Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

չ
Բոտ: կոսմետիկ փոփոխություններ
[[Հասարակած]]ին մոտ գտնվող աստղերը հայտնվում են՝ բարձրանալով և ընկնելով մեծ հեռավորության վրա, սակայն յուրաքանչյուր աստղ վերադառնում է այն կետը, որտեղից դուրս է եկել։<ref>Kuhn 1957, pp. 5–20.</ref> Համաձայն երկրորդ ուսումնասիրության, որը կողմ է երկրակենտրոն մոդելին այն է, որ երկիրը չի շարժվում, եթե նայենք երկրի վրա կանգնած դիտորդի տեսանկյունից և որ այն կարծր է, կայուն և չշարժվող։ Այլ կերպ ասած, այն ամբողջովին հանգստի մեջ է։
 
Հնադարյան հռոմեացիները և միջին դարերի [[Փիլիսոփաների ցանկ|փիլիսոփաները]] սովորաբար կապակցում էին երկրակենտրոն մոդելը գնդաձև երկրի հետ։ Այն նույնը չէ, ինչ որ հին ժամանակների հարթ երկրի մոդելն էր, որը ենթադրվում էր որոշ առասպելաբանությունների մեջ, այլ այն նման է [[Աստվածաշունչ|աստվածաշնչյան]] և ետաստվածաշնչյան լատինական աստղագիտության մոդելին։ Հին հրեական ուրանոգրաֆիական նկարներում հարթ երկրի վրա նկարված է գմբեթաձև կոշտ [[հովանոց]], որը կոչվում է երկնակամար։
Այնուամենայնիվ, հին հույները հավատում էին, որ մոլորակների ընթացքը շրջանաձև է և ոչ ձվաձև, մի տեսակետ, որը չվիճարկվեց մինչև [[17-րդ դար]]ը՝ [[Նիկոլայ Կոպեռնիկոս|Կոպերնիկոսի]] և [[Կեպլեր]]ի տեսությունների համադրության շնորհիվ։
 
Իրականում մակաշրջանով մոդելը ձվագիծ ուղեծրի լավ օրինակ է, որը ունի ցածր արտակենտրոնություն, որտեղ հիմնական առանձնահատկությունը չեզոքացված կիզակենտրոնն է։ Հայտնի էլիպսի ձևը չի երևում նշմարելի չափով, երբ արտակենտրոնությունը ավելի քիչ է, քան 5%-ը, սակայն կենտրոնի չեզոք հեռավորությունը շատ նշմարելի է նույնիսկ ցածր արտակենտրոնության դեպքում։
 
Գեոցենտրիզմը ի վերջո փոխարինվում է հելիոցենտրիզմով։ Սակայն վաղ հելիոցենտրիկ մոդել՝ կոպերնիկյան հելիոցենտրիզմում պահպանվել է բացատարը և մակաշրջանը, քանի որ հիմնավորապես ճիշտ է դարձնում կանխատեսումները, որոնք դիտարկումների հետ ավելի համաձայն են, քան նախկին [[համակարգ]]ը։ Վեներայի և Մերկուրիի մակաշրջանները միշտ կենտրոնացած են երկրի և արեգակի միջև գտնվող գծի վրա, որն էլ բացատրում է նրանց մոտ լինելը երկնքում։ Կեպլերի ձվաձև մոդելը ի վերջո փոխարինեց մակաշրջանները, երբ դիտարկման մեթոդները դարձան բավականաչափ ճշգրիտ, որպեսզի կասկածի տակ դրվի մակաշրջանի մոդելը։
Երկրից դուրս ոլորտների Պտոլեմիկ կարգը՝<ref>Goldstein, Bernard R. (1967). "The Arabic version of Ptolemy's planetary hypothesis". Transactions of the American Philosophical Society 57 (pt. 4): 6. JSTOR 1006040.</ref>
# [[Լուսին]]
"Մարաղայի հեղափոխությունը" [[Մարաղայի աստղադիտարան (Իրան)|Մարաղայի]] դպրոցի հեղափոխությունն է ընդդեմ Պտոլեմիկ աստղագիտության։ "Մարաղա դպրոցը" համարվում է աստղագիտական ավանդույթ, որը սկիզբ է առել Մարաղայի դիտարանում և շարունակվել է [[Դամասկոս]]ի [[մզկիթ]]ներում և [[Սամարղանդ]]ի դիտարանում։ Մարաղայի աստղագետները, իրենց անդալուզիացի նախորդների պես, փորձում էին լուծել հավասարաչափի խնդիրը և ստեղծել երկընտրական ձևակերպություններ Պտոլեմիկ մոդելին՝ առանց հրաժարվելու գեոցենտրիզմի մոդելից։
 
Ոչ Պտոլեմիկ ձևակերպությունների հարցում նրանք ավելի հաջողակ դուրս եկան, քան իրենց անդալուզիացի նախորդները, որոնք հրաժարվել էին հավասարաչափի և արտակենտրոնի մոդելներից. ավելի ճշգրիտ էին, քան Պտոլեմիկ մոդելը թվականորեն կանխատեսվող մոլորակային դիրքերում և ավելի լավ էին էմպիրիկ դիտարկումների մեջ։<ref>Saliba, George (1994). A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam. New York University Press. pp. 233–234, 240. ISBN 0814780237.</ref> Մարաղայի աստղագետներից ամենանշանավորներն են Մո՝ այյեդուդդին Ուրդին, Նասիր ալ-Դին ալ-Թուսին(1201–1274), Քութբ ալ-Դին ալ Շիրազին (1236–1311), Իբն ալ-Շատիրը (1304–1375),, Ալի Քուշջին, Ալ-Բիրջանդին և Շամս ալ-Դին ալ-Խաֆրին։<ref>Dallal, Ahmad (1999). "Science, Medicine and Technology". In Esposito, John. The Oxford History of Islam. New York: Oxford University Press. p. 171.</ref> Իբն ալ-Շատիրը(1304–1375), ով Դամասկոսի աստղագետներից էր, գրել է "Մոլորակային տեսության բարելավմանը ուղղված վերջնական հետազոտություն" (Kitab Nihayat al-Sul fi Tashih al-Usul ) լայնածավալ գիրքը, որտեղ առկա էր թեորիա, որը շատ է հեռանում այդ ժամանակվա Պտոլեմիկ համակարգից։
Սակայն Մարաղայի դպրոցը երբեք չի ունեցել պարադիգմ անցում դեպի հելիոցենտրիզմ։<ref>Huff, Toby E. (2003). The Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West. Cambridge University Press. p. 58. ISBN 9780521529945.</ref> Մարաղայի դպրոցի ազդեցությունը Կոպերնիկոսի վրա մնում է սպեկուլյատիվ, քանի որ ոչ մի փաստացի ապացույցներ չկան։ Հնարավորությունը, որ Կոպերնիկոսը ինքն է ստեղծել Թուսի էլեկտրական էլեմենտը, բաց է մնում, քանի որ մինչև հիմա ոչ մի գիտնական չի ապացուցել այդ փաստը։<ref>Kirmani, M. Zaki; Singh, Nagendra Kr (2005). Encyclopaedia of Islamic Science and Scientists: A-H. Global Vision. ISBN 9788182200586.</ref>
 
== Գեոցենտրիզմ և նրա "մրցակից" համակարգը ==
Ոչ բոլոր հույներն են համաձայնել գեոցենտրիզմի հետ։ [[Պյութագորաս]]ի որոշ հետևորդներ կարծում էին, որ երկիրը մի շարք մոլորակներից մեկն է, որը պտտվում է կենտրոնական կրակի շուրջը։<ref>Johansen, K. F.; Rosenmeier, H. (1998). A History of Ancient Philosophy: From the Beginnings to Augustine. p. 43.</ref> Հիցետասը և Էկպանտուսը (Ք.ա. 5-րդ դար) և Հերակլիդես Պոնտիկուսը (Ք.ա.4-րդ դար ) կարծում էին, որ երկիրը պտտվում է իր առանցքի շուրջը, սակայն մնում է տիեզերքի կենտրոնում։<ref name="Sarton, George 1953 p. 290">Sarton, George (1953). Ancient Science Through the Golden Age of Greece. p. 290.</ref> Նման համակարգը մինչ այժմ համարվում է գեոցենտրիկ։ Այն վերականգնվել է միջին դարերում Ժան Բուրիդանի կողմից։
Հերակլիդուս Պոնտիկուսը ևս մեկ անգամ առաջարկել է, որ և Վեներան և Մերկուրին ավելի շուտ պտտվում են արեգակի շուրջը, քան երկրի, սակայն այս տեսանկյունը այլևս ընդունելի չէ։<ref name="Sarton, George 1953 p. 290"/> Մարտիանուս Կապելլան անպայմանորեն Վեներան և Մերկուրին տեսնում էր արեգակի շուրջը պտտվող ուղեծրի վրա։<ref>Lawson 2004, p. 19</ref> Սամոսի Արիստարկուսը ամենաարմատականն էր։ Նա մի աշխատություն է գրել հելիոցենտրիզմի մասին, որը չի պահպանվել. նա ասում էր, որ արեգակը տիեզերքի կենտրոնում է գտնվում, իսկ երկիրն ու մյուս մոլորակները պտտվում են նրա շուրջը։<ref>{{harvnb|Lawson|2004|page= 19}}</ref> Նրա տեսությունը այնքան էլ հայտնի չդարձավ. նրա միակ հայտնի հետևորդը Սելեուցիայի Սելեուցուսն էր։<ref>Russell, Bertrand (2013) [1945]. A History of Western Philosophy. Routledge. p. 215. ISBN 9781134343676.</ref>
 
Այնուամենայնիվ, [[1902]] թվականի "Թեոլոջիքալ Քուորթերլիում" (Theological Quarterly) գրաեբները պնդում էր, որ սինոդը ոչ մի վարդապետական դիրք չունի գեոցենտրիզմում, հելիոցենտրիզմում կամ յուրաքանչյուր գիտական մոդելում, եթե իհարկե չի հակասում Աստվածաշնչին։ Նա պնդում էր, որ գեոցենտրիզմի յուրաքանչյուր հնարավոր դեկլարացիա սինոդի շրջանակներում եկեղեցական մարմինը չի համարում ամբողջական։
 
Գեոցենտրիզմը որպես աստվածաշնչյան հեռանկարի վերաբերյալ հակասական հոդվածներ հայտնվեցին ստեղծարար գիտական թերթերում, որը կապված էր "Ստեղծարար հետազոտական հասարակության" հետ՝ շեշտելով աստվածաշնչյան որոշ հատվածներ, որոնք, եթե բառացիորեն վերցնենք, ապա ցույց են տալիս, որ արեգակի և լուսնի ամենօրյա ակնհայտ շարժումները կատարվում են նրանց երկրի շուրջը կատարած ընթացիկ շարժման շնորհիվ։ Այս կրոնական հավատի ժամանակակից կողմնակիցներից է Ռոբերտ Սունջենիսը։<ref>Sefton, Dru (2006-03-30). "In this world view, the sun revolves around the earth". Times-News (Hendersonville, NC). p. 5A.</ref>
Մորիս Բերմանը մեջբերում է անում հետազոտության արդյունքներից, որոնք ցույց են տալիս, որ Միացյալ Նահանգների բնակչության 20%-ը կարծում է, որ արեգակը պտտվում է երկրի շուրջը(գեոցենտրիզմ), իսկ 9%-ը պնդում է, որ չգիտի։<ref>Berman, Morris (2006). Dark Ages America: The Final Phase of Empire. W.W. Norton & Company. ISBN 9780393058666.</ref> 1990-ականներին Գալլուպի կողմից կատարած հարցումները ցույց տվեցին, որ գերմանացիների 16%-ը, ամերիկացիների 18%-ը և բրիտանացիների 19%-ը կարծում է, որ Արեգակը պտտվում է երկրի շուրջ։<ref>Crabtree, Steve (1999-07-06). "New Poll Gauges Americans' General Knowledge Levels". Gallup.</ref> [[2005]] թվականին Ջոն Միլլերի կողմից իրականացված ուսումնասիրության արդյունքում պարզ դարձավ, որ մոտավորապես 20%-ը ամերիկացիների, կամ 5-ից մեկը կարծում է, որ արեգակը պտտվում է երկրի շուրջը։<ref>Dean, Cornelia (2005-08-30). "Scientific savvy? In U.S., not much". New York Times. Retrieved 2007-07-19.</ref> [[2011]] թվականին [[Ռուսաստան]]ում կատարված հետազոտությունների արդյունքում հայտնի դարձավ, որ ռուսների 32%-ը կարծում է, որ արեգակը պտտվում է երկրի շուրջ։<ref>СОЛНЦЕ – СПУТНИК ЗЕМЛИ', ИЛИ РЕЙТИНГ НАУЧНЫХ ЗАБЛУЖДЕНИЙ РОССИЯН ['Sun-earth', or rating scientific fallacies of Russians] (in Russian) (Пресс-выпуск №1684 [Press release no. 1684]), ВЦИОМ [All-Russian Center for the Study of Public Opinion], 2011-02-08.</ref>
 
266 264

edits