«Ամարնա արխիվ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
[[Պատկեր:Amarna Akkadian letter.png|thumb|200px|Ամարնայի կավե արձանարգրություններից մեկը]]
'''Ամարնա արխիվ''', Թել-Էլ-Ամարնա արխիվ (Ամարնա եգիպտական գրեր)՝ նամակների հավաքածու է կավե տախտակների վրա գրված, հիմնականում դիվանագիտական բնույթի, որոնք գրվել են [[Հին Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսի]] կառավարության և նրա Արևելյան Միջերկրածովային ներկայացուցիչների ([[Քանան]] և [[Ամուրրու)]] միջև, ինչպես նաև տարածաշրջանի մյուս հզոր տերությունների ([[Բաբելոն|Բաբելոնիա]]իա, [[Խեթական]], [[Միտաննի|Միտաննի]], [[Ասորեստան]]) արքաների հետ, նամակագրությունը գրվել է նաև [[Նոր Թագավորության]] ժամանակաշրջանում: եգիպտական նամակագրության նմուշները հայտնաբարվել է Ամարնայում, որը (հնագույն [[Ախեթաթոն]]ի ժամանակակից անվանումն է, [[Վերին Եգիպտոս]]ի փարավոն [[Էխնաթոն]]ի հիմնադրած մայրաքաղաքը)։ Ամարնայի գրերը անսովոր է եգիպտագիտության համար, քանի որ այդ գրերի մեջ գերիշխում է [[աքքադ|աքքադական]]ական [[սեպագրեր]]ը, որը ավելի բնորոշ է [[Հին Մեսոպոտամիա|Հին Մեսոպոտամիայի]]յի համար, այլ ոչ թե [[Հին Եգիպտոս|Հին Եգիպտոսի]]ի համար։ Ներկայումս հայտնի են 382 արձանարգրություն`նամակագրություն տեսքով:
Ներկայումս հայտնի են 382 արձանարգրություն`նամակագրություն տեսքով:
 
 
== Բացահայտման պատմությունը ==
Ամարնայի արձանագրությունները հիմնականում գրված է [[աքքադերեն]], որը ծառայել է Նոր Թագավորության ժամանակ որպես Մերձավոր Արևելքում միջազգային հաղորդակցման լեզու: Արխիվը հայտնաբերվել է [[1886]] թվականին տեղի բնակիչների կողմից, երբ եգիպտական Ամարնացի գյուղացի մի կին գտել է այրված կավից բազմաթիվ արձանագրությամբ տախտակներ։ Գտածոները գաղտնի տարվել և վաճառվել են անտիկվարներ գնողներին։ Հայտնագործողը արձանագրությունը կոտրել և բաժանել է մի քանի մասերի, որոնք էլ առաջարկել է հնագիտական իրեր գնողնեներին։ Նրանք բավականին թերահավատ են վերաբերվել և նամակնրի համար շատ ցածր գին են առաջարկել: Առևտրականներից միայն մեկն է հասկացել, որ կավե կտորները ծածկված են ինչ որ գրերով, և սկսում է ն նրանց ներկայացնել [[Եվրոպա|Եվրոպական]]ճան տարբեր թանգարանների։ Սակայն գիտնականները, որոնք արևելյան կեղծիքներից շատ են հիասթափած եղել, անվստահությամբ են արձագանքել Ամարնայի արձանագրություններին: Միայն [[Բեռլինի եգիպտական թանգարան]]ի աշխատակիցները ոչ միայն ապացուցեցին կավե բեկորների իսկությունը, այլև որոշեցին գնել բոլոր արձանագրությունները, որոնք այդ ժամանակ հայտնվել էին աշխարհի տարբեր մասերում: Առաջին հնագետը, ով Եգիտպական գրերի գտնվելու վայրում համակարգային ուսումնասիրություններ է սկսել եղել է [[Վիլյամ Ֆլինդերս Պիտրի]]ն [[1891-1892 |1891-1892]] թվականներին։ Նրա ղեկավարությամբ հայնաբերվել է 21 նամակագրության հատվածներ։ Էմիլ Շասսինան, որը ղեկավարել է [[Կահիրե]]ում ֆրանսիական արևելագիտության հնագիտության ինստիտուտը, [[1903]] թվականին հայտնաբերել է ևս երկու արձանագրություններ։ Նորվեգացի ասիագետի Իորգեն Կնուդտիզոնի Ամարական գրերի երկհատորյակի հրատարակությունից հետո (1907 և 1915 թվականներ), հայտնաբերվել են ևս 24 արձանագրություններ։
 
Ամարնայի արձանագրությունները հիմնականում գրված է [[աքքադերեն]], որը ծառայել է Նոր Թագավորության ժամանակ որպես Մերձավոր Արևելքում միջազգային հաղորդակցման լեզու: Արխիվը հայտնաբերվել է [[1886]] թվականին տեղի բնակիչների կողմից, երբ եգիպտական Ամարնացի գյուղացի մի կին գտել է այրված կավից բազմաթիվ արձանագրությամբ տախտակներ։ Գտածոները գաղտնի տարվել և վաճառվել են անտիկվարներ գնողներին։ Հայտնագործողը արձանագրությունը կոտրել և բաժանել է մի քանի մասերի, որոնք էլ առաջարկել է հնագիտական իրեր գնողնեներին։ Նրանք բավականին թերահավատ են վերաբերվել և նամակնրի համար շատ ցածր գին են առաջարկել: Առևտրականներից միայն մեկն է հասկացել, որ կավե կտորները ծածկված են ինչ որ գրերով, և սկսում է ն նրանց ներկայացնել [[Եվրոպա|Եվրոպական]] տարբեր թանգարանների։
Սակայն գիտնականները, որոնք արևելյան կեղծիքներից շատ են հիասթափած եղել, անվստահությամբ են արձագանքել Ամարնայի արձանագրություններին: Միայն [[Բեռլինի եգիպտական թանգարան|Բեռլինի եգիպտական թանգարանի]] աշխատակիցները ոչ միայն ապացուցեցին կավե բեկորների իսկությունը, այլև որոշեցին գնել բոլոր արձանագրությունները, որոնք այդ ժամանակ հայտնվել էին աշխարհի տարբեր մասերում:
Առաջին հնագետը, ով Եգիտպական գրերի գտնվելու վայրում համակարգային ուսումնասիրություններ է սկսել եղել է [[Վիլյամ Ֆլինդերս Պիտրի|Վիլյամ Ֆլինդերս Պիտրին]] [[1891-1892 |1891-1892]] թվականներին։ Նրա ղեկավարությամբ հայնաբերվել է 21 նամակագրության հատվածներ։ Էմիլ Շասսինան, որը ղեկավարել է [[Կահիրե|Կահիրեում]] ֆրանսիական արևելագիտության հնագիտության ինստիտուտը, [[1903]] թվականին հայտնաբերել է ևս երկու արձանագրություններ։ Նորվեգացի ասիագետի Իորգեն Կնուդտիզոնի Ամարական գրերի երկհատորյակի հրատարակությունից հետո (1907 և 1915 թվականներ), հայտնաբերվել են ևս 24 արձանագրություններ։
 
 
== Միջին Արևելքը Ամարնայի դարաշրջանում==
[[Պատկեր:Amarnamap.png|thumb|right|300px|Արևելյան Միջերկրականի քարտեզը [[Էլ–Ամառնա|Ամարնայի]] շրջանում (Ք․ամ․թ.ա XIV դար): Եգիպտոսի տարածքը շրջապատված է կանաչ, Միտանին՝ կարմիր, Խեթականը՝ — դեղին (նրանց կողմից նվաճված տարածքները նշվում են նույն գույնի մուգ շրջանագծերով)]]
 
Ամարնայում գտնված նամակագրությունը վերաբերում է եգիպտական XVIII դինաստիայի փարավոններ [[Ամենհոտեպ III]] և Ամենհոտեպ IV ([[Էխնաթոն|(Էխնաթոն)]]) կառավարման շրջանին։ Այն ներառում է պետական բնույթի գրառումներ՝ փարավոնի նամակագրություն է Արևելյան Միջերկրականի ենթակաների հետ, որոնք Եգիպտոսնի են միավորվել [[Թութմոս III]] փարավոնի ժամանակ, և ինքնիշխան օտարերկրյա միապետների հետ։ Ամարնայի ժամանակաշրջանում Եգիպտոսը Մերձավոր Արևելքում չորս [[Հեգեմոնիա|հեգեմոններից]] (գերիշխանություններից) մեկն էր, Խեթական, Միտանի-Խուրիական և Բաբելոնիա-Կասիտական թագավորությունների հետ միասն։ Այս համաշխարհային համակարգի շրջակայքում են եղել [[Էլամ]]ը, Միկենյան և Արևմտյան Անատոլիայի երկրները, մինոսյան Կրետեն և Ալաշիան (Կիպրոս) նույնպես մասնակցել են նամակագրությանը։ Աստիճանաբար իր ազդեցությունը ուժեղացնում էր Ասորեստանը, որը դեռևս կախվածություն ուներ միտանցիներից և բաբելոնցիներից։ Ամենհոտեպ III և Էխնաթոնը նախընտրել են հարևանների հետ նվերեներով փոխանակվել և իրենք պատերազմ չեն սկսել։ Օրինակ՝ միտանիի արքա [[Տուշրատտա]]ն դիմել է Ամենհոտեպ III, խնդրելով նրան ոսկի ուղարկել, քանի որ «իմ եղբոր մոտ Եգիպտոսում ոսկին ինչպես ավազ է» (և որպես փրկագին իր հերթին փարավոնին կնության է տվել Տուշարատտի դստերը Տադու-Խեպուին) , երբբ Ամենհոտեպ III ծանր հիվանդանում է Տուշրատտը իր եգիպտական «եղբոր» բուժման համար ուղարկում է [[Նինվե|Նինվեի]]ի [[Իշտար]] աստվածուհու կոռքը, որը այն ժամանակ նրանից կախվածություն ուներ։ Եգիպտական փարավոնի վասալները հաճախ են նրան գրել,իրենց նամակներում մեղադրելով այլ տեղերի իշխանություններին եգիպտական պետության դեմ անօրինոակնությունների մեջ, հույս ունենալով ստանալու նրանց հողերը։ Այսպիսով, Ամուրրուի իշխանամոլ ղեկավար Աբդի-Աշիրտան և նրա թագաժառանգ Ազիրուն խեթերի հետ համաձայնության գալով հարձակվել են Եգիտական ենթակայության քաղաքի վրա։ Նրա զոհերից մեկը, [[Բիբլոս|Բիբլոսի]] ի Ռիբ-Ադդին օգնություն է խնդրել Էխնաթոնից։ Եգիպտական իշխանությունների պասիվություն են ցուցաբերել և չեն օգնել հավատարիմ վասալ Ռիբ-Աբդդին (որը Ազիրուի կապերի շնորհիվ եգիտական արքունիքի իր հավանավորի՝ «Հյուսիսային երկրների ղեկավարի» Դուդուի), որի պատճառով Էխնաթոնը կորցնում է խեթերով բնակեցված իր հյուսիսային շրջանները։ Ամարնայի արձանագրություններում առաջին անգամ հիշատակվում է [[խապիրու]]ն։
[[Պատկեր:Amarnamap.png|thumb|right|300px|Արևելյան Միջերկրականի քարտեզը [[Էլ–Ամառնա|Ամարնայի]] շրջանում (Ք․ա XIV դար): Եգիպտոսի տարածքը շրջապատված է կանաչ, Միտանին՝ կարմիր, Խեթականը՝ — դեղին (նրանց կողմից նվաճված տարածքները նշվում են նույն գույնի մուգ շրջանագծերով)]]
 
Ամարնայում գտնված նամակագրությունը վերաբերում է եգիպտական XVIII դինաստիայի փարավոններ [[Ամենհոտեպ III]] և Ամենհոտեպ IV [[Էխնաթոն|(Էխնաթոն)]] կառավարման շրջանին։ Այն ներառում է պետական բնույթի գրառումներ՝ փարավոնի նամակագրություն է Արևելյան Միջերկրականի ենթակաների հետ, որոնք Եգիպտոսնի են միավորվել [[Թութմոս III]] փարավոնի ժամանակ, և ինքնիշխան օտարերկրյա միապետների հետ։ Ամարնայի ժամանակաշրջանում Եգիպտոսը Մերձավոր Արևելքում չորս [[Հեգեմոնիա|հեգեմոններից]] (գերիշխանություններից) մեկն էր, Խեթական, Միտանի-Խուրիական և Բաբելոնիա-Կասիտական թագավորությունների հետ միասն։ Այս համաշխարհային համակարգի շրջակայքում են եղել [[Էլամ]]ը, Միկենյան և Արևմտյան Անատոլիայի երկրները, մինոսյան Կրետեն և Ալաշիան (Կիպրոս) նույնպես մասնակցել են նամակագրությանը։ Աստիճանաբար իր ազդեցությունը ուժեղացնում էր Ասորեստանը, որը դեռևս կախվածություն ուներ միտանցիներից և բաբելոնցիներից։ Ամենհոտեպ III և Էխնաթոնը նախընտրել են հարևանների հետ նվերեներով փոխանակվել և իրենք պատերազմ չեն սկսել։ Օրինակ՝ միտանիի արքա [[Տուշրատտա]]ն դիմել է Ամենհոտեպ III, խնդրելով նրան ոսկի ուղարկել, քանի որ «իմ եղբոր մոտ Եգիպտոսում ոսկին ինչպես ավազ է» (և որպես փրկագին իր հերթին փարավոնին կնության է տվել Տուշարատտի դստերը Տադու-Խեպուին) , երբբ Ամենհոտեպ III ծանր հիվանդանում է Տուշրատտը իր եգիպտական «եղբոր» բուժման համար ուղարկում է [[Նինվե|Նինվեի]] [[Իշտար]] աստվածուհու կոռքը, որը այն ժամանակ նրանից կախվածություն ուներ։ Եգիպտական փարավոնի վասալները հաճախ են նրան գրել,իրենց նամակներում մեղադրելով այլ տեղերի իշխանություններին եգիպտական պետության դեմ անօրինոակնությունների մեջ, հույս ունենալով ստանալու նրանց հողերը։ Այսպիսով, Ամուրրուի իշխանամոլ ղեկավար Աբդի-Աշիրտան և նրա թագաժառանգ Ազիրուն խեթերի հետ համաձայնության գալով հարձակվել են Եգիտական ենթակայության քաղաքի վրա։ Նրա զոհերից մեկը, [[Բիբլոս|Բիբլոսի]] Ռիբ-Ադդին օգնություն է խնդրել Էխնաթոնից։ Եգիպտական իշխանությունների պասիվություն են ցուցաբերել և չեն օգնել հավատարիմ վասալ Ռիբ-Աբդդին (որը Ազիրուի կապերի շնորհիվ եգիտական արքունիքի իր հավանավորի՝ «Հյուսիսային երկրների ղեկավարի» Դուդուի), որի պատճառով Էխնաթոնը կորցնում է խեթերով բնակեցված իր հյուսիսային շրջանները։
Ամարնայի արձանագրություններում առաջին անգամ հիշատակվում է [[խապիրու|խապիրուն]]։
 
 
== Գտնվելու վայրը ==
Ամարնյի արխիվների նյութերը հայտնաբերվել են տեղացիների կողմից, ի սկզբանե չեն պահպանվել Եգիպտոսում և տարվել են արտերկրյա հնաոճ իրերի շուկա։ Այդ պատճառով նրանցից շատերը ցրված են տարբեր թանգարաններում [[Կահիրե|Կահիրեում]], [[Եվրոպա|Եվրոպայում]] և [[ԱՄՆ]]-ում։
 
* 202 կամ 203 հատվածներ  — [[Բեռլինի Առաջավոր Ասյիայի թանգարանումթանգարան]]ում
Ամարնյի արխիվների նյութերը հայտնաբերվել են տեղացիների կողմից, ի սկզբանե չեն պահպանվել Եգիպտոսում և տարվել են արտերկրյա հնաոճ իրերի շուկա։ Այդ պատճառով նրանցից շատերը ցրված են տարբեր թանգարաններում [[Կահիրե|Կահիրեում]], [[Եվրոպա|Եվրոպայում]] և [[ԱՄՆ]]-ում։
 
* 202 կամ 203 հատվածներ  — [[Բեռլինի Առաջավոր Ասյիայի թանգարանում]]
* 49 կամ 50 — [[Կահիրեի եգիպտական թանգարան]]ում
* 7 — [[Լուվր|Լուվրում]]ում
* 3 — [[Պուշկինի անվան կերպարվեստի թանգարան (Մոսկվա)]]
* 1 — Արևելյան ինստիտուտում [[Չիկագո]]
 
 
 
 
== Տես նաև ==
 
[[Բողազքյոյի արխիվ]]
 
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/amarna.html The Amarna Tablets] {{ref-en}} — на сайте Тель-Авивского университета
* [http://www.diphis.ru/tell_amarnskaya_perepiska-a5.html Телль-Амарнская переписка (XV—XIV века до нашей эры)] — на сайте «История дипломатии»
 
 
 
 
== Գրականություն ==
* Anson F. Rainey. The El-Amarna Correspondence. — 2015. — Т. I. (англ.)
 
* Anson F. Rainey. The El-Amarna Correspondence. — 2015. — Т. I. (англ.)
* Стучевский И. А. Телль эль-Амарнский дипломатический архив // Межгосударственные отношения и дипломатия на Древнем Востоке. — 1987.
* Амарнский архив //[[Սովետական մեծ հանրագիտարան]]: [в 30 т.] / гл. ред. [[Ալեքսանդր Պրոխորով]] — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
162 931

edits