«Նախիջևանի խանություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (-Վայոց Ձոր +Վայոց ձոր))
չ
== Պատմություն ==
 
Նախիջևանի խանության ստեղծումը ''նորույթ''<ref name="ց"/><ref name="օ">[http://raa.am/Teghekagir/naxijevan_teghekanq_e.html Հայկական հետազոտությունների ինստիտուտ, Նախիջևան մասին , հայերեն]</ref><ref name="լ">[http://www.yerkramas.org/2012/11/06/pogublennyj-golub-noya/ Երկրամաս ամսագիր, Նոյի աղավնի հոդված]</ref> էր նրա պատմության մեջ. թե՛ դրանից առաջ, թե՛ դրանից հետո նրա տարածքը ամբողջությամբ եղել է [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]]<ref name="ց"/><ref name="օ"/><ref name="m"/> , [[Երևանի խանություն|Երևանի խանության]]<ref name="ց"/><ref name="օ"/>, [[Հայկական մարզ]]ի<ref name="ց"/><ref name="օ"/>, [[Երևանի նահանգ]]ի<ref name="օ"/><ref name="հ">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/71319/%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C Նախիջևանի մասին հրեական հանրագիտարանում, ռուսերեն]</ref> կամ [[Հայաստանի Հանրապետություն|Հայաստանի Հանրապետության]] անբաժան մասը<ref name="օ"/><ref name="m">Սովետական Մեծ Հանրագիտարան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ</ref>։ [[1725]] թվականին թուրք օսմանցիները գրավում են [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևանը]]ը և վերջ տալիս Երևանի կուսակալությունը ([[1501]]-[[1724]])<ref name="m"/> ։ Վերջինս մուսուլմանների շրջանում հայտնի էր նաև որպես Չուղուր-Սաադ<ref name="օ"/>։ [[1747]] թվականին կուսակալության տարածքը բաժանվում է 2 խանությունների՝ Երևանի և Նախիջևանի<ref name="m"/> ։ Այդ ձևական միավորը ունենում է ընդամենը 80 տարվա կյանք<ref name="m"/> ՝ [[1827]] թվականին նվաճվելով<ref name="հ"/> ռուսական բանակի և հայ կամավորական ջոկատների կողմից։
[[Պատկեր:Nakhchivan khan palace7.JPG|մինի|ձախից|[[Նախիջևանի խաների պալատ]]ը]]
 
[[Նախիջևան]]ըՆախիջևանը, որը հայերն անվանում էին նաև Նախճավան<ref name="ց"/>, հիմնադրվել է մ.թ.ա. [[16-րդ դար]]ում<ref name="լ"/> և ունի 3500 տարվա պատմություն<ref name="լ"/><ref name="ա">[http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=7028#.Uu_JzD2Sw88 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն]</ref>։ Այն [[Մեծ Հայք|Հայոց թագավորության]] անբաժան մաս էր կազմել նրա կազմավորումից՝ [[մ.թ.ա. 6-րդ դար]]ից սկսած<ref name="ց"/><ref name="լ"/>։ Նախիջևան և [[Գողթան]] գավառները մտել են [[Մեծ Հայք]]ի [[Վասպուրական]] նահանգի մեջ<ref name="օ"/><ref name="լ"/><ref name="ա"/>։ [[9-րդ դար]]ում այն մտնում է [[Բագրատունյաց Հայաստան]]ի տարածքի մեջ՝ սկզբում որպես [[Արծրունիներ]]ի, ապա՝ [[Սյունիներ]]ի, իսկ վերջում՝ [[Բագրատունիներ]]ի կալվածք<ref name="օ"/><ref name="լ"/>։ [[12-րդ դար]]ում Նախիջևանը [[Զաքարյան Հայաստան|Զաքարյան]] իշխանապետության կազմում էր, և գավառը [[Վայոց ձոր]]ի հետ միասին ամբողջությամբ պատկանում էր [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանական տոհմին<ref name="ց"/><ref name="օ"/>։ Նրանց օրոք կառուցվում են տասնյակ եկեղեցիներ ու վանքեր, բերդեր ու ամրություններ<ref name="ց"/>։
 
[[1747]] թվականին [[Նադիր շահ]]ի սպանությունից հետո ծագումով թյուրք Հեյդար-ղուլի խանը վռնդում է Նախիջևանի պարսիկ կառավարիչ աղա Հասանին և իրեն [[ԵրևանԵրևանի խանություն|Երևանի]]ի ու [[ՂարաբաղՂարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի]]ի խաների նման ինքնիշխան հռչակում<ref name="ց"/><ref name="օ"/><ref name="m"/>։ Նա երկիրը բաժանում է մահալների, որոնք կառավարվում էին ''միրզաբեյերի'' և ''քեդխուդաների'' միջոցով<ref name="ց"/>։ Շուրջ [[50]] տարի խանության տարածքում էր [[Սիսիան]]ի մահալը, որը [[1795]] թվականին գրավում է Ղարաբաղի խանը<ref name="ց"/>։ Սիսիանը մինչև [[1813]] թվականը՝ 8 տարի, մնում է [[Ղարաբաղի խանություն|Ղարաբաղի խանության]] տարածքում, ապա ազատագրվում ռուսական զորքերի կողմից<ref name="ց"/>։ Նախիջևանի խանությունը ամենանոսր բնակեցվածն էր ամբողջ [[Անդրկովկաս]]ում։ Այստեղ կար ընդամենը 2 քաղաք<ref name="ց"/>, որոնք իրականում խոշոր գյուղաքաղաքներ էին՝ Նախիջևանը և հայկական [[Ագուլիս]] ու [[Ջուղա (Նախիջևան)|Ջուղա]] քաղաքների մոտ կառուցված [[Օրդուբադ]]ը<ref name="լ"/>։
[[Պատկեր:Nakhchivan khan palace6.JPG|մինի|աջից|[[Մոմինե խաթունի դամբարան]]ը]]
== Բնակչություն ==
 
[[1603]]-[[1604]] թվականներին [[Արևելյան ՀայաստանՀայաստանը շահական Պարսկաստանի կազմում|Արևելյան Հայաստանի]]ի, այդ թվում՝ [[Նախիջևան]]իՆախիջևանի հայությունը պարսից [[Շահ-Աբբաս|Շահ-Աբբաս Առաջինի]] հրամանով գաղթեցվում է [[Պարսկաստան]]<ref name="ն">Վերա Մորեեն, Կրոնական փոքրամասնությունների կարգավիճակը Սեֆյան Իրանում 1617-61, Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրություններ, հատոր 40, համար 2 (1981), 128-129 էջեր, անգլերեն</ref>։
[[Պատկեր:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|մինի|ձախից|[[Հաջի Ռուֆայի բեյի մզկիթ]]ը]]
 
Այս գործընթացի արդյունքում Նախիջևանը հայաթափվում է և հայերը կազմում են պատմական այդ գավառի 20-25 տոկոսը։ [[18-րդ դար]]ում [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանի]] կայսրուհի [[Եկատերինա II|Եկատերինա 2-րդ Մեծը]] նվաճում է [[Հյուսիսային Կովկաս]]ը և արևելահայերին հրավիրում գալ և բնակվել այդտեղ<ref name="ց"/>։ [[Արարատյան դաշտ]]ից տեղափոխված հայերը հիմնում են [[Արմավիր]] քաղաքը<ref name="ց"/>, որը մինչ այժմ չի փոխել իր անունը, իսկ Նախիջևանի հայերը՝ [[Նոր Նախիջևան]]ը, որի հիմքում կառուցվել է [[Դոնի Ռոստով]] քաղաքը<ref name="ց"/>։ Այդ է պատճառը, որ [[1827]] թվականին Նախիջևանի ազատագրման ժամանակ խանության շուրջ 50.000 բնակիչներից միայն 12.000-ն էր հայ<ref name="m"/><ref name="հ"/>։ [[1828]]-[[30]] թվականներին պարսկահայերի ներգաղթի և մուսուլմանական բնակչության մասնակի արտագաղթի արդյունքում հայերի կազմում են մինչև 40-45 տոկոս<ref name="m"/><ref name="հ"/>։
 
Նախիջևանի խանության տարածքում զբաղեցնելով փոքրամասնություն՝ հայերը բնակվում էին հիմնականում լեռնային շրջաններում, զբաղվում [[այգեգործություն|այգեգործությամբ]] ու [[երկրագործություն|երկրագործությամբ]]։ Այստեղ դեռևս միջնադարում [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]], [[Օրբելյաններ|Օրբելյան]] և այլ իշխանները կառուցել էին բերդեր և եկեղեցիներ։ Մեծ էր հայերի թիվը Դարալագյազում՝ [[Վայոց ձոր]]<ref name="օ"/>։ Մուսուլմանները ձմանը բնակվում էին դաշտերում և զբաղվում անասնապահությամբ՝ ամռանը բարձրանալով լեռներ։ [[Արաքս]]ի հովտի դարավոր հայկական բնակավայրերը, այդ թվում՝ հարուստ վաճառաշահ քաղաք [[Ագուլիս]]ը<ref name="ց"/>, հայաթափվել և չէին բնակեցվել։ Հայաթափվել էր նաև [[Նախիջևան]] քաղաքը<ref name="ց"/>. [[1828]] թվականի տվյալներով քաղաքի շուրջ 4.000 բնակիչնեից հայեր էին մոտ 1,500-ը<ref name="m"/><ref name="հ"/>։ Խանական իշխանությունը ամրապնդելու համար քաղաքի հայկական թաղամասերը, ինչպես նաև մի շարք հայկական գյուղեր, վերաբնակեցվել էին մուսուլմաններով։ Խանության տարածքում անմխիթար էին թողնվել հայկական հուշարձանները, իսկ Նախիջևանում կառուցվում էին պարսկական ոճի շինություններ՝ մզկիթ, պալատ, դամբարան։
 
== Հայկական հուշարձանները Նախիջևանում ==
[[Պատկեր:Ցղնայի սբ. Աստվածածին եկեղեցին.jpg|մինի|[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ցղնա)|Ցղնայի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին]]]]
Հարյուրամյակներ շարունակ՝ մինչև [[1603]]-[[1604]] թվականների բռնագաղթը<ref name="ց"/><ref name="ն"/>, հայերը կազմել են Նախիջևանի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը<ref name="ց"/><ref name="օ"/><ref name="յ">[http://armenianhouse.org/aivazyan-a/nakhichevan/places.html Արգամ Այվազյան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները]</ref>։ [[11-րդ դար]]ում [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] կործանումից երկու տասնամյակ անց Նախիջևանը գրավում են սելջուկ-թյուրքերը<ref name="օ"/>։ Նրանց իշխանությունը Նախիջևանում տևում է մեկ դար՝ մինչև [[12-րդ դար]]ի վերջ, երբ հայ-վրացական զորքերը [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան]] իշխանների հրամանատարությամբ ազատագրում են այն։ [[13]]-[[15-րդ դար]]երում Նախիջևանը ասպատակում են թաթար-մոնղոլական զորքերը, ապա՝ թուրքմենական [[ակ-կոյունլուներ|ակ-կոյունլու]] և [[Կարա-Կոյունլուներ|կարա-կոյունլու]] ցեղերը<ref name="օ"/>։ [[1502]] թվականին Նախիջևանը մտնում է [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]] կամ բեկլարբեկության տարածքը, որը մուսուլմանները անվանում էին նաև Չուղուր-Սաադի բեկլարբեկություն<ref name="m"/> ։ [[1827]] թվականին Նախիջևանը միանում է [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանին]]<ref name="լ"/><ref name="հ"/> և մինչև [[1920]] թվականը ազատվում մուսուլմանական տիրապետությունից։ Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Նախիջևանի ու Շարուրի շրջանները պետք է հանձնվեին ''երրորդ պետության։'' [[1921]] թվականին, անտեսելով Նախիջևանի բնակչության շուրջ 60 տոկոս կազմող հայերին՝ նախ [[Մոսկվայի պայմանագիր|Մոսկվայի]], ապա՝ [[Կարսի պայմանագիր|Կարսի պայմանագրերով]] Նախիջևանը որպես ինքնավար հանրապետություն բռնակցվում է [[Խորհրդային Ադրբեջան]]ին։
[[Պատկեր:Ագուլիսի սբ.Թովմա վանք.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Թովմա առաքյալ վանք (Ագուլիս)]] ]]
 
Հայերը [[19-րդ դար]]ում կազմել են Նախիջևանի բնակչության շուրջ կեսը<ref name="լ"/><ref name="m"/><ref name="յ"/>, իսկ մնացածները եղել են [[Ադրբեջանցիներ|թաթարներ]], [[թուրքեր]], [[քրդեր]] և [[պարսիկներ]], որոշակի տոկոս են կազմել նաև [[ռուսներ]]ը ու [[ասորիներ]]ը։ Հայկական ամենանշանավոր քաղաքը [[Ջուղա]]նՋուղան էր<ref name="յ"/><ref name="z">[http://www.armenianhouse.org/aivazyan-a/jugha/resume.html Արգամ Այվազյան, Ջուղա, ռուսերեն]</ref> , որը [[16-րդ դար]]ում ուներ շուրջ 20,000 միայն հայկական բնակչություն<ref name="լ"/><ref name="z"/>։ [[Ագուլիս]]ի և [[Ջուղա]]յիՋուղայի վաճառականները [[16-րդ դար]]ում [[ռուս]]աց ցար [[Ալեքսեյ I|Ալեքսեյ Միխայլովիչ Ռոմանովին]] են նվիրում [[Ալմաստե գահ]]ը<ref name="լ"/>, որը պահվում է [[Մոսկվա]]յի [[Կրեմլ]]ում<ref name="լ"/>։ Ջուղան հայտնի էր իր [[խաչքար]]երով<ref name="յ"/><ref name="z"/>, իսկ Ագուլիսը՝ [[եկեղեցի]]ներով<ref name="յ"/>։ Միայն Ագուլիսում [[19-րդ դար]]ում կար [[11]] հայկական եկեղեցի<ref name="յ"/>, որոնցից ամենահինը սբ. [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ն էր՝ կառուցված [[456]] թվականին։ Մինչև [[20-րդ դար]]ը այս քաղաքների բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը հայեր էին<ref name="հ"/><ref name="յ"/>։ [[1918]] թվականին թուրքական զորքերի արշավանքից հետո քաղաքները դատարկվում են, և տարիներ շարունակ անմարդաբնակ լինելով՝ [[1930]]-ական թվականներին վերաբնակեցվում են ադրբեջանական մի քանի ընտանիքներով<ref name="օ"/><ref name="լ"/><ref name="յ"/>։
 
[[Նախիջևան]] քաղաքում՝ մուսուլմանական մզկիթից, խանական պալատից ու [[Մոմինե խաթունի դամբարան|դամբարանից]] բացի՝ գործում էին 3 հայկական եկեղեցիներ, որոնցից ամենահայտնին [[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Նախիջևան)|Սուրբ Գևորգն]] էր<ref name="յ"/>։ Նախիջևանից հյուսիս գտնվում էր [[Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Ապրակունիս)|Ապրակունիսի վանական համալիրը]]<ref name="յ"/>, որի շինարարությունն ավարտել է [[Գրիգոր Տաթևացի]]ն, որը Հովհան Որոտնեցու մահից հետո՝ [[1386]] թվականին փոխարինել է նրան որպես րաբունապետ։ Եկեղեցու հիմնական ծավալը կառուցված է սրբատաշ բազալտից, իսկ բարձր, սլացիկ գմբեթը՝ աղյուսից։ Հարդարանքի տարրերն են պատերի ստորին մասի բազմագույն, շախմատաձև շարվածքը և դեկորատիվ կամարաշարը<ref name="z"/>։ Եկեղեցու խորանի վերևի արձանագրության մեջ նշված է ճարտարապետի անունը՝ ''Դավիթ ուստա''։
[[Պատկեր:Ջուղայի խաչքարերը.jpg|մինի|աջից|[[Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում|Ջուղայի խաչքարերը 20-րդ դարում]]]]
 
82 200

edits