«Խաչքար»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 501 բայտ ,  2 տարի առաջ
Ներքին հղումների ավելացում:
(խաչքարի արվեստը չի կարող վերացական խորհուրդ ունենալ,քանի որ այն դարերից եկած մշակութային խոշոր արժեք է` ինչպես նշվեց վերևում)
(Ներքին հղումների ավելացում:)
[[Պատկեր:Jugha-khachkar-CIMG1581.JPG|մինի|աջից|Երկու խաչքար, տեղափոխված [[Ջուղա]]յի գերեզմանոցից, մինչև վերջինիս ավերումը Ադրբեջանի կողմից]]
[[Պատկեր:Khachkar with Swastikas, 11th century, Sanahin, Armenia.jpg|մինի|աջից|Սվաստիկաներով խաչքար [[Սանահին]]ի վանքում, ~1050 թ․]]
'''Խաչքար''', միջնադարյան[[միջնադար]]<nowiki/>յան հայ կերպարվեստի[[կերպարվեստ]]<nowiki/>ի տեսակ, ճարտարապետական մանր կոթողային ձև, որի հիմնական բովանդակությունը կազմում է պատվանդանի (խարսխի) վրա կանգնեցված սալաձև խաչարձանը՝ ճակատով դեպի արևմուտք ուղղված:
 
Չնայած հեռվից նրանց պատկերը գրեթե միշտ սիմետրիկ է երևում, շատ դեպքերում մոտիկից կարելի է տեսնել, որ կողմերը իրարից տարբերվում են։ Տարածված կարծիք է, որ խաչքարերը կողմնորոշվում են ըստ աշխարհի կողմերի։
 
Խաչքարը հաջորդել է խաչով[[խաչ]]<nowiki/>ով ավարտվող քառակող վաղմիջնադարյան կոթողներին և թևավոր խաչերին, որոնց մեծ մասը ոչնչացվել է արաբական արշավանքների ժամանակ։ Խաչքարը բովանդակում է քրիստոնեության հիմնական գաղափարը՝ [[Հիսուս|Հիսուս ՔրիստոսիՔրիստոս]]<nowiki/>ի փրկագործությունը։ Գլխավոր տարրը խաչն է՝ որպես Խաչեցյալի՝ Քրիստոսի, [[Կենաց ծառիծառ]]<nowiki/>ի, խոստացված երկնային հոգևոր դրախտի ու փրկության խորհուրդ. այն հայերի համար փոխարինել է սրբապատկերներին։
IV–V դարերից խաչքար կանգնեցվել է ռազմական հաղթանակներն ու պատմական կարևոր դեպքերը հավերժացնելու համար կամ, որպես ճարտարապետական զարդ, ագուցվել եկեղեցիների[[եկեղեցի]]<nowiki/>ների որմերին։ Խաչքարը ծառայել է նաև որպես տապանաքար՝[[Տապան (այլ կիրառումներ)|տապան]]<nowiki/>աքար՝ հանգուցյալի հոգու փրկության համար, օրինակ՝ [[Նորատուս]]ի[[Սաղմոսավանք|, ՍաղմոսավանքիՍաղմոսավանք]]<nowiki/>ի, [[Հին Ջուղայի խաչքարեր|Հին Ջուղայի]] ([[1998]]–[[2006]] թվականներին հիմնովին ավերել են ադրբեջանցիները) գերեզմանատների խաչքարերը։ Վերջիններս նաև պատմական վավերագրեր էին, որոնց արձանագրությունները բովանդակում էին երկրի ներքին ու արտաքին կյանքին վերաբերող կարևոր տեղեկություններ։ Խաչքարերի զգալի մասի վրա պատվիրատուի անվան կողքին կամ առանձին հիշատակվում է նաև պատրաստող վարպետի անունը. հիշարժան են Մխիթար Կազմողը ([[12-րդ դար]]), Մոմիկը[[Մոմիկ]]<nowiki/>ը, Պողոսը (XIII դար), Քիրամ Կազմողը (16–17-րդ դարեր) և ուրիշներ։ [[10-րդ դար|10]]-[[13-րդ դար]]երում ձևավորվել և ոճական առումով կատարելության են հասել խաչքարի արվեստի հիմնական տեսակները. կերտվել են ամբողջական քարերից և դրվել պատվանդանի վրա, ագուցվել կամ փորվել են եկեղեցիների պատերին, ժայռազանգվածներին կանգնեցվել են նաև խմբակային խաչքարեր։ Մեզ հասած ամենավաղ խաչքարերից են [[Կատրանիդե Ա|Կատրանիդե]] թագուհու (879 թվական, [[Գառնիի Հեթանոսական Տաճար (արեւմտահայերէն)|Գառնի]]), Գրիգոր Ատրներսեհ իշխանի ([[881]] թվական, Մեծ Մազրա) և ուրիշների կանգնեցրած խաչքարերը։ Միջնադարում խաչքարերը երբեմն ներկել են կարմիր, ավելի հազվադեպ՝ սպիտակ և կապտավուն։ Խաչքարերի տեսակներից են «Սբ Սարգիսը» (սիրահար զույգերին «չար աչքից» անխոցելի դարձնող), «Ցասման խաչերը» (բնության տարերքը սանձող) և այլն։ Սյուժետային և սրբապատկերային տարրեր են պարունակում «Ամենափրկիչ», «Դեիսուս» կամ «Բարեխոսություն», «Համբարձում», «Ծնունդ» և այլ տեսակներ։ Խաչքարի արվեստը խորհրդանշային է՝ ամբողջությամբ տոգորված փրկության խորհրդով, այն ունի զուտ աստվածաբանական պաշտամունքային դեր ու նշանակություն։ Խաչքարի արվեստը վերածնվել է վերջին տասնամյակներում. բազմաթիվ քարգործ վարպետներ ու քանդակագործներ շարունակում են խաչքարեր կերտելու ավանդույթները։
 
== Վաղ շրջանի կոթողները ==
Խաչքարերը հայ միջնադարյան մշակույթի ինքնատիպության խորհրդանիշն են։ Ուղղաձիգ դիրքով առանձին կանգնեցված քարե հուշակոթողներից հնագույնները ''մենհիրներն'' են, որոնք բավականին մեծ քանակությամբ հանդիպում են [[Հայաստան]]ում։ Նրանք ունեցել են պաշտամունքային նշանակություն։ Նույն կարգի [[հուշարձան]]ներ են նաև «<nowiki/>[[Վիշապ (հուշարձան)|վիշապ]]<nowiki/>» կոչվող կերտվածքները։ Սրանք իրենց վրա կրում են մշակման հետքեր՝ գաղափարագրերի և քանդակների ձևով, ունեն հսկա ձկան տեսք և կապվում են հայերի նախահայրերի մոտ տարածված ջրի աստվածուհու՝ [[Աստղիկ]] Դերկետոյի պաշտամունքի հետ։հետ ։
Եթե վերոհիշյալները դեռևս ուղղակիորեն չեն առնչվում խաչքարերի հետ, ապա [[ուրարտու|ուրարտական]] կոթողները (մ.թվականա. 8-7 դդ.), որոնք բաղկացած են պատվանդանից[[պատվանդան]]<nowiki/>ից ու նրա վրա կանգնեցված ուղղաձիգ քառակող սյունից կամ սալից՝ [[սեպագիր|սեպագիր արձանագրությամբ]], կարող են դիտվել որպես խաչքարերի ծավալա-տարածական հորինվածքի նախօրինակներ։ Այսպիսի կոթողները շարունակել են կիրառություն ունենալ նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջանում։ Նրանք տեղադրվել են ճանապարհներին, [[քաղաք]]ներում՝ ամենատարբեր առիթներով։ Դրանց մի մասը հասել է 4-5 դդ.։
 
[[Արագած|Արագած լեռան]] փեշերին գտնվել են քառակող սյունաձև կոթողներ, որոնք իրենց վրա կրում էին խաչի նշան։ Սրանք բաղկացած էին երկու մասից՝ պատվանդանից և ուղղաձիգ մարմնից։
Վաղ [[քրիստոնեություն|քրիստոնեական]] շրջանի առավել զարգացած օրինակները բաղկացած են երեք մասից։ Այս դեպքում արդեն աստիճանաձև հիմք, պատվանդան և ուղղաձիգ մարմին։
 
Քարե խաչքարի համար նախօրինակ են ծառայել փայտյա խաչերը, որոնք կանգնեցվում էին հատկապես քանդված [[հեթանոսություն|հեթանոսական]] մեհյանների տեղում։ Ըստ ավանդության, Հայաստանում փայտյա խաչեր են կանգնեցված եղել [[Սևանա կղզի|Սևանա կղզում]], [[Սանահին]]ում, ինչպես նաև հարևան [[Վրաստան]]ում՝ Մցխեթի[[Մցխեթ]]<nowiki/>ի մոտ, Մծիրե լեռան վրա, որտեղ յոթերորդ դարում կառուցվել է [[Ջվարի վանք|Ջվար]]<nowiki/>ի (որ վրացերեն նշանակում է խաչ) եկեղեցին։
Փայտակերտ խաչը քարե խաչով փոխարինելու վաղագույն փորձերը վերաբերվում են 4-7 դդ.։ Դրանք ներկայացված են [[Դվին]]ի պեղումների ժամանակ գտնվածներով։ Սերվելով փայտակերտ խաչերից՝ «թևավոր խաչերը» միևնույն ժամանակ հիմք են ծառայել Հայկական մի նոր և ինքնատիպ արվեստի կազմավորման համար։ Այսպիսի թևավոր խաչեր գտնվել են [[Դվին]]ի պեղումների ժամանակ<ref>Լ. Ազարյան, «Հայկական խաչքարեր», ալբոմ, «Էրեբունի» հրատարակչություն, 1973 թ</ref>։
 
== Խաչքարերի հիմնական տեսակներ ==
[[Պատկեր:Khachqars wall at Kecharis Monastery.png|370px|մինի|Խաչքարների պատ [[Կեչառիսի վանքային համալիր|Կեչառիս]]<nowiki/>ի վանքային համալիրում]]
[[Պատկեր:Aprank, Big Armenian Khachkars (Cross-Stones) near Surb Hovanes Church ^ Surb David Chapel - panoramio (1).jpg|250px|մինի|Երկու ամենամեծ խաչքարերը Ս․Հովհաննես եկեղեցու մոտ, ]]
11-12-րդ դարերում հիմնականում ավարտվում է խաչքարային հորինվածքի և ոճական առանձնահատկությունների զարգացումը։ Եվ արդեն իսկ տիպականորեն ձևավորված խաչքարերը «Հայաստանի միջնադարյան կոթողային հուշարձանները։ IX-XIII դարերի խաչքարերը։»<ref>[http://www.koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=12722&query_desc=auՀայաստանի_միջնադարյան_կոթողային_հուշարձանները._IX-XIII_դարերի_խաչքարերը Հայաստանի միջնադարյան կոթողային հուշարձանները։ IX-XIII դարերի խաչքարերը։] Խմբագիր՝ Բաբկեն Առաքելյան, [[ԳԱԱ|ՀՍՍՀ ԳԱ]] [[Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ]], 1984 թ․</ref> գրքի հեղինակները բաժանում են հետևյալ խմբերի․
Անանուն մասնակից