Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

չ
Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (- , +,, -, +, , - + )
{{Քիմիական տարր
| անվանում = Սնդիկ / Hydrargyrum (Hg)
| համար =80
| սիմվոլ =Hg
| վերևից = [[Կադմիում|Cd]]
| ներքևից = [[Կոպեռնիցիում|Cn]]
| խումբ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Mercury1.jpg|200px|Հեղուկ սնդիկը փորձանոթում]]<br />Ծանր, հեղուկ արծաթափայլ մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված = 200, 592(3)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+2e) 110 (+1e) 127
| էլեկտրաբացասականություն =2, 00
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = Hg←Hg<sup>2+</sup> 0, 854 В
| օքսիդացման աստիճան = +2, +1
| իոնիզացման էներգիա 1 = 1 006, 0 (10, 43)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =13, 546 (20&nbsp;°C)
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան = 234, 32
| եռման ջերմաստիճան =629, 88
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն =27, 98<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Большая Российская энциклопедия
|год = 1999
|том = 5
|страницы = 487
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 14, 8
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ =a<sub>hex</sub>=3, 464 с<sub>hex</sub>=6, 708
| C/a հարաբերություն = 1, 94
| Դեբայի ջերմաստիճան = 100, 00
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն =8, 3
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=80}}
 
'''Սնդիկ''' ('''Hg''', {{lang-la|Hydrargyrum}}<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/hydrargyrum "hydrargyrum"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref>), քիմիական տարր է որի նշանն է '''Hg''', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 6-րդ պարբերության, 2-րդ խմբի [[քիմիական տարր]], կարգահամարը՝ 80, ատոմական զանգվածը՝ 200, 59։ d տարր է, պատկանում է անցումային տարրերի շարքին, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է ''5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup>'', К, Լ, М, N թաղանթները լրացված են։ Սնդիկի [[գոլորշի]]ն չափազանց թունավոր է։ Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է։
 
== Պատմություն ==
 
== Բնության մեջ ==
Սնդիկը չափազանց հազվագյուտ և ցրված տարր է, կազմում է [[երկրակեղև]]ի զանգվածի 4, 5•10<sup>−6</sup> % (տարածվածությամբ 66-րդն է)։ Սնդիկային հանքերում կուտակված է երկրակեղևում պարունակվող սնդիկի միայն 0, 02 % ։ Արդյունաբերական նշանակություն ունեն 0, 02-1 % սնդիկ պարունակող հանքանյութերը։
 
Պարունակվում է հրաբխային լեռնային [[ապարներ]]ում։ Հայտնի են նրա 35 [[միներալներ]]ը, որոնցից կարևորը կինովարն է։ Սնիկը խիստ ցրված է նաև [[կենսոլորտ]]ում՝ կուտակվում է [[կավ]]երում, [[տիղմ]]երում (մոտ 4•10<sup>−5</sup> % ) և ծովաջրում (3•10<sup>−9</sup> %)։
 
Մարդու օրգանիզմում սնդիկի պարունակությունը մոտ 10<sup>−6</sup> % է, այրան մեջ՝ 0, 023 մկգ/մլ, մեզում՝ 0, 1–0, 2 մկգ/մլ։ Սննդի հետ օրական ներմուծվում է 0, 02–0, 05 մգ։
 
=== Հանքավայրեր ===
Ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են [[Իսպանիա]]յում (Ալմադեն)։ Սնդիկի հանքավայրեր կան նաև [[Կովկաս]]ում ([[Դաղստան]], [[Հայաստան]]ում), [[Տաջիկստան]]ում, [[Սլովակիա]]յում, [[Ղրղզստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում<ref name=wulfson>Вольфсон Ф. И., Дружинин А. В. Главнейшие типы рудных месторождений. М., «Недра», 1975, 392 с.</ref>:
 
[[Ռուսաստան]]ում գտնվում է սնդիկի 23 հանքավայր, արդյունաբերական պաշարները կազմում են 15, 6 հազար տոննա ([[2002]] թվականին)։
 
== Շրջակա միջավայրում ==
 
=== Իզոտոպները ===
Բնական սնդիկը բաղկացած է <sup>196</sup>Hg (0, 2 %), <sup>198</sup>Hgt(10, 0 %), <sup>199</sup>Hg (16, 8 %), <sup>200</sup>Hg (23, 1 %), <sup>201</sup>Hg (13, 2 %), <sup>202</sup>Hg (29, 8 %) և <sup>204</sup>Hg (6, 9 %)<ref name=meija>{{статья|автор=Juris Meija, Lu Yang, Ralph E. Sturgeon, Zoltán Mester|год=2010|заглавие=Certification of natural isotopic abundance inorganic mercury reference material NIMS-1 for absolute isotopic composition and atomic weight|url=http://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2010/ja/b926288a|journal=[[Journal of Analytical Atomic Spectrometry]]|volume=25|issue=3|pages=384–389|doi=10.1039/B926288A}}</ref> կայուն իզոտոպներից։ Սնդիկի յոթը [[կայուն իզոտոպ]]ներից ամենատարածվածն է <sup>202</sup>Hg-ը՝ 29.86 %։ Ստացվել են 179–206 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից <sup>203</sup>Hg (T<sub>1/2</sub> = 47 օր) և <sup>205</sup>Hg (T<sub>1/2</sub> = 5 , 5 ր) օգտագործվում են ռադիոչափական վերլուծության մեջ։
 
Ամենաերկարակյացներն են <sup>194</sup>Hg-ը՝ 444 տարի և <sup>203</sup>Hg-ը՝ 46 612 օր [[կիսատրոհման պարբերություն]]ներով։ Մնացած իզոտոպներից շատերն ունեն մեկ օրից պակաս կիսատրոհման պարբերություն<ref name=art>{{cite journal |author=G. Audi, A. H. Wapstra, C. Thibault, J. Blachot and O.. Bersillon |year=2003 |title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties |url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |journal=Nuclear Physics A |volume=729 |issue= |pages=3–128 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 |bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref>։
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանն է -38.83&nbsp;°C-ը, եռում է 356.73&nbsp;°C<ref name=Senese1997>{{cite web| url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/periodic/faq/why-is-mercury-liquid.shtml| title=Why is mercury a liquid at STP?| accessdate=մայիսի 1, 2007| publisher=General Chemistry Online at Frostburg State University| author=Senese, F}}</ref> դեպքում։ Նորմալ պայմաններում սնդիկի խտությունը հավասար է 13 500 կգ/մ³։ Տեսակարար էլեկտրահաղորդականությունը՝ 1, 04348 օհմ<sup>−1</sup>•սմ<sup>−1</sup>։ Պինդ սնդիկ փափուկ, կռելի արծաթափայլ մետաղ է։ Ցածր ջերմաստիճաններում սնդիկի գոլորշիները միատոմ են, տաքացնելիս՝ առաջացնում են երկատոմ մոլեկուլներ։ Սնդիկը, հատկապես ցածր ջերմաստիճաններում, քիմիապես պասսիվ է։ Սնդիկը սենյակի ջերմաստիճանի պայմաններում հեղուկ վիճակում գտնվող միակ [[մետաղ]]ն է։
 
Սնդիկի խտությունը սովորական պայմաննեորում՝ 13 500 կգ/մ<sup>3</sup>.
|-
| width="93" | 0 ''' '''
| width="94" | 13, 5951''' '''
| width="99" | 50
| width="121" | 13, 4723
|-
| width="93" | 5
| width="94" | 13, 5827
| width="99" | 55
| width="121" | 13, 4601
|-
| width="93" | 10
| width="94" | 13, 5704
| width="99" | 60
| width="121" | 13, 4480
|-
| width="93" | 15
| width="94" | 13, 5580
| width="99" | 65
| width="121" | 13, 4358
|-
| width="93" | 20
| width="94" | 13, 5457
| width="99" | 70
| width="121" | 13, 4237
|-
| width="93" | 25
| width="94" | 13, 5335
| width="99" | 75
| width="121" | 13, 4116
|-
| width="93" | 30
| width="94" | 13, 5212
| width="99" | 80
| width="121" | 13, 3995
|-
| width="93" | 35
| width="94" | 13, 5090
| width="99" | 90
| width="121" | 13, 3753
|-
| width="93" | 40
| width="94" | 13, 4967
| width="99" | 100
| width="121" | 13, 3514
|-
| width="93" | 45
| width="94" | 13, 4845
| width="99" | 300
| width="121" | 12, 875
|}
 
!Ջերմաստիճան<br />(°C) !! Ճնշում <br />(Pa) !! Գոլորշու ճնշում !! Ծանոթագրություն
|-
| -38, 8344 || 0, 000.165 || ||Եռարժեք
|-
| 0 || 0, 046.7 || 0, 000350 ||<ref name="prola.aps.org">[http://prola.aps.org/abstract/PR/v20/i3/p259_1 Measurement of Mercury Vapor Pressure by Means of the Knudsen Pressure Gauge] In: Phys. Rev. 20, 259 (1922).</ref>
|-
| 10 || 0, 103|| 0, 000775 ||
|-
| 20 || 0, 242|| 0, 00182||
|-
| 30 || 0, 543|| 0, 00407||
|-
| 50 || 2 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77">[[CRC Handbook of Chemistry and Physics]], 76th Edition, S.&nbsp;6-77.</ref>
| 125 || 129 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 126, 2 || 130 || 1||<ref name="CRC_Handbook 6-110">[[CRC Handbook of Chemistry and Physics]], 76th Edition, S.&nbsp;6-110.</ref>
|-
| 150 || 383 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 164, 8 || 670 || 5||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 204, 6 || 2.660 || 20||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 242 || 8.000 || 60||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 290, 7 || 26.700 || 200||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 323 || 53.300 || 400||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
| 357 || 101.325 || 760|| Եռման կետը նորմալ պայմաններում
|-
| 1476, 9 || 174.000.000 || || Կրիտիկական կետ
|}