Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

չ
Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (- , +,, -, +, , - + )
| անվանում =Արծաթ/ Argentum (Ag)
| համար = 47
| սիմվոլ = Ag
| վերևից = [[Պղինձ|Cu]]
| ներքևից =[[Ոսկի|Au]]
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Silver crystal.jpg|200px]]<br /> Փափուկ արծաթափայլ մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված =107, 8682(2)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| радиус атома =
| энергия ионизации 1 =
| конфигурация =
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+2e) 89 (+1e) 126
| էլեկտրաբացասականություն = 1, 93
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = +0, 799
| օքսիդացման աստիճան = 2, 1
| իոնիզացման էներգիա 1 = 1-ինը՝ 730, 5 կՋ/մոլ (էվ) <br /> 2-րդը՝ 2070 կՋ/մոլ (էվ) <br /> 3-րդը՝ 3361
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն = 10, 5
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան = 1235, 1 К; 962&nbsp;°C
| եռման ջերմաստիճան = 2485
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն = 25, 36<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.: Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1995
|том = 4
|страницы = 323
|страниц = 639
|серия =
|isbn = 5852700398
|тираж = 20 000
}}
</ref>
| ջերմունակության = 25, 36<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.: Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1995
|том = 4
|страницы = 323
|страниц = 639
|серия =
|isbn = 5852700398
|тираж = 20 000
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ =10, 3
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = Խորանարդ
| բյուրեղացանցի տվյալներ = 4, 086
| c/a հարաբերություն =
| Դեբայի ջերմաստիճան = 225
| մագնիսական կառուցվածք =
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=47}}
 
'''Արծաթ''' ({{lang-lat|''Argentum''}}) քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Ag'', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 1-ին խմբի [[քիմիական տարր]]։ [[Ազնիվ մետաղներ|Ազնիվ մետաղ]] է, պատկանում է անցումային տարրերի շարքին, կարգահամարը՝ 47, ատոմական զանգվածը՝107, 868։ Արծաթը d տարր է, նրա ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է՝ 4s<sup>2</sup>4p<sup>6</sup>4d<sup>10</sup>5s<sup>1</sup>։ К, L, М թաղանթները լրացված են։
 
Արծաթը գեղեցիկ, սպիտակ, փափուկ մետաղ է, խտությունը՝ 10, 50 գ/սմ³, հալման ջերմաստիճան 960, 5&nbsp;°C, կարծրությունը՝ 25 կգուժ/մմ², ըստ Մոսի՝ 2,
 
== Պատմություն ==
== Բնության մեջ ==
[[Պատկեր:SilverUSGOV.jpg|մինի|ձախից|Արծաթի բեկոր]]
Պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 1, 10-5 զանգվածային % է, ծովաջրում՝ 0, 3-10 մգ/տ։ Բնության մեջ գտնվում է ազատ վիճակում (բնածին արծաթ), նաև միացությունների ձևով, արգենտիտ՝ Ag<sub>2</sub>S, պիրարգիրիտ՝ Ag<sub>3</sub>PbS<sub>3</sub>, պրուստիտ՝ Ag<sub>3</sub>AsS<sub>3</sub>, կերարգիրիտ՝ AgCl և այլն։ Փոքր քանակով արծաթ կա նաև բազմաթիվ այլ [[միներալ]]ներում։ Արդյունաբերական նշանակություն ունեն 0, 02%-ից շատ արծաթ պարունակող միներալները։
 
Բնության մեջ արծաթը հանդիպում է ինչպես բնածին վիճակում, այնպես էլ միացությունների ձևով.
!α/α||երկրներ||տոննա||տոկոս %
|-
| style="text-align:center;"|1||{{դրոշ|Մեքսիկա}}||4.753|| style="text-align:center;"|20, 06
|-
| style="text-align:center;"|2||{{դրոշ|Պերու}}||3.415|| style="text-align:center;"|14, 42
|-
| style="text-align:center;"|3||{{դրոշ|Կիև}}||3.232|| style="text-align:center;"|13, 64
|-
| style="text-align:center;"|4||{{դրոշ|Ավստրալիա}}||1.717|| style="text-align:center;"|7, 25
|-
| style="text-align:center;"|5||{{դրոշ|Չիլի}}||1.309|| style="text-align:center;"|5, 53
|-
| style="text-align:center;"|6||{{դրոշ|Լեհաստան}}||1.269|| style="text-align:center;"|5, 36
|-
| style="text-align:center;"|7||{{դրոշ|Ռուսաստան}}||1.244|| style="text-align:center;"|5, 25
|-
| style="text-align:center;"|8||{{դրոշ|Բոլիվիա}}||1.213|| style="text-align:center;"|5, 12
|-
| style="text-align:center;"|9||[[Պատկեր:Flag of the United States (Pantone).svg|20px]]||1120||4, 73
|-
|10||{{դրոշ|Արգենտինա}}||align="right"|703|| style="text-align:center;"|2, 97
|}
=== Հանքավայրեր ===
Արծաթի հանքաքարի ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են [[Մեքսիկա]]յում, [[Կանադա]]յում, [[Ավստրալիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Ճապոնիա]]յում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Գերմանիա]]յում, [[Իսպանիա]]յում, [[Պերու]]ում, [[Չիլի]]ում,
[[Պատկեր:World Silver Production 2011.svg|400px|մինի|ձախից|Արծթի արտդրությունը տարբեր երկրներում (2011 թվական)]]
[[Չինաստան]]ում, [[Լեհաստան]]ում, [[Ղազախստան]]ում, [[Ռումինիա]]յում, [[Շվեդիա]]յում, [[Չեխիա]]յում, [[Սլովակիա]]յում, [[Ավստրիա]]յում, [[Հունգարիա]]յում, Նորվեգիայում<ref>[http://www.proserebro.com/ag/mestorozhdeniya Про серебро " месторождения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: Ինչպես նաև արծաթի հանքավայրեր կան Հայաստանում, [[Կիպրոս]]ում և [[Սարդինիա]]ում<ref>[http://www.proserebro.com/istoriya-serebra Про серебро " История серебра<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>:
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:SilverUSGOV.jpg|thumb|left|Արծաթի հանքաքարը]]
Արծաթը գեղեցիկ, սպիտակափայլ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 960, 5&nbsp;°C, եռմանը՝ 2212&nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 10503, 4 կգ/մ<sup>3</sup>։ Արծաթը ավելի լավ է հայտնի քան մյուս [[մետաղներ]]ը, անդրադարձնում է լույսը (հատկապես ինֆրակարմիր), հաղորդում է ջերմությունը և էլեկտրականությունը։ Չափազանց պլաստիկ է, արծաթից կարելի է գլանել մինչև 10-8 մմ հաստության փայլաթիթեղ։ Քիմիապես քիչ ակտիվ, միացություններում միարժեք, երբեմն երկարժեք և եռարժեք է։
 
Արծաթը կտրվում է դանակով, 1 գրամը ձգվում է շուրջ 1800 մետր և գլանվում մինչև 0, 00025 մմ հաստությամբ նրբաթիթեղի, փայլեցվում է մինչև հայելափայլի, անդրադարձման գործակիցը 95-97% է, կայուն է [[հիմքեր]]ի, [[օքսիդներ]]ի, [[կոռոզիա]]յի նկատմամբ, բայց լուծվում է խիտ [[Ազոտական թթու|ազոտական թթվում]], [[կալիումի ցիանիդ]]ի լուծույթում, անգամ օդի աննշան ծծմբային գազից սևանում է՝ ծածկվելով արծաթի սուլֆատի ¥AgS¤շերտով։ Արծաթի օրինականացված հարգերն են՝ 800, 830, 875, 925, 960։ Որքան ցածր է արծաթի հարգը, այնքան շուտ է այն սևանում։ Տարեկան հանույթը կազմում է 100000 տ, հիմնական արտահանողներն են [[Մեքսիկա]]ն, Կանադան, [[ԱՄՆ]]-ն։
 
== Քիմիական հատկություններ ==
Ag<sub>2</sub>O լույսի ազդեցությամբ դանդաղ քայքայվող դարչնագույն բյուրեղական նյութ է։
 
: <math>\mathsf{2Ag + 1/2 O_{2} + H_2S = Ag_2S + H_2O}</math>
 
Հեշտությամբ վերականգնվում է ջրածնով։ Լուծվում է ջրում (0, 013 գ/լ, 20&nbsp;°C-ում), [[թթուներ]]ում և ամոնիումի հիդրօքսիդում։
 
: <math>\mathsf{3Ag + HCl + HNO_3 = 3AgCl + NO + 2H_2O}</math>
: <math>\mathsf{2Ag + I_{2} = 2AgI}</math>
 
Արծաթի յոդիդը (բաց դեղնավուն բյուրեղներ) ջրում վատ լուծվող նյութ է։ Լույսի ազդեցությամբ քայքայվում է, օգտագործվում է լուսանկարչության մեջ։ Արծաթը միանում է ծծմբին և նրա ցնդող միացություններին՝ առաջացնելով սուլֆիդ՝ Ag<sub>2</sub>S , որը սև, ջրում անլուծելի լուսազգայուն նյութ է․ ստացվում է արծաթի լուծելի [[աղեր]]ի և ծծմբածխածնի փոխազդմամբ։
 
: <math>\mathsf{2Ag + S = Ag_{2}S}</math>
: <math>\mathsf{2Ag + H_2SO_{4} = Ag_2SO_{4} + SO_{2} + H_{2}O}</math>
 
Լավ լուծվում են նիտրատը, ֆտորիդը, գերքլորատը։ Լուծելի աղերը անգույն են և թունավոր։ Արծաթի սուլֆատը՝ Ag<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, սպիտակ բյուրեղական, ջրում վատ լուծվող նյութ է (0, 79 գ, 100 մլ ջրում, 20&nbsp;°C)։
 
: <math>\mathsf{4Ag + 2H_{2}S + O_{2} = 2Ag_{2}S + 2H_{2}O}</math>
 
Արծաթի կարբոնատը՝ Ag<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>, դեղնավուն, լուսազգայուն նյութ է, օգտագործվում է օրգանական սինթեզում։ Արծաթի աղերը համապատասխան անիոնների ավելցուկի առկայությամբ առաջացնում են կոմպլեքսային միացություններ՝ K[Ag(CN)<sub>2</sub>], K<sub>3</sub>[AgCl<sub>4</sub>] և այլն։ Արծաթի իոնների ամենաչնչին քանակներն անգամ (2, 15•10<sup>−9</sup> գ/լ) ունեն մանրէասպան հատկություն։
 
: <math>\mathsf{ 2Na[Ag(CN)_{2}] + Zn = Na_{2}[Zn(CN)_{4}] + 2Ag}</math>
 
== Իզոտոպներ ==
Բնական արծաթը բաղկացած է <sup>107</sup>Ag(51, 35 %) և <sup>109</sup>Ag(48, 65 %) կայուն [[իզոտոպներ]]ից։ Արհեստականորեն ստացվել են 102-117 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից ամենակայունը <sup>110</sup>Ag է (T<sub>1/2</sub> = 253 օր)։
 
== Կիրառություն ==
 
=== Բժշկության մեջ ===
Մանրէասպան հատկությունների շնորհիվ արծաթն օգտագործվում է բժշկության մեջ։ Այն հականեխիչ միջոց է լորձաթաղանթի համար<ref name="dx.doi.org">''Khaydarov R.A, Khaydarov R.R., Estrin Y., Cho S., Scheper T, and Endres C, '' «Silver nanoparticles: Environmental and human health impacts», Nanomaterials: Risk and Benefits, Series: NATO Science for Peace and Security Series C: Environmental Security, 2009, Springer, Netherlands, pp. 287—299 ISSN 1874-6519 URL http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4020-9491-0</ref>: Նրա միջոցով վարակազերծում են ջուրը, սակայն Ag<sup>+</sup> իոնների մեծ կոնցենտրացիան մարդու համար թունավոր է։
 
Մեծ կիրառություն ունեն նաև արծաթի աղերը։ Լյապիսը (արծաթի նիտրատը՝ AgNO<sub>3</sub>) օգտագործվում է բժշկության մեջ՝ որպես հականեխիչ և աղաղող նյութ։ Արծաթի որոշ աղեր (AgCl, AgBr, AgNO<sub>3</sub>) լուսազգայուն են. լույսի ազդեցությամբ քայքայվում և սևանում են, այդ պատճառով օգտագործվում են լուսանկարչական ժապավենների և թղթերի արտադրության մեջ։
666 177

edits