«Առոգանություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
Բոտ: կոսմետիկ փոփոխություններ
չ (Բոտ: կոսմետիկ փոփոխություններ)
'''Առոգանություն''', [[Հնչյուն (խոսքի միավոր)|հնչյուն]]<nowiki/>ի, [[Բառ|բառիբառ]]ի, [[Նախադասություն|նախադասության]] ընդհանրացված արտասանություն։ Յուրաքանչյուր [[լեզու]] ունի իր առոգանությունը, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ հասկանալու բանավոր [[Խոսք|խոսքը:]]
 
== Պատմություն ==
Առոգանության հարցերով սկսել են զբաղվել վաղ ժամանակներից (Դիոնիսիոս Թրակացի, «Քերականական արվեստ», մ. թ. ա. 2-1-ին դարերում)։ Արտահայտության հիմնական միջոցներ են [[Հնչերանգ|հնչերանգնհնչերանգ]]ն ու [[շեշտ|շեշտը]]։ ը։
 
=== Հնչերանգ ===
Հնչերանգը դրսևորվում է ամենատարբեր ձևերով, որոնցից կարևոր են պատմողականը (առանց որևէ նշանի), հարցականը «՞», հրամայականը «՛» և բացականչականը «՜»։ Որոշ [[Լեզուներ|լեզուներումլեզուներ]]ում ([[Աֆրիկա|աֆրիկյան լեզուների]] մի մասում, [[Չինարեն|չինարենումչինարեն]]ում և այլն) առատ է երաժշտական տարրը, որն արտահայտվում է արտասանության ժամանակ ձայնի ելևէջումներով և շեշտի տևականությամբ։
 
=== Շեշտ ===
Առոգանության մեջ մեծ է շեշտի նշանակությունը, այն տարբեր լեզուներում տարբեր ձևերով է դրսևորվում։ Գոյություն ունեն բառական և տրամաբանական շեշտեր։
 
==== Բառական շեշտ ====
Բառական շեշտն արտահայտում է շեշտվող վանկի ուժգնությունը, որը հայերենում կայուն - շարժական է, այսինքն՝ միշտ (բացառությամբ ''գրեթե'', ''մանավանդ'' և ''նման'' բառերի) դրվում է բառի վերջին վանկի վրա (տուն - տներ - տների), ռուսերենում՝ շարժական (вода-воды, рука-руки), գերմաներենում՝ կայուն - անշարժ (Mensch-«մարդ», menschlic - «մարդկային», Ménschlichkeit - «մարդկայնություն»)։ Ի տարբերություն [[Գերմաներեն|գերմանական]] և [[Ռոմանականռոմանական լեզուներ|ռոմանական լեզուների]]ի շեշտի ուժգնության, [[Ֆրանսերեն|ֆրանսերենումֆրանսերեն]]ում այն թույլ է արտահայտվում (հմմտ. {{lang-fr|sabre}}՝ «սուսեր», {{lang-de| säbel}})։
 
==== Տրամաբանական շեշտ ====
Տրամաբանական շեշտը կարևոր դեր ունի ճիշտ ընկալման համար, օրինակ՝ ''ես տուն գնացի'', ''ես տուն գնացի'' և այլն, ուր նույն շարադասությամբ, բայց տարբեր առոգանությամբ արտահայտվել են երկու տարբեր երանգավորումով մտքեր։ Առոգանությունը թեև շատ դանդաղ բայց ժամանակի ընթացքում փոփոխվում է։ Այդպիսի փոփոխություններ կան նաև հայերենի [[Բարբառ|բարբառներում։]] Դրանք դրսևորվում են և՛ հնչյունական համակարգում (օրինակ՝ «է»-ի քմայնացումը [[Վան|Վանի]]ի, [[Խոյ|Խոյի]]ի, [[Հաճըն|Հաճընի]]ի բարբառներում, «ա»-ի շրթնայնացումը [[Բայազետ|Բայազետի]]ի խոսվածքում), և՛ շեշտի վերջընթեր լինելու ու մեծ տևականության, և՛ [[Նախադասություն|նախադասություններինախադասություն]]ների երանգների յուրահատուկ դրսևորումների մեջ։ Առոգանությունը կարող է ըմբռնվել առավել ընդհանուր իմաստով (ակցենտ), երբ որևէ լեզվով կամ բարբառով խոսող [[անձնավորություն]] իր մայրենի լեզվի կամ բարբառի ընդունված առոգանության համապատասխան խոսում է մի այլ լեզվով կամ [[Բարբառ|բարբառովբարբառ]]ով (օրինակ՝ ֆրանսիացին՝ ռուսերեն, համշենցին՝ [[Լոռու մարզ|Լոռու խոսվածքով]] և այլն)։
 
{{ՀՍՀ}}
281 413

edits