Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

չ
փոխարինվեց: <ref → <ref (25) oգտվելով ԱՎԲ
}}
 
'''Միկենյան քաղաքակրթություն''', '''Միկենյան Հունաստան''' (կամ Միկենյան քաղաքակրթություն), եղել է [[անտիկ Հունաստան]]ի [[Բրոնզի դար]]ի վերջին փուլը(1600-1100 մ. թ. ա.)։ Այն ներկայացնում է մայրցամաքային [[Հունաստան]]ի առաջին զարգացած քաղաքակրթությունը` շքեղ նահանգներով, քաղաքային կազմակերպություններով, արվեստով և գրային համակարգով<ref name=Fields-2004-10>{{harvnb|Fields|2004|pp=10–11}}.</ref> Առաջացած իշխանությունների մեջ առավելապես հռչակված են եղել [[Պիլոս]]ը, [[Տիրին]]ը, [[Միդիա]]ն [[Պելեպոնես]]ում, [[Օրքոմենոս]]ը, [[Թեբե]]ն և [[Աթենք]]ը Կենտրոնական Հունաստանում և Լոլքոսը` [[Թեսալիա]]յում։ Ավելի հայտնի էր [[Միկենք]]ը [[Արգոլդ]]ում, որի անունով է կոչվում այդ ժամանակաշրջանի մշակույթը։ Միկենյան ազդեցության ոլորտում են հայտնվում [[Էպիրոս]]ը [[Մակեդոնիա]] և [[Էգեյան ծով]]ի կղզիները, [[Փոքր Ասիա]]յի ափը, [[Լևանտ]]<ref>{{harvnb|van Wijngaarden|2002|loc=Part II: The Levant, pp. 31–124}};{{harvnb|Bietak|Czerny|2007|loc=Sigrid Deger-Jalkotzy, "Mycenaeans and Philistines in the Levant", pp. 501–629}}</ref> [[Կիպրոս]]ը <ref>{{harvnb|van Wijngaarden|2002|loc=Part III: Cyprus, pp. 125–202}}</ref> և [[Իտալիա]]ն։ Միկենյան Հունաստանը նվաճումներ է արձանագրել ինժեներական, ճարտարապետական և ռազմական կառուցողական բնագավառներում։ Առևտուրը [[Միջերկրական ծով]]ի` մեծ տարածություն ընդգրկող շրջանում էական ազդեցություն է թողել նրա տնտեսության զարգացման վրա։ Նրանց վանկային գիրը` գծային Բ-ն, հունական լեզվի առաջին գրային համակարգն է, իսկ նրանց կրոնում ներառված են մի քանի [[աստվածություն]]ներ, որոնք կարող ենք տեսնել Օլիմպիական [[Պանթեոն]]ում։ Միկենյան Հունաստանում հասարակության մեջ գերակշռել են ռազմիկ դասը և նահանգների հիերարխիկ ցանցը` քաղաքական, հասարակական և տնտեսական համակարգերով։ Ստեղծված հասարակությունները ղեկավարվել է թագավորի կողմից, որը կոչվել է վան։
Միկենյան Հունաստանը անկում է ապրել Արևելյան Միջերկրականում բրոնզեդարյան մշակույթի վերացումով, նրան հաջորդել է Հունաստանի մութ ժամանակաշրջանը, որը կոչվել է [[արխայիկ]] շրջան, որտեղ կայուն տեղաշարժեր են եղել պալատական համակենտրոնացվածությունից դեպի հասարակական-տնտեսական ապակենտրոնացված կազմակերպություն(ներառում է [[երկաթ]]ի լայն օգտագործման շրջանը)։ Միկենյան քաղաքակրթության ավարտի վերաբերյալ կան մի քանի տեսություններ։ Դրանց թվում է [[դորիացիներ]]ի ներխուժման, Ծովի մարդկանց ակտիվացման, [[բնական աղետներ]]ի, կլիմայական փոփոխությունների մասին տեսությունները։ Միկենյան շրջանը միջավայր է դարձել [[հունական գրականություն|հունական գրականության]], [[առասպելաբանություն|առասպելաբանության]], [[Տրոյական պատերազմ]]ի մասին պատմող [[էպոս]]ի ստեղծման համար։
 
տեղադրված են եղել [[ակրոպոլիս]]ում` հատուկ գերեզմանոցում։
Ա-ի և Բ-ի գոյությունը ցույց է տալիս տեղական հունական գրային համակարգի զարգացումը։
Կառավարող հարստության տնտեսական հզորությունը կախված է եղել մեծ սահմաններ ընդգրկող ծովային առևտրից <ref>{{harvnb|Dickinson|1977|pp=53, 107}}.</ref>։
Պարզվել է, որ Միկենյան պետությունը այս ժամանակաշրջանում մեծացրել է շփումները արտաքին աշխարհի և հատկապես [[Կիկլադել]]ի և [[Կրետե]]ի հետ։
Ուշ Բրոնզի դարի վերջին նոր և ավելի ազդեցիկ էլիտար տիպի գերեզմաններ են առաջացել [[Թոլոս]]ում։ Մեծ, շրջանաձև [[դամբարան]]ներ` բարձր կամարակապ տանիքներով, պատի մեջ մխրճված ուղիղ մուտքով<ref>{{harvnb|Castleden|2005|p=97}}; {{harvnb|Schofield|2006|p=55}}</ref>։
==Կոինե դարաշրջան (մ. թ. ա. 1450 –1250 )==
[[Տիրա]]յի ժայթքումը, ըստ հնագիտական տվյալների, տեղի է ունեցել մ. թ. ա. 1500 թվականին, արդյունքում անկում է ապրել [[Կրետե]]ի Միկենյան քաղաքակրթությունը
<ref>{{harvnb|Chadwick|1976|p=12}}.</ref>։ Այս իրադարձությունները Միկենյաններին իրենց ազդեցությունը [[Էգեյան ծով]]ի շրջանում տարածելու հնարավորություն են տալիս։ Մ. թ. ա. [[1450]] թվականին նրանք իրենց վերահսկողությունն են հաստատում Կրետեի վրա, ներառյալ [[Կնոսոս]]ը և գաղութացնում են Էգեյան մի քանի կղզիներ` հասնելով [[Հռոդոս]]<ref>{{harvnb|Tartaron|2013|p=28}}.</ref>։ Այսպիսով, Միկենյանները գերակշռող են դառնում տարածաշրջանում` սկսելով մի նոր ժամանակաշրջան` Կոինե դարաշրջանը( {{lang-el|Κοινή}}) ։ Միատեսակ բարձր մշակույթը տարածվում է մայրցամաքային Հունաստանում և Էգեյան ծովի շրջանում <ref>{{harvnb|Schofield|2006|p=75}}.</ref>։
Մ. թ. ա. 14-րդ դարից սկսած` Մինոսյան անկումից հետո Միկենյան առևտուրը Միջերկրական ծովում սկսում է առավելություն ձեռք բերել առևտրի համար նպաստավոր պայմանների շնորհիվ <ref name=Schofield7172>{{harvnb|Schofield|2006|pp=71–72}}.</ref>։ Առևտրի ուղին ընդլայնվում է` հասնելով մինչև Կիպրոս, [[Մերձավոր Արևելք]]ում` [[Ամման]]ը, [[Իտալիա]]յում` [[Ապուլիա]]ն, [[Իսպանիա]]։ Այդ ժամանակ Կնոսոսի պալատում գծային Ա-ի հիման վրա կատարվում են գծային Բ-ի գրառումները։ Սակայն պեղումների արդյունքում հայտնաբերված գրառումները կցկտուր են Բրոնզի դարի Հունաստանի քաղաքական կյանքը վերականգնելու համար։
[[Պատկեր:Mycenaean armour 1400BC.jpg|մինի|աջից |Միկենյան զենք ու զրահ գտնվել է Դենտրայում` Արգոլդում մ. թ. ա. 1400 թվականին]]
 
Ահհիյավայի ներկայությունը [[Արևմտյան Անատոլիա]]յում մատնանշվում է խեթական տարբեր հիշատակություններում։ Ք. ա. 1400-1220 թվականներին, ըստ Հունաստանի մասին թարգմանությունների ([[աքայացիներ]]ը Հոմերոսյան Հունաստանում), Ահհիյավան հայտնի է եղել, բայց բնագրերում աշխարհագրական ճգրիտ սահմանները չէին կարող նկարագրվել։ Այս ժամանակաշրջանում Ահհիյավայի թագավորները ակնհայտ գործարքի մեջ են եղել [[խեթեր]]ի հետ որպես գործընկերներ դիվանագիտական և ռազմական մակարդակով<ref>{{harvnb|Kelder|2010|pp=119–120}}.</ref>։ Դեռ ավելին, Ահհիյավան միջամտել է [[Անատոլիա]]յի ներքին գործերին` հակախեթական ապստամբությունների ժամանակ միաժամանակ օգնելով խեթերին, որպեսզի երկարաձգի իր ազդեցությունը տարածաշրջանում<ref>{{harvnb|Bryce|2005|p=59}}; {{harvnb|Kelder|2010|p=23}}.</ref>։
[[Պատկեր:14 century BC Eastern.png|մինի|աջից|Արևելյան Միջերկրականը և Միջին Արևելքը մ. թ. ա. 14-րդ դարում Միկենյան Հունաստանը]]
Ավելի ուշ` Ք. ա. 1315 թվականին, հակախեթական ապստամբությունը ղեկավարում է Արզավան։ Այդ ժամանակ Ահհիյավան աջակցում է խեթական պետությանը<ref>{{harvnb|Bryce|2005|p=193}}.</ref>։ [[Խաթթուսաս III]](1267-1267)-ի կառավարման ժամանակ Ահհիյավայի թագավորը ճանաչվում է որպես Մեծ [[Եգիպտոս]]ի, [[Բաբելոն]]ի, [[Ասուրիա]]յի թագավոր։ Այդ ժամանակ բռնկվում է հակախեթական մի ուրիշ ապստամբություն, որը ղեկավարում էր Պիամա Ռադուն։ Ահհիյավայի աջակցությամբ ապստամբները ջախջախվում են։ Ռադուն խռովություն է գրգռում Վիլուսայի մարզում և ներխուժում է [[Լեսբոս]] կղզի, որը հետո հայտնվում է Ահհիյավայի հսկողություն ներքո <ref>{{harvnb|Kelder|2010|p=26}}.</ref>։ Խեթա-Ահհիյավյան առերեսումը Վիլուսայի համար (խեթական անվամբ [[Տրոյա]]յի) կարող էր հիմք հանդիսանալ [[Տրոյական պատերազմ]]ի համար<ref>{{harvnb|Bryce|2005|p=290}}</ref>։
 
==Անկում ( մ. թ. ա. 1250–1100)==
 
Ք. ա. 1250 թվականին կորստյան առաջին ալիքը տարածվել է մայրցամաքային Հունաստանի տարբեր կենտրոններում, որոնց պատճառները հնագետների կողմից ճշգրտված չեն։ [[Բեովտիա]]ում
Թեբեսը այրվել է հիմնահատակ։ Մոտ մեկ տարի հետո նույն ճակատագրին են արժանացել Օրքոմենոսի շրջակայքը։ [[Գլա]]յի բեովտիական ամրոցները ամայացել են <ref name="Kelder 2010 34">{{harvnb|Kelder|2010|p=34}}.</ref>։ [[Պելոպոնես]]ում շրջակայքի շինությունների թվում նաև Միկենքի միջնաբերդն է հարձակման ենթարկվել և այրվել<ref name="Cline 2014 130">{{harvnb|Cline|2014|p=130}}.</ref>։
Այս դեպքերը նպաստում են ամրոցները տարբեր կողմերից ամրացնելուն և ընդլայնմանը։ Մի քանի տեղերում համաձայնություն է ձեռք բերվում ստորգետնյա անցումներ ստեղծելու, որի նպատակը ստորգետնյա համակարգերի կառուցումն էր։ Տիրինը, Միդիան և Աթենքը ընդլայնում են իրենց պաշտպանությունը նոր կիկլոպյան տիպի պատերով<ref name=Castleden219>{{harvnb|Castleden|2005|p=219}}.</ref>։ Ընդլայնման ծրագիրը Միկենքում կրկնապատկում է միջնաբերդի ամրապնդված տարածքները։ Ընդլայնման այս փուլին է պատկանում ազդեցիկ Առյուծի դարպասը` որպես Միկենյան միջնաբերդ տանող մուտքի նշան։ Առաջին անկումից հետո շարունակվում է Միկենյան մշակույթի վերածնունդը կարճ ժամանակով։ Միկենյան Հունաստանը շարունակվում է մատնանշվել միջազգային ակտերում, հատկապես խեթական գրառումներում։ Մ. թ.ա. 1220 թվականին նորից է հիշատակվում Ահհիյավայի թագավորի անունը, որն ընդգրկված էր հակախեթական ապստամբության մեջ [[Արևմտյան Անատոլիա]]յում <ref>{{harvnb|Kelder|2010|p=33}}.</ref>։ Խեթական ուրիշ գրառումներում նշվում է, որ ահհիյավյան նավերը պետք է խուսափեին Ասուրիայի վերահսկողության տակ գտնվող նավահանգիստներից` որպես Ասուրիայի վրա դրված առևտրային արգելքի մաս<ref>{{harvnb|Kelder|2010|p=32}}.</ref>։ 12-րդ դարում Արևմտյան Միջերկրականում առևտուրը հիմնականում արգելված էր շատ հավանական է քաղաքական միջավայրի անկայունության պատճառով<ref>{{harvnb|Tartaron|2013|p=20}}.</ref>։
 
==Վերջնական անկում ==
 
Ոչ մի պաշտպանական միջոց չի կարողանում կասեցնել Միկենյան պետության վերջնական քայքայումը և անկումը։ Երկրորդ ավերածությունը վրա է հասնում Ք. ա. 1190 թվականին կամ դրանից հետո։ Այդ իրաիրադարձությունը վերջ է դնում Միկենյան մեծ տերությանը։ Վայրը վերագրավվում է, բայց ավելի փոքր մասշտաբով։ [[Պիլոս]]ի պալատը. որը գտնվում էր Պելոպոնեսի հարավարևմտյան մասում, կործանվում է Ք. ա. 1180 թվականին <ref>{{harvnb|Cine|2014|p=129}}.</ref><ref name=Tartaron18>{{harvnb|Tartaron|2013|p=18}}.</ref>։ Այնտեղ հայտնաբերվում է [[Գծային Բ]]-ի արխիվը, որը պաշտպանվել էր կրակից, երբ պալատը ավերվում էր։ Մանրամասներ չեն հիշատակվում հարձակման ժամանակ եղած պաշտպանության, հարձակվող ուժերի, սպառնացող վտանգի մասին <ref name=Freeman126>{{harvnb|Freeman|2014|p=126}}.</ref>։
Իրարանցման արդյունքում մայրցամաքային Հունաստանի բնակչությունը հայտնվում է ողբերգական կացության մեջ, հատկապես Բեովտիան, Արգոլդը և [[Մեսսենիա]]ն։
Միկենյան փախստականները հանգրվանում են [[Կիպրոս]]ում, [[Լևանտ]]ում, Միկենյան աշխարհի այլ վայրերում, ինչպես նաև [[Լոնիան կղզիներ]]ում` հյուսիսարևմտյան Պելոպոնեսում, [[Ատտիկա]]յի և [[Էգեյան ծով]]ի կղզիներում։ Չնայած [[պարադոքս]]ալ լինելուն, Աթենքի [[միջնաբերդ]]ը խուսափում է կործանումից։
[[Պատկեր:Bronze Age Collapse.png|մինի|աջից|Ամայացում, բնակչության տեղաշարժ [[Բրոնզի դար]]ի անկման ընթացքը Ք. ա. 1200 թ. ]]
Պատճառները, որոնք հասցրին Միկենյան մշակույթի անկմանը, գիտնականների համար թեժ քննարկումների նյութ են դարձել։ Ներկայումս չկա Միկենյան պալատական համակարգի անկման բավականաչափ պարզաբանված տեսակետ։ Կա երկու տարածված [[հիպոթեզ]]` բնակչության տեղաշարժերի և ներքին հակասությունների<ref>{{harvnb|Mylonas|1966|pp=227-228}}.</ref>։ Միկենյան մշակույթի անկման առաջին հիպոթեզը կապված է [[դորիացիներ]]ի արշավանքի հետ` հայտնի որպես [[Անտիկ]] [[հունարեն]] [[առասպելաբանություն]]։ Միկենյան Հունաստանում հնագիտական ապացույցները հայտնաբերված նոր տիպի գերեզմաններն են և նոր հունարենի` դորիական հունարենի զարգացումը։ Այն երևան եկավ, երբ դորիացիները տարիների ընթացքում աստիճանաբար շարժվեցին դեպի հարավ` ամայացնելով տարածքներ մինչև որ կարողացան հաստատվել Միկենյան կենտրոններում։
<ref>{{harvnb|Mylonas|1966|pp=231–232}}.</ref>։ Մեկ ուրիշ կարծիքով Միկենյան Հունաստանի անկումը կապված է [[Արևելյան Միջերկրական]]ում «Ծովի ժողովուրդների» ակտիվացման հետ։ Նրանք մեծ տարածքներ են ամայացնում [[Անատոլիա]]յում և Լևանտում և վերջապես պարտվում են [[փարավոն]] [[Ռամզես III]]-ի կողմից Ք. ա. 1175 թվականին։ Նրանց առաջին էթնիկ խումբը` Էքվիշ անունը կրող, հիշատակվել է խեթական արձանագրությունում Ահհիյավայի անվան հետ միասին <ref>{{harvnb|Drews|1993|p=49}}.</ref>։
Այլ սյուժեներում առաջադրվում է այն տեսակետը, որ Միկենյան Հունաստանի անկման պատճառը ներքին հուզումներն են, որոնք առաջ են բերել երկպառակտչական պատերազմ Միկենյան պետությունների միջև կամ քաղաքակիրթ խռովության պետություններում` որպես արդյունք խիստ հիերարխիկ սոցիալական համակարգի և վաների [[գաղափարախոսություն|գաղափարախոսության]]<ref name=Tartaron19/>։ Ք. ա. 12-11-րդ դարերի Հունաստանի հնագիտական պատշաճ նկարագիրը հասկանալի դարձնելու համար շարունակվում է բանավեճը գիտնականների միջև, թե քայքայված հասարակությունները, որ հաջորդել են Միկենյան պալատական պետություններին, եղել են եկվորնե՞ր, թե՞ դեռ Միկենյան Հունաստանում ապրող բնակչություն։
Նոր հնագիտական գտածոները հնարավորություն են տալիս հակված լինելու երկրորդ կարծիքին<ref name=Freeman126/>։
Լրացուցիչ տեսակետները [[Բրոնզի դար]]ի անկման վերաբերյալ պատճառներ են համարում բնական ոչնչացումը` [[կլիմա]]յի փոփոխություն, [[երաշտ]], [[երկրաշարժ]]եր<ref name=Tartaron19>{{harvnb|Tartaron|2013|p=19}}.</ref>։ Միկենյան Հունաստանի անկմանը հաջորդող ժամանակաշրջանի վերջը Ք. ա.1100-800 թվականներն են, որը հիմնականում կոչվում է «Հունաստանի մութ դարեր» <ref>{{harvnb|Freeman|2014|p=127}}.</ref>։
 
[[Պատկեր:Mycenaean Palace States.svg|մինի|աջից]]
 
[[նեոլիթ]]յան ագրարային գյուղը (Ք. ա. 6000 թվական) կազմում է բրոնզեդարյան քաղաքական մշակույթի հիմքը Հունաստանում
<ref>{{harvnb|Thomas|1995|p=350}}.</ref>։ Գծային Բ-ով կատարած գրառումների ճնշող մեծամասնություննը տպավորություն են ստեղծում Միկենյան պալատական վարչակազմի մասին, որն ունեցել է ուրույն լեզու, տերմինալոգիա, հարկման և բաշխման համակարգ<ref name=Kelder8>{{harvnb|Kelder|2010|p=8}}.</ref><ref name=Kelder9>{{harvnb|Kelder|2010|p=9}}.</ref>։ Պետությունը ղեկավարվել է թագավորի` վանի կողմից, որն ունեցել է կրոնական, հավանաբար նաև ռազմական և դատական գործառույթներ<ref name="Chadwick">{{harvnb|Chadwick|1976|loc=Chapter 5: Social Structure and Administrative System, pp. 69–83}}.</ref>։ Վանի ձեռքում էր գտնվում պալատական կյանքի տարբեր ոլորտները, կրոնական տոներին, աստվածների զոհաբերություններին առնչվող հարցերը <ref name=Kelder11>{{harvnb|Kelder|2010|p=11}}.</ref>։ Նրանից հետո առաջնորդներն ("lawagetas") էին, որոնց դերը կրոնական հարցերի հետ կապված խնդիրների կազմակերպումն էր։ Նրանց գործունեությունը մասամբ համընկնում էր վաների գործունեությանը և սովորաբար համարվում էին երկրորդ հրամանատար <ref name="Chadwick"/><ref name=Kelder11/><ref>{{harvnb|Fields|2004|p=57}}.</ref>։ Ե'վ վանը, և' awagetas-ը ռազմական արիստոկրատիայի գլուխն էին, որոնք կոչվում էին ուղեկիցներ կամ հետևորդներ <ref name=Chadwick71-72>{{harvnb|Chadwick|1976}}, [https://books.google.com/books?id=RMj7M_tGaNMC&lpg=PP1&pg=PA71#v=onepage&q&f=false pp. 71–72].</ref>։ Միկենյան հասարակությունը հիմնականում բաժանվում էր երկու խմբի` ազատ մարդկանց և թագավորի պալատականների, որոնք իրականացնում էին վարչական պարտավորություններ պալատում և մարդկանց հետ։
 
==Տնտեսությունը==
[[Պատկեր:Mycenaean stirrup vase Louvre AO19201.jpg|մինի|Միկենյան ծաղկաման հայտնաբերվել է [[Ուգարիտ]]ի միջնաբերդում` Արևելյան միջերկրածովյան շրջանում(Ք.ա. 1400-1300 թթ.)]]
 
Միկենյան տնտեսության զարգացումը տեղի էր ունենում արտադրողական ուժերի, արտադրանքի և նրա տեղաբաշխման նկատմամբ կենտրոնացված վերահսկողության պայմաններում։ Գծային Բ-ով արված գրառումներում, որոնք պահպանվել են [[Պիլոս]]ում և [[Կնոսոս]]ում, ցույց է տրված, որ պալատները մանրակրկիտ կերպով գնահատել են ստացված և ակնկալվող արտադրանքի տարբերությունը։ Կնոսոսում հայտնաբերված սալիկների վրա մակագրություն կա ոչ ցանկալի արտադրանքի նկատմամբ վերահսկողության, ստացված և ակնկալվող արտադրանքի տեղաբաշխման մասին<ref name=Cline242>{{harvnb|Cline|2012|p=242}}.</ref><ref name= Budin94>{{harvnb|Budin|2009|p=94}}.</ref>։ Օրինակի համար Կնոսոսի գրառումում նշված է, որ 80-100 հազար ոչխարներ են արածել կենտրոնական [[Կրետե]]ում, և մեծ քանակությամբ բուրդ է ստացվել նրանցից <ref name=Budin94/>։ Պիլոսի արխիվներում եղած նյութերի հիման վրա պարզվել է, որ տեքստիլ արդյունաբերության մեջ եղել է աշխատանքի մասնագիտական բաժանում, և յուրաքանչյուր աշխատող արտադրության պրոցեսում կատարել է իրեն հատկացված առաջադրանքը<ref>{{harvnb|Chadwick|1976|p=152}}.</ref>։
Այսպիսով, պալատական վերահսկողությունը ռեսուրսների վրա առանձնապես դրսևորվել է տարբեր տեսակի արտադրություն իրականացնելիս<ref>{{harvnb|Budin|2009|p=96}}.</ref>։ Գրառումներում տեղեկություններ կան նաև երկրի տարբեր շրջանների կապերի մասին<ref>{{harvnb|Tartaron|2013|p=24}}.</ref>։
 
Միկենյան դարաշրջանի ամենանշանավոր
ծրագրերից է Պելոպոնեսում ճանապարհային ցանցի ստեղծումը<ref name="Kelder116"/>։ Հայտնաբերվել են ճանապարհների, պաշտպանական պատերի մնացորդներ [[Կորնթոս]]ում։ Այս դարաշրջանում ինժեներական կառուցողական աշխատանքները Հունաստանում իրենց գագաթնակետին են հասել<ref>{{harvnb|Kelder|2010|p=117}}.</ref>։
 
 
 
 
[[Պատկեր:Megiste-Bronze.jpg|մինի|աջից|Միկենյան նավի վերակառուցում]]
 
 
[[Պատկեր:Earring Mycenae Louvre Bj135.jpg|մինի|Ոսկե ականջօղ Ք.ա. 1600 թ, [[Լուվր]]ի թանգարան.]]
 
Առևտուրը Միջերկրածովյան հսկայական տարածքով էական նշանակություն ուներ Միկենյան Հունաստանի տնտեսության համար
<ref name=Cline145/>: Միկենյան պալատներ էին ներմուծվում չմշակված նյութը` որպես մետաղ, [[փղոսկր]] կամ ապակի, և արտահանվում էր մշակման ենթարկված ապրանքներ և առարկաներ` պատրաստված այդ նյութերից, նաև տեղական մթերքներ` [[ձիթապտուղ|ձիթապտղի]] յուղ, [[օծանելիք]], [[գինի]], [[բուրդ]] և և խեցեգործական իրեր<ref name=Cline145>{{harvnb|Cline|2012|p=145}}.</ref>: Այդ ժամանակվա միջազգային առևտուրը ոչ միայն իրականացվում էր պալատական [[էմիսսար]]ների, այլև առանձին վաճառականների կողմից <ref name="Cline200"/>։ Կենտրոնական Արևելքում հայտնաբերված հնագիտական գտածոներից, տեքստային հիշատակություններից, գրառումներից և [[որմնանկար]]ներից երևում են, որ Միկենյան հույները խոշոր առևտրային և մշակութային փոխգործունեության մեջ են եղել այդ տարածքում բնակվող բրոնզեդարյան ժողովուրդների ([[քանանացիներ]], [[կասսիտներ]], [[միտանցիներ]], [[ասսուրիացիներ]] և հնագույն շրջանի [[եգիպտացին]]երի)հետ<ref name=Cline200>{{harvnb|Cline|2007|p=200}}.</ref><ref>{{harvnb|Stubbings|1951|loc=IV: Mycenaean II Pottery in Syria and Palestine; V: Mycenaean III Pottery in Syria and Palestine}}.</ref><ref>{{harvnb|Petrie|1894}}.</ref>: 14-րդ դարում [[Ուլուբուրուն]]ի նավաբեկությունը հարավային Անատոլիայի ափին ցույց է տալիս առևտրի այն հաստատված երթուղիները, որտեղով միկենացիները տեղափոխում էին ամբողջ անմշակ նյութերը, որոնց կարիքը զգում էր Միկենյան Հունաստանը:Դրանք էին [[պղինձ]]ը և բրոնզե ապրանքները<ref>{{harvnb|Cline|2012|pp=300, 387, 787}}.</ref>։ Միկենյան Հունաստանից արտահանվող գլխավոր արտադրանքն էր ձիթապտղի յուղը` որպես բազմաբովանդակ մթերք <ref>{{harvnb|Castleden|2005|p=107: "Huge quantities of olive oil were produced and it must have been a major source of wealth. The simple fact that southern Greece is far more suitable climatically for olive production may explain why the Mycenaean civilization made far greater advances in the south than in the north. The oil had a variety of uses, in cooking, as a dressing, as soap, as lamp oil, and as a base for manufacturing unguents."}}</ref>։ Կիպրոսը եղել է տարանցիկ միջանցք Միկենյան Հունաստանի և [[Մերձավոր Արևելք]]ի միջև: Մյուս կողմից երկիրը առևտրական հարաբերությունների մեջ էր գտնվում խեթերի հետ` Կենտրոնական Անատոլիայում, բայց որքան էլ [[պարադոքս]]ալ լինի, սահմանափակ էր առևտուրը նրա հետ<ref name=Cline200/><ref>{{harvnb|Cline|2007|p=197}}.</ref> ։ Վկայված է, որ առևտուր տեղի էր ունենում նաև [[Տրոյա]]յի հետ։ Միկենյան առևտուրը այդ ժամանակ ձգվում էր մինչև [[Բոսֆոր]] և [[Սև ծով]]ի ափերը <ref>{{harvnb|Cline|2007|p=196}}.</ref> ։ Միկենյան սրեր են գտնվել [[Վրաստան]]ում, Սև ծովի ափերին <ref>[http://www.bu.edu/historic/hs/september02.html Boston Universityժ – The Historical Society].</ref>։
 
Առևտրային փոխհամագործակցություն է եղել իտալական թերակղզու և Արևմտյան Միջերկրականի հետ։ Միկենյան ապրանքները, հատկապես [[խեցի|խեցեղենը]], արտահանվել են [[Իտալիա]], [[Սիցիլիա]] և Աեոլյան կղզիներ, հասել են մինչև [[Սարդինիա]] և Հարավային Իսպանիա <ref>{{harvnb|Tartaron|2013|p=22}}; {{harvnb|Feuer|2004|pp=155–157}}; {{harvnb|Balmuth|Tykot|1998|loc="The Mycenaeans in Sardinia", p. 400}}; {{harvnb|Runnels|Murray|2001|p=15}}.</ref><ref>{{harvnb|Ridgway|1992|p=4}}; {{harvnb|Taylour|1958}}; {{harvnb|Fisher|1998}}; {{harvnb|Runnels|Murray|2001|p=15}}; {{harvnb|Vianello|2005|loc="Eastern Sicily and the Aeolian Islands", p. 51}}; {{harvnb|Feuer|2004|pp=155–157}}; {{harvnb|van Wijngaarden|2002|loc=Part IV: The Central Mediterranean, pp. 203-260}}.</ref><ref>{{harvnb|de la Cruz|1988|pp=77–92}}; {{harvnb|Ridgway|1992|p=3}}; {{harvnb|Runnels|Murray| |p=15}}.</ref>։
Միկենյան արտադրության հատուկենտ ապրանքներ են հայտնաբերվել տարբեր հեռավոր վայրերում` Կենտրոնական Եվրոպայում` [[Գերմանիա]]յում, [[Բավարիա]]յում։ Գտնվել են թանկագին քարերից պատրաստված առարկաներ այլ վայրերում։ 13-րդ դարին պատկանող և գծային Բ-ով մակագրությամբ իրեր են եղել [[Իռլանդիա]]յում, [[Ուեսեկս]]ում, [[Կորնուոլլ]]ում, [[Անգլիա]]յում։
 
==Կրոն==
 
Սրբավայրերը և տաճարները տարօրինակորեն քիչ են եղել հնագիտական վայրերում։ Պաշտամունքային կառույցները բացակայել են ցանկացած պալատական կենտրոնում, բացառությամբ Միկենքի։ Ընդ որում, Միկենքի պաշտամունքային կենտրոնը ստեղծվել է ավելի ուշ` Ք. ա. 13-րդ դարում։ Ոչ մեծ պաշտամունքային կառույցներ են եղել Բերբաթիում, [[Մալթա]]յում և Պիլոսում<ref sanctuaries They also indicate that there were various religious festivities including offerings.<ref name="Kelder 2010 114">{{harvnb|Kelder|2010|p=114}}.</ref> <ref name="Castleden 2005 144">{{harvnb|Castleden|2005|p=144}}.</ref>։ Իսկ մի շարք փոքր կառույցներ գտնվել են Միկենքի մոտ, [[Դելփիք]]ում, Համիկլեում։<ref>{{harvnb|Castleden|2005|p=157}}.</ref>։ Գծային Բ-ով գրառումները Կնոսոսում և Պիլոսում մատնանշում են մի շարք սրբավայրեր` նվիրված տարբեր աստվածների։ Գրառումներում նշվում է, որ եղել են աստվածներին նվիրված տոնական արարողություններ` զոհաբերություններով ուղեկցվող<ref>{{harvnb| name="Kelder| 2010|p= 114}}.<"/ref> Միկենյան գրառումներում հիշատակվում են քահանաներ, որոնք պատասխանատու են եղել կոնկրետ սրբավայրերի համար <ref>{{harvnb| name="Castleden| 2005|p= 144}}.<"/ref>։ Վերջիններս եղել են հասարակության մեջ հայտնի նշանավոր գործիչներ։ Տոնակատարությունների ժամանակ մեծ դեր են խաղացել կանայք։ <ref>{{harvnb|Castleden|2005|p=160}}.</ref>։ Միկենյան [[դիցարան]]ը ներառել է դասական Հունաստանի շատ աստվածություններ, թեև դժվար է պնդել, թե այդ աստվածությունները ինչ բնութագրող գիծ ու պարտականություն են ունեցել։
<ref>{{cite web|last=Paul|first=Adams John|title=Mycenaean Divinities|location=Northridge, CA|publisher=California State University|date=10 January 2010|accessdate=25 September 2013|url= ://www.csun.edu/~hcfll004/mycen.html}}</ref> <ref name=Castleden143>{{harvnb|Castleden|2005|p=143}}.</ref>։ Ընդհանուր առմամբ, այս կամ այն աստվածությանը երկրպագել են Միկենյան շքեղ պալատական աշխարհում։ Բացի այդ, տարբեր վայրերում, մասնավորապես Կրետեում, եղել են տեղական աստվածություններ։ Միկենյան դիցարանի միասնականությունը արտացոլվել է հնագիտական նյութերում <ref name=Kelder115>{{harvnb|Kelder|2010|p=115}}.</ref>։
[[Պոսեյդոն]]ը (Գծային Բ
''Po-se-da-o'') իշխել է ստորգետնյա թագավորությունում, ներկայացվել է նաև որպես դժոխքի ոգի<ref>{{harvnb|Nilsson|1940}}.</ref>։ Պաեան(''Pa-ja-wo''), հավանաբար, հանդիսացել է սուրհանդակ աստվածների մեջ։ Հեփաստը մարմնավորել է կախարդական երգը, որը պետք է բուժեր հիվանդներին։ Միկենյան գրառումներում աստվածները ներկայացված են բնորոշող մակդիրներով<ref>{{harvnb|Nilsson|1967|loc=Volume I, pp. 500–504}}; {{harvnb|Chadwick|1976|loc=p. 88: "''Pa-ja-wo'' suggested Homeric Paieon, which earlier would have been ''Paiawon'', later ''Paidn'', an alternative name of Apollo, if not again a separate god."}}</ref>։ [[Արես]]ը հանդես է եկել Էնեալոս անվամբ<ref>{{harvnb|Chadwick|1976|pp=95, 99}}.</ref>։ Որոշ աստվածներ առաջացել են ավելի ուշ շրջանում, օրինակ, [[Հեփեստոս]]ը. Էրինիան, [[Արտեմիս]]ը(''a-te-mi-to'' և ''a-ti-mi-te'') [[Դիոնիսոս]]ը (''Di-wo-nu-so'')<ref>{{harvnb|Nilsson|1967|loc=Volume I, pp. 565–568}}.</ref><ref>{{harvnb|Chadwick|1976|p=99}}.</ref><ref>{{harvnb|Chadwick|Baumbach|1963|p=176f}}.</ref><ref>Kn V 52 (text 208. in Ventris and Chadwick); {{harvnb|Chadwick|1976|p=88}}.</ref>։ [[Զևս]]ը նույնպես նշվել է Միկենյան Պանթեոնում, բայց ոչ որպես գլխավոր աստված<ref name=Castleden143/>։ Միկենյան արձանագրություններում վկայակոչվում են «Տիկնայք» կամ սիրուհիները(''Potnia'')։ Օրինակ, [[Աթենաս]]ը(''A-ta-na'') Կնոսոսի մակագրությունում նշված է որպես «սիրուհի» Աթենաս, իսկ Պիլոսում գտնված սալիկների վրա նա առանց նման մակդիրի է։