«Ֆիզիկական օրենք»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
clean up, փոխարինվեց: → (13) oգտվելով ԱՎԲ
չ (oգտվելով ԱՎԲ)
չ (clean up, փոխարինվեց: → (13) oգտվելով ԱՎԲ)
 
'''Ֆիզիկական օրենք''', մասնավոր փաստերից ածանցված տեսական սկզբունք, որը կիրառելի է որոշակի խմբի կամ դասի երևույթների համար և միշտ տեղի ունի որոշակի պայմանների առկայության դեպքում<ref>"Law of Nature". Oxford English Dictionary (3rd ed.). Oxford University Press. September 2005.</ref>։ Սովորաբար ֆիզիկական օրենքները տարիների ընթացքում բազմիցս ստուգվում և հաստատվում են դիտումների և փորձերի միջոցով, մինչև ընդունվում են գիտական հասարակության կողմից։
Որպես կանոն, ֆիզիկական օրենքները ձևակերպվում են խիստ և հակիրճ բառային կամ մաթեմատիկական տեսքով։ Ըստ [[Պոլ Դիրակ]]ի, «Ֆիզիկական օրենքը պետք է օժտված լինի մաթեմատիկական գեղեցկությամբ»<ref>[ http://scisne.net/a-1402?pg=14 Иэн Стюарт. Истина и красота. Всемирная история симметрии. Пер. с англ. Алексея Семихатова. — М.: Астрель, Корпус, 2010. — 461 с. — Серия: Элементы.]</ref>։
Ֆիզիկական գիտության հիմնական խնդիրը ֆիզիկական օրինաչափությունները բացահայտելն է։
Ֆիզիկական օրենքների մի քանի հիմնական հատկություններ են սահմանվել<ref name="davies">Davies, Paul (1992) The Mind of God. (ISBN 0-671-79718-2)</ref><ref name="feynman">Feynman, Richard (1965) The Character of Physical Law. (ISBN 0-679-60127-9)</ref>, սակայն այդ բնութագրերից ամեն մեկը անհրաժեշտաբար չի վերագրվում դրանց։ Ֆիզիկական օրենքները
 
* Ճիշտ են նվազագույնը իրենց օրինավորության սահմաններում։ Ըստ սահմանման, նրանք երբեք տեղի չունեն իրար հակասող դիտումների դեպքում<!--concept pre-existing in article-->
* Տիեզերական են։ Նրանք տիեզերքում ամենուր նույնը պիտի լինեն<ref name="davies"/>։
* Պարզ են։ Սովորաբար արտահայտվում են միակ մաթեմատիկական ձևակերպումով<ref name="davies"/>։
* Բացարձակ են։ Տիեզերքում ոչինչ չի ազդում նրանց վրա<ref name="davies"/>։
* Կայուն են։ Հայտնաբերվելուց ի վեր նրանք չեն փոփոխվում (չնայած կարող է պարզվել, որ ավելի ճշգրիտ օրենքների մոտավորություններ են)։
* Ամենազոր են։ Տիեզերքում ամեն ինչ է պետք է ենթարկվի նրանց (համաձայն դիտումների)<ref name="davies"/>։
* Սովորաբար մեծությունները [[պահպանման օրենքներ|պահպանվում են]]<ref name="feynman"/>։
* Հաճախ տարածության և ժամանակի գոյություն ունեցող համասեռությունների (սիմետրիաների) արտահայտություն են<ref name="feynman"/>։
* Սովորաբար տեսականորեն շրջելի են ժամանակի մեջ (եթե [[քվանտային մեխանիկա|քվանտային չեն]]), չնայած ժամանակի սլաքն ինքնին անշրջելի է։
 
Ֆիզիկական օրենքները [[գիտական տեսությու]]ներից տարբերվում են իրենց պարզությամբ։ Գիտական տեսությունները սովորաբար ավելի բարդ են, քան օրենքները, ունեն բազմաթիվ բաղադրիչ մասեր և կարող են փոխվել մատչելի փորձարարական տվյալների և վերլուծությունների հետևանքով։ Սրա պատճառն այն է, որ ֆիզիկական օրենքը խստորեն փորձարարական նյութի դիտարկումների հանրագումարն է, մինչդեռ տեսությունը մոդել է, որը հաշվի է առնում դիտումները, բացատրում է դրանք, կապում է այլ դիտումների հետ և դրանց հիման վրա փորձով ստուգելի կանխատեսումներ է անում։ Պարզ ասած, մինչ ''օրենքը'' նշում է, ''որ'' ինչ-որ բան է տեղի ունենում, ''տեսությունը'' բացատրում է, թե ''ինչու'' և ''ինչպես'' է դա տեղի ունենում։
 
== Օրինակներ ==
 
== Օրենք-սկզբուքներ ==
Ֆիզիկական որոշ օրենքներ ունիվերսալ բնույթ ունեն և ըստ էության [[սահմանում]]ներ են։ Այդպիսի օրենքները հաճախ կոչվում են [[սկզբունք]]ներ։ Դրանցից են, օրինակ, [[Նյուտոնի երկրորդ օրենք]]ը ([[ուժ]]ի սահմանումը), էներգիայի պահպանման օրենքը ([[էներգիա]]յի սահմանումը), փոքրագույն գործողության սկզբունքը ([[գործողություն (ֆիզիկա)|գործողության]] սահմանումը) և այլն։
 
== Սիմետրիաների հետևանք-օրենքներ ==
Ֆիզիկական օրենքների մի մասը համակարգում գոյություն ունեցող որոշ [[սիմետրիա (ֆիզիկա)|սիմետրիաների]] պարզ հետևություններ են։ Այսպես, [[պահպանման օրենքներ]]ը, ըստ [[Նյոթերի թեորեմ]]ի, [[տարածություն|տարածության]] և [[ժամանակ]]ի սիմետրիաների հետևանքներ են։ [[Պաուլիի սկզբունք]]ը [[էլեկտրոն]]ների նույնականության հետևանք է (նրանց [[ալիքային ֆունկցիա]]յի հակասիմետրիկությունը մասնիկների փոխատեղման նկատմամբ)։
 
== Օրենքների մոտավորությունը ==
Բոլոր ֆիզիկական օրենքները փորձարարական դիտարկումների արդյունքն են և ճիշտ են այն ճշգրտությամբ, որքանով ճիշտ են փորձարարական դիտարկումները։ Այս սահմանափակումը թույլ չի տալիս պնդել, որ օրենքներից որևէ մեկը բացարձակ բնույթ ունի։ Հայտնի է, որ օրենքների մի մասն ակնհայտորեն բացարձակ ճշտրիտ չեն, այլ ավելի ճշգրիտ օրենքների մոտավորություններ են։ Այսպես, Նյուտոնի օրենքները ճիշտ են միայն [[լույսի արագություն]]ից բավարար փոքր արագությամբ շարժվող զանգվածեղ մարմինների համար։ Ավելի ճշգրիտ են [[քվանտային մեխանիկա]]յի օրենքները և [[հարաբերականության հատուկ տեսություն]]ը։ Սակայն նրանք էլ իրենց հերթին [[դաշտի քվանտային տեսություն|դաշտի քվանտային տեսության]] հավասարումների մոտավորություններ են։
 
== Տես նաև ==
1 105 242

edits