Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 77 բայտ ,  3 տարի առաջ
չ
clean up, փոխարինվեց: → (2), է: → է։ (7), բ: → բ։ (2), դ: → դ։ (4), ը: → ը։ (5), ի: → ի։ (2), կ: → կ։ (3), մ: → մ։ (15), ն: → ն։ (4), ջ: → ջ։, վ: oգտվելով [[Վիքիպեդիա:Ավտո...
 
'''Ծծումբ'''՝ S ({{lang-lat|sulfur}}), քիմիական տարր է, որի նշանն է '''S''' և ատոմային թիվը՝ 16:
Գտնվում է պարբերական համակարգի 6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբում:ենթախմբում։ Իսկ [[Ջրածին|ջրածնի]] և [[Թթվածին|թթվածնի]] միացություններում բաղկացած է տարբեր [[իոններ]]ներից, փոխազդում է համարյա բոլոր թթուների և [[աղ]]երի հետ:հետ։ Ծծմբի աղերը քիչ են լուծվում ջրում:ջրում։ Ցուցաբերում է ոչ մետաղական հատկություններ:հատկություններ։ Ծծումբը մարդուն հայտնի է վաղնջական ժամանակներից:ժամանակներից։ [[Երկրակեղև]]ում ծծմբի պարունակությունը 0,05% է, հանդիպում է ինչպես ազատ (բնածին ծծումբ), այնպես էլ միացությունների՝ գերազանցապես սուլֆիդների, օրինակ՝ ZnS, PbS, Cu2S, FeS2, և սուլֆատների, օրինակ՝ CaSO4.2H2O, Na2SO4.10H2O, ձևով:ձևով։
 
== Ծծմբի տարաձևությունները ==
Ծծումբն առաջացնում է երեք տարաձևություն, որոնցից ամենակայունը շեղանկյուն կամ α-ծծումբն է, որը սովորաբար ստանում են դեղին փոշու տեսքով:տեսքով։ Հալվում է 113 և եռում՝ 445 °C ջերմաստիճանում:ջերմաստիճանում։ Հալված ծծումբը սառեցնելիս առաջանում են բաց դեղնավուն ասեղնաձև (մոնոկլինային) բյուրեղներ՝ β-ծծումբ, որը հետագա սառեցման ընթացքում դանդաղ վերածվում է α-ծծբմի:ծծբմի։
[[Պատկեր:Cyclooctasulfur-above-3D-balls.png|մինի|աջից|ծծմբի մոլեկուլի կառուցվածքը S8-ում]]
Նշված երկու տարաձևություններն առաջանում են տարբեր տեսքի բյուրեղներ, սակայն երկուսն էլ ունեն մոլեկուլային կառուցվածք՝ բաղկացած S<sub>8</sub> [[մոլեկուլ]]ներից: Ծծմբի մոլեկուլը նման է «թագի»: Հալված ծծումբը սառը [[Ջուր|ջրի]] մեջ լցնելիս գոյանում է շագանակագույն առաձգական զանգված, որը կոչվում է պլաստիկ ծծումբ՝ երրորդ տարաձևությունը:տարաձևությունը։ Պլաստիկը ևս, նման β-ծծմբին, անկայուն է և աստիճանաբար վերածվում է α-ծծմբի:ծծմբի։ Ծծումբը ջրում չի թրջվում, և, նույնիսկ ծանր լինելով (p=2.1 գ/սմ3), ծծմբի փոշին մնում է ջրի մակերևույթին:մակերևույթին։ Մետաղների սուլֆիդների նույնպես օժտված են այս հատկությամբ, որի հիման վրա զատում են այդ միացությունները հանքաքարում պարունակվող դատարկ [[ապար]]ներից:
 
== Բնական հանքային ծծումբ ==
Ծծումբը 16-րդ տարրն է, իր տարածվածությամբ երկրակեղևում:երկրակեղևում։ Երկրակեղևում նրա պարունակությունը 0,05% է (ըստ զանգվածի):։ Բնության մեջ հանդես է գալիս ինչպես ազատ ձևով այնպես էլ, միացությունների ձևով:ձևով։ Առավել կարևոր բնական հանքային ծծումբի միացություններն են՝
*FeS<sub>2</sub> - երկաթի կոլչեդան կամ պիրիտ,
*ZnS - [[ցինկ]]ի սուլֆիդ
*HgS - [[սնդիկ]]ի սուլֆիդ (կինաբար)
* Sb<sub>2</sub>S<sub>3</sub> - Ծարիրի սուլֆատ
Բացի դրանից ծծումբ կան նաև [[նավթ]]ում, [[բնական ածուխ|բնական ածխում]], [[բնական գազ]]ում և թերթաքարում:թերթաքարում։ Ծծումբը 6-րդ տարրն է իր պարունակությամբ բնական ջրերում, հանդես է գալիս հիմնականում սուլֆիտ իոնների ձևով, առաջացնում է «մշտական» կարծրություն քաղցրահամ ջրերում:ջրերում։ Կենսական կարևոր տարր է բարձրակարգ օրգանիզմների համար, անբաժանելի մասն է [[սպիտակուց]]ների, կենտրոնացած է մազերում:մազերում։
 
===== Ծագման պատմությունը =====
[[Պատկեր:Soufresicile2.jpg|մինի|Ծծմբի բյուրեղներ]]
Ծծմբի ծագման պետություն, ինչպես նաև ծծմբի միացությունները հայտնի էին դեռևս հնագույն ժամանակներից:ժամանակներից։
Ծծումբը մարդկությանը հայտնի է հնագույն ժամանակներից:ժամանակներից։ Այն հիշատակվում Է [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]], [[Հոմերոս]]ի պոեմներում:պոեմներում։ Ռազմական նպատակների համար ծծմբից պատրաստել են հրկիզող խառնուրդներ, օրինակ՝ «հունական կրակը»: Մոտավորապես [[13-րդ դար]]ում [[Չինաստան]]ում ծծումբը կիրառվել Է հրատեխնիկական նպատակներով:նպատակներով։ Նախկինում մարդիկ կարծում էին, թե այրվող ծծմբից առաջացած կապույտ բոցն ու սուր հոտը վանում են չարքերին:չարքերին։
Ծծումբը և նրա միացություններն օգտագործել են մաշկային հիվանդություններ (օրինակ՝ քոսը) բուժելու, ինչպես նաև այգեգործական նպատակներով:նպատակներով։ Արաբ ալքիմիկոսները կարծում էին, թե բոլոր [[մետաղ]]ները կազմված են ծծմբի և [[սնդիկ]]ի խառնուրդից:խառնուրդից։ Ծծումբը, որպես [[Քիմիական տարրեր|քիմիական տարր]], առաջինը բացահայտել Է ֆրանսիացի քիմիկոս [[Լավուազիե|Ա. Լավուազիեն]] [[18-րդ դար]]ի վերջին:վերջին։ Առաջի տեղեկությունները գրականություններում ծծմբի մասին գրել է Ագրիկոլը:Ագրիկոլը։
 
===== Անվան ծագումը =====
«Ծծումբ» բառը հայտնի է հին ռուսերենից [[15-րդ դար]]ում, վերցված է Հին Սլավոնական «sera» բառից, նշանակում է ծծումբ, խեժ, ընդհանուր առմամբ, «դյուրավառ, յուղ»:<ref>[http://enc-dic.com/semenov/Sera-95.html Этимологический словарь русского языка Семенова]</ref>. Ըստ Ֆասմերայի ենթադրության, «ծծումբը» գալիս է {{lang-lat|sera}} և «աճել» կամ {{lang-lat|serum}} - «շիճուկ» բառերից:բառերից։ Լատիներեն sulfur - ենթադրաբար գալիս է հնդեվրոպական արմատ՝ swelp - «այրել» բառից:բառից։
 
== Ծծմբի ֆիզիկական հատկությունները ==
[[Պատկեր:Soufresicile3.jpg|մինի|ձախից|բնական ծծումբ]]
Ծծումբը դեղին գույնի բյուրեղային նյութ է:է։ Այն հեշտությամբ հալվում է 100 ցելսիուսից փոքր-ինչ բարձր ջերմաստիճաններում:ջերմաստիճաններում։ Ծծումբի ուժեղ տաքացման ժամանակ առաջանում են մուգ-շագանակագույն գոլորշիներ:գոլորշիներ։ Արագ սառեցնելիս ծծումբի գոլորշիներն անմիջապես, առանց հեղուկանալու փոխարկվում են նրբագույն փխրուն փոշու, որը կոչվում է ծծմբածաղիկ:ծծմբածաղիկ։ Ծծումբը ջրում չի լուծվում, բայց այն լուծվում է մի քանի ուրիշ [[հեղուկ]]ներում, օրինակ, ծծմբածխածնում:ծծմբածխածնում։
 
===== Ծծմբի քիմիական հատկությունները =====
[[Պատկեր:Burning-sulfur.png|մինի|աջից|Ծծմբի այրումը]]
*Ծծումբը փոխազդում է մետաղների հետ:հետ։
*Ծծումբը փոխազդում է ոչ մետաղների հետ:հետ։
*Ծծումբը փոխազդում է թթվածնի ու [[Հալոգեններ|հալոգեն]]ների հետ:հետ։
*Ծծումբը փոխազդում է բարդ նյութերի հետ:հետ։
Ծծումբը քիմիապես ակտիվ տարր է և կարող է անմիջականորեն միանալգրեթե բոլոր տարրերի հետ՝ բացառությամբ [[ազոտ]]ի, [[յոդ]]ի, [[Ոսկի|ոսկու]], [[պլատին]]ի և [[ազնիվ գազեր]]ի: Միացություններում ծծմբի բնորոշ օքսիդացման աստիճաներն են՝ -2, +4, և +6:
Ծծումբն այրվում է թթվածնում կամ օդում՝ առաջացնելով ծծմբի(IV) օքսիդ:օքսիդ։ Վեցավալենտ օքսիդն առաջանում է աննշան չափով, քանի որ ռեակցիայի արագությունը չափազանց փոքր է:է։ Տաքացման պայմաններում ծծումբը փոխազդում է ջրածնի հետ․
:: <math>\mathsf{S + O_2 \rightarrow SO_2 \uparrow}</math>
 
:: <math>\mathsf{C + 2S \rightarrow CS_2 \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{2P + 5S \rightarrow P_2S_5 \uparrow}</math>
[[Ալկալիական մետաղներ|Ալկալիական]] և [[Հողալկալիական մետաղներ|հողալկալ]]ական մետաղների, ինչպես նաև սնդիկի հետ ծծումբը փոխազդում է սենյակային ջերմաստիճանում՝ առաջացնելով սուլֆիդներ․
:: <math>\mathsf{Ca + S \rightarrow CaS \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{Hg + S \rightarrow HgS \uparrow}</math>
 
Վերջին ռեակցիայի շնորհիվ կարելի է վնասազերծել թափված սնդիկը, որի գոլորշին, ինչպես նաև գիտենք թունավոր է:է։
Բարդ նյութերի հետ փոխազդեցությունից նշենք ծծմբի ռեակցիաները օքսիդիչ թթուների հետ․
 
 
===== Ծծմբի կիրառությունը =====
Արդյունահանվող ծծմբի գրեթե կեսն օգտագործվում է [[ծծմբային գազ]], այնուհետև ծծմբական թթու ստանալու համար:համար։ Մեծ քանակներով ծծումբ ծախսվում է [[ռետին]]ի ստացման համար:համար։ Օգտագործվում է [[խաղող]]ի և [[բամբակ]]ի թփերի վնասատուների դեմ պայքարելու, բժշկությունում մաշկային հիվանդությունների բուժման նպատակով քսուքներ պատրաստելու համար:համար։ Այն ծախսվում է նաև ներկերի, [[լուսանկար]]ների, [[ծծմբածխածին|ծծմբածխածնի]], [[լուցկի|լուցկու]] արտադրություններում:արտադրություններում։
 
===== Ծծմբաջրածին =====
Ծծմբաջրածինն անգույն, նեխած [[Ձու (սննդամթերք)|ձվի]] հոտով թունավոր գազ է:է։ Բնության մեջ հանդիպում է [[հրաբխային գազեր]]րում և հանքային ջրերում, առաջանում է նաև սպիտակուցային նյութերի քայքայման հետևանքով:հետևանքով։
Լաբորատորիայում սովորաբար ստանում են [[երկաթ]]ի սուլֆիդի և աղաթթվի փոխազդեցությամբ․
:: <math>\mathsf{FeS + 2HCl \rightarrow FeCl_2 + H_2S \uparrow}</math>
[[Օդ]]ում ծծմբաջրածինն այրվում է երկնագույն բոցով՝ առաջացնելով ծծմբի(lV) օքսիդ:օքսիդ։ Անբավարար օդի պայմաններում գոյանում է ազատ ծծումբ․
:: <math>\mathsf{2H_2S + 3O_2 \rightarrow 2SO_2 + H_2O \uparrow}</math>
 
:: <math>\mathsf{2H_2S + O_2 \rightarrow 2S + 2H_2O \uparrow}</math>
Ծծմբաջրածինն ուժեղ վերականգնիչ է, հեշտությամբ տալիս է [[էլեկտրոն]]ներ, ինչը պայմանավորված է ծծմբի ցածրագույն՝ -2 օքսիդացման աստիճանով:աստիճանով։ Փոխազդում է անգամ թույլ օքսիդիչների, օրինակ՝ յոդի հետ․
 
:: <math>\mathsf{H_2 + I_2 \rightarrow S + 2HI \uparrow}</math>
 
Ծծբաջրածնի ջրային լուծույթը կոչվում է ծծմբաջրածնային ջուր և ցուցաբերում է թույլ թթվային հատկություն:հատկություն։ Ծծմբաջրածնական թթուն կարող է դիսոցվել (դիսոցման աստիճանը շատ փոքր է) երկու փուլով՝ առաջացնելով երկու թթվային մնացորդ և, հետևաբար, երկու խումբ աղեր՝ սուլֆիդներ և հիդրոսուլֆադներ․
*'''H<sub>2</sub>S = H<sup>+</sup> + HS<sup>-</sup>'''
*'''HS<sup>-</sup> = H<sup>+</sup> + S<sup>−2</sup>'''
Բոլոր հիդրոսուլֆիդները լուծելի են, իսկ սուլֆիդներից լուծելի են միայն ալկալիական մետաղներինը:մետաղներինը։ Այս հատկությամբ է պայմանավորված ծծմբաջրածնի օգտագործումը վերլուծական քիմիայում՝ մետաղների զանազանման համար:համար։ Լուծույթում սուլֆիդ իոնը՝ S<sup>2-</sup> (ծծմբաջրածնի կամ լուծելի սուլֆիդի տեսքով), հայտնաբերում են Cu<sup>2+</sup> կամ Pb<sup>2+</sup> իոնների միջոցով, որոնց ազդեցությամբ առաջանում է այդ մետաղների սուլֆիդի՝ ջրում և թթուներում անլուծելի սև նստվածք:նստվածք։
 
===== Ծծմբի օքսիդները =====
[[Պատկեր:Lapis lazuli block.jpg|մինի|ձախից|Կապույտ քար: Կապույտ գույնը ստացել է ծծմբի շնորհիվ]]
Ծծումբն առաջանում է երկու կայուն օքսիդ՝ '''SO<sub>2</sub>''' և '''SO<sub>3</sub>''': Ծծմբի(IV) օքսիդը հաճախ կոչվում է նաև ծծմբային գազ, իսկ ծծմբի(VI) օքսիդը՝ ծծմբական անհիդրիդ:անհիդրիդ։
Լաբորատորիայում ծծմբային գազը ստանում են հետևյալ ռեակցիաներով․
 
:: <math>\mathsf{Cu + 2H_2SO_4 \rightarrow CuSO_4 + SO_2 + 2H_2O\uparrow}</math>
 
Արդյունաբերությունում ստանում են ծծմբից կամ ծծմբային միացություններից:միացություններից։ Օրինակ՝
 
:: <math>\mathsf{2CuS + 3O_2 \rightarrow 2CuO + 2SO_2 \uparrow}</math>
Ծծմբի(IV) օքսիդը օդից 2,2 անգամ ծանր, բնորոշ սուր հոտով, անգույն, ջրում լավ լուծվող գազ է:է։ Սակայն լուծված օքսիդի միայն մի փոքր մասն է քիմիապես փոխազդում ջրի հետ՝ առաջացնելով ծծմբային թթու․
:: <math>\mathsf{SO_2 + 2H_2O \rightarrow H_2SO_3 \uparrow}</math>
 
Վերջինս երկհիմն, միջին ուժի թթու է:է։
 
Ծծմբային գազը, լինելով թթվային օքսիդ, փոխազդում է հիմքերի հետ՝ առաջացնելով սուլֆիտ և հիդրոսուլֆիտ:հիդրոսուլֆիտ։ Օրինակ՝
:: <math>\mathsf{SO_2 + 2NaOH \rightarrow Na_2SO_3 + H_2O\uparrow}</math>
 
:: <math>\mathsf{SO_2 + NaOH \rightarrow NaHSO_3\uparrow}</math>
 
Ծծմբային գազը՝ որպես գունաթափող նյութ, օգտագործվում է գործվածքը և ծղոտը սպիտակեցնելու, իսկ որպես մանրէասպան նյութ՝ մրգերն հատապտուղները ծխահարելու և նեխումը կանխելու համար:համար։
Ծծմբի(VI) օքսիդն արդյունաբերությունում ստանում են ծծմբային գազի օքսիդացումով․
 
== Կիրառությունները ==
Ծծումբը մանր փոշու՝ ծծմբածաղկի ձևով օգտագործվում է խաղողի թփի հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար:համար։ Մեծ քանակով ծծումբ է ծախսվում [[կաուչուկ]]ի վուլկանացման՝ կաուչուկը ռետինի փոխարկելու համար:համար։ Դրա համար էլ առանց ծծումբի անհնար է արտադրել այնպիսի ռետինե իրեր, ինչպիսիք են [[անվադող]]երը, կրկնակոշիկները, շլանգները և այլ իրեր:իրեր։ Ծծումբը մտնում է որսորդական վառոդի կազմի մեջ, կիրառվում է լուցկու արտադրության ժամանակ:ժամանակ։ Ծծումբի զգալի քանակություն օգտագործվում է [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] արտադրման ժամանակ:ժամանակ։ Ծծումբը առաջացնում է երեք տարաձևություն, որոնցից ամենակայունը շեղանկյուն կամ ալֆա ծծումբն է, որը սովորաբար ստանում են դեղին փոշու տեսքով:տեսքով։ Աշխարհում ծծմբի խոշորագույն մատակարարներն են [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]]ը, [[Մեքսիկա]]ն և [[Իտալիա]]ն: Ծծումբ պարունակող հանքաքարեր կան նաև [[Հայաստան]]ի որոշ (օրինակ՝ [[Ալավերդի|Ալավերդու]] և [[Կապան]]ի) [[Պղինձ|պղնձի]] հանքավայրերում:հանքավայրերում։ Ծծմբի արդյունահանման և արդյունաբերական ստացման ծավալները տարեցտարի աճում են ամբողջ աշխարհում:աշխարհում։
Երբ որոշ երկրներում ծծմբի պաշարների կուտակումը գերազանցեց դրանց սպառումը, գիտնականները մշակեցին շինարարությունում լայնորեն կիրառվող նոր նյութեր՝ ջերմամեկուսիչ ծծմբական [[փրփրապլաստ]], հատուկ բետոնե խառնուրդներ, ինչպես նաև ավտոմայրուղիների պատվածքներ, որոնցում ծծումբը մասամբ կամ լրիվ փոխարինում է պորտլանդ [[ցեմենտ]]ին:
 
[[Պատկեր:2000sulphuric acid.PNG|thumb|760 px|կենտրոն|Ծծմբական թթվի արտադրությունը 2000 թվականին]]
== Կենսաբանական դերը ==
Ծծումբը կենսաբանական տարրերից մեկն է:է։ Մտնում է մի քանի ամինաթթուների (ցիստեին, մեթիոնին) [[վիտամին]]ների (թիամին), ֆերմենտների բաղադրության մեջ:մեջ։ Ծծումբը մասնակցում է սպիտակուցային կառուցվածքների ձևավորմանը:ձևավորմանը։ Մասնակցում է բակտերիաների սինթեզին (ծծումբը մտնում է բակտերիոքլորոֆիլի կազմության մեջ ծծմբաջրածինը հանդիսանում է ջրածնի ստացման հիմանակն աղբյուր):։ Օքսիդավերականգնման ռեակցիաներում ծծումբը հանդիսանում է էներգիայի աղբյուր քեմոսինթեզում:քեմոսինթեզում։ Մարդու օրգանիզմում պարունակվում է ուղիղ 2գ ծծումբ:ծծումբ։
 
== Ծծմբի հրդեհային հատկությունները ==
[[Պատկեր:Io highest resolution true color.jpg|մինի|ձախից|ծծումբի և նրա միացությունների տարեկան արտադրանքը]]
Հրդեհի մարման միջոցներ. փրփրաջուր, օդա-մեխանիկական փրփուր:փրփուր։ Ըստ Վ. Մարշալի տեղեկությունների ծծմբի փոշին պատկանում է պայթուցիկ նյութերի շարքին, բայց պայթելու համար անհրաժեշտ է բարձր կոնցենտրացիայով փոշի՝ կարգ 20 գ/մ³ (20,000 մգ/մ), այդպիսի կոնցենտրացիան մի քանի անգամներ գերազանցում է առավելագույն թույլատրելի կոնցենտրացիան մարդու համար աշխատանքային ոլորտում՝ 6 մգ/մ:մ։<ref>[http://www.ecologylife.ru/ekologiya-chernogo-morya-2001/ekologo-–-gigienicheskie-posledstviya-vzryivov-pyili-i-pozharov-komovoy-seryi-soprovozhdayuschie-eyo-peregruzku-v-portu-mariupol.html Е. П. Белобров, А. В. Сидоров «Эколого-гигиенические последствия взрывов пыли и пожаров комовой серы, сопровождающие её перегрузку в порту Мариуполь»]</ref>. Օդու ծծումբը առաջացնում է պայթուցիկ խառնուրդ:խառնուրդ։<ref>[http://www.gosthelp.ru/text/RD5029081Metodicheskieuka.html РД 50-290-81 Методические указания. Анализаторы содержания серы в нефти. Методы и средства поверки]</ref>. Այրվող ծծումբը հոսում է միայն հալված վիճակում, այրելով մնացած հեղուկները:հեղուկները։ Այրվող ծծումբի վերին շերտը եռում է, ստեղծելով որոշակի զանգված, որը առաջացնում է կարակ՝ մինչև 5 սմ<ref>[http://daily.sec.ru/dailypblprnver.cfm?pid=22051 В. Аксютин, П. Щеглов, В. Жолобов, С. Алексанянц «Ликвидация пожаров при аварийных ситуациях с опасными грузами]»</ref>. բարձրությամբ:բարձրությամբ։ Կրակի ջերմաստիճանը այրվելու ժամանակ հասնում է 1820&nbsp;°C:
 
== Տես նաև ==
 
== Գրականություն ==
*Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ:ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961:
*10-րդ քիմիայի դասագիրք
 
1 097 979

edits