Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

չ
մանր-մունր oգտվելով ԱՎԲ
{{legend|#white|[[Սառցադաշտեր]] |border=1pt solid #000000}}]]
 
'''Անապատ''', ծայրահեղ չորային, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությամբ շրջան է, որտեղ [[Գոլորշացում|գոլորշիացումը]] ջրի բաց մակերեսից 7-ից 30 անգամ գերազանցում է մթնոլորտային տեղումների քանակին։ Երկրագնդի անապատների ընդհանուր տարածությունը 15–20 մլն. կմ² է<ref name="usgs">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/what/ |title=What is a desert? |publisher=United States Geological Survey |accessdate=2013-05-23}}</ref>։ Անապատները, բացառությամբ սառցային անապատների, առաջացել են [[Խոնավություն|խոնավության]] պակասի պատճառով։ Բնութագրվում են աննշան տեղումներով, շոգ ամառներով, գոլորշիացման արտակարգ չափերով, [[Հող|հողիհող]]ի և [[Օդ|օդիօդ]]ի ջերմաստիճանի օրական ու տարեկան մեծ տատանումներով, մակերեսային ջրերի մշտական հոսքի (բացառությամբ «տարանցիկ» գետերի) բացակայությամբ, հողի վերին շերտում [[Աղեր|աղերիաղեր]]ի կուտակումով, բուսածածկույթի նոսրությամբ կամ բացակայությամբ։ Կլիման չորային է։ Ամռանը խոնավությունն իջնում է մինչև 14%, ամիսներ շարունակ երկինքը պարզ է։ Արևոտ օրերի թիվը բարեխառն գոտու անապատներում հասնում է 197 (Կուշկա), արևադարձայիններում՝ 295 օրվա, առավելագույն ջերմաստիճանը համապատասխանաբար հասնում է 49,5&nbsp;°C և 58&nbsp;°C։ Արևի տակ ավազի մակերևույթը տաքանում է մինչև 90&nbsp;°C։ Ջերմաստիճանի տարեկան տատանումը 90&nbsp;°C է, օրականը՝ 30&nbsp;°C։ Տեղումների տարեկան միջին քանակը [[Կենտրոնական Ասիա|Միջին Ասիայի]] անապատներում 60–175 մմ է, [[Կենտրոնական Ասիա|Կենտրոնական Ասիայում]]՝յում՝ 9 մմ ([[Տակլա Մական|Տակլա–Մական]]), արևադարձային անապատներում 100 մմ–ից պակաս։ Հյուսիսային և [[Հարավային Աֆրիկա|Հարավ]]– [[Արևմտյան Աֆրիկա|Արևմտյան Աֆրիկայի]]յի, ինչպես նաև [[Հարավային Ամերիկա|Հարավային Ամերիկայի]]յի արևմուտքի անապատներում տարիներ շարունակ անձրևներ չեն տեղում, սակայն հազվադեպ լինում են տեղատարափներ։ Մակերեսային ջրերը (բացառությամբ «տարանցիկ» գետերի) գոյանում են [[Մթնոլորտայինմթնոլորտային տեղումներ|մթնոլորտային տեղումներից]]ից և մնում մի քանի ժամ կամ առավելագույնը՝ մի քանի օր։ Ստորերկրյա ջրեր կան բոլոր անապատներում, գտնվում են փոքր խորություններում և աղի են։ Անուշահամ ջրերն առաջանում են գետերի կամ տեղումների ծծանցումից։ Բուսականության թույլ զարգացումն ու նոսր ծածկույթը, հիմնսւհողերի մերկությունն ու ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությունները նպաստում են ինտենսիվ հողմահարմանը՝ ընդհուպ [[Ավազ|ավազիավազ]]ի և [[Փոշի|փոշու]] առաջացումը։
 
== Տարածման շրջաններ ==
Անապատների զոնան բնութագրվում է չոր, ցամաքային կլիմայով, օրական և տարեկան ջերմաստիճանների մեծ տատանումներով։ Անապատներում գոլորշունակությունը մի քանի անգամ գերազանցում է տեղումների քանակին, խոնավության գործակիցը կազմում է 0,1 - 0,2։
 
Ամռանը շատ շոգ է։ Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը +28 +30&nbsp;°C է, իսկ առավելագույնը՝ +58,1&nbsp;°C ([[Սահարա]])։ Ավազը տաքանում է մինչև +80&nbsp;°C։ Ձմռանը ցուրտ է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը -5 -10&nbsp;°C է, երբեմն՝ -50&nbsp;°C (բարեխառն գոտում)։ Տարեկան տեղումները քիչ են, առավելագույնը՝ 100 - 200 մմ., իսկ որոշ անապատներում՝ 50 մմ<ref name=EG>{{cite book |title=Essentials of Geology, 3rd ed. |last=Marshak |year=2009 |publisher=W. W. Norton & Co |isbn=978-0-393-19656-6 |page=452 |url=http://www.gobookee.net/out.php?q=essentials+of+geology+3rd+edition&t=2&c=0 }}</ref>։ Տեղումների մեծ մասը դիտվում է գարնանը։ Կիսաանապատներում տեղումները 250 - 5000 մմ են, կանաչով ծածկվելու դեպքում վերածվում են տափաստանների<ref name="usgs"/><ref name="brittanica">{{cite web|url = http://www.britannica.com/eb/article-70815/desert |author=Smith, Jeremy M. B. |title = Desert|accessdate = 2013-09-24|publisher= Encyclopædia Britannica online}}</ref><ref name="usgs">{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/deserts/what/ |title=What is a desert? |publisher=United States Geological Survey |accessdate=2013-05-23}}</ref>։
[[Պատկեր:Karakum Desert.jpg|մինի|աջից|[[Կարակում]]]]
 
 
== Կենդանական աշխարհ ==
[[Պատկեր:DesertIguana031611.jpg|250px|մինի|Անապատային իգուանան (Dipsosaurus dorsalis) լավ հարմարեցվել է անապատային կյանքին։ ]]
[[Պատկեր:Libyen-oase1.jpg|մինի|աջից|Լիբիական [[օազիս]]]]
Անապատային զոնայի կենդանական աշխարհը նույնպես աղքատ է։ Կենդանիները հարմարված են շոգ ու չոր կլիմայական պայմաններին, վարում են գիշերային կամ աղշսւմղշային կյանք։ Ցերեկը բարձր ջերմությունից պաշտպանվելու համար նրանց մի մասը թաքնվում է ստվերներում, մյուս մասը՝ քուն մտնում (որոշ տեսակներ՝ մինչև 9 ամիս)։ [[Ուղտ]]ը մեկ շաբաթ կարող է առանց ջրի դիմանալ։ Որոշ [[սողուններ]] բոլորովին ջուր չեն խմում և բավարարվում են սննդի մեջ եղած ջրի քանակով՝ օրգանիզմի խոնավության պակասը լրացվում է ֆիզիոլոգիական ճանապարհով՝ սննդի տսւրրալուծմամբ։ Վայրի ավանակը՝ [[Կուլա]]ն ծարավը հագեցնելու համար ժամում անցնում է 60 կմ. տարածք։
 
Կերով չապահովված սեզոններն անցկացնելու համար շատ . կենդանիներ ճարպ են կուտակում։ Ավազի վրայով տեղաշարժումը մշակել է ոտնաթաթերի բարձիկներ կամ թիամատներ։
 
Անապատներում շատ են սողունները (մողեսներ, օձեր), կրծողները (ավազամկներ, գետնասկյուռներ, ճագարամկներ), [[սարդեր]]ը, [[կարիճ]]ները։ Երբեմն հանդիպում են [[այծքաղներ]], [[ջայլամ]], [[բորենի]], անապատային աղվես, [[առյուծ]] (հազվադեպ), իսկ գետափնյա փարթամ բուսականության պայմաններում՝ [[վագր]]եր, [[վարազ]]ներ, [[եղեգնակատու]]ներ։
== Տիպեր ==
 
Ըստ լանդշաֆտային առանձնահատկությունների, անապատները բաժանվում են քարային, կավային, ավազային, աղուտային և այլ տիպերի։
 
=== Քարային անապատներ===
Քարային անապատները (արաբ, համադա) առաջացել են թույլ հողմահարվող հիմնահողերի վրա, ունեն հողաբուսական ծածկույթից համարյա զուրկ, խճային կամ կոպճաքարային մակերևույթ (Սահարայում՝ ռեգի, Կենտրոնական Ասիայում՝ գոբի)։ Քարային անապատների ժայռերն ու քարերը երկաթ պարունակելու դեպքում ծածկվում են շագանակագույն պաշտպանական փայլուն կեղևով (արևայրուկ)։
 
=== Կավային անապատներ===
Կավային անապատները առաջացել են ծովային, լճային, գետային և պրոլյուվիալ կավային նստվածքների վրա։ Ծովային աղիացած կավերի շրջանում տարածված են աղուտները՝ աղասեր բուսականությամբ, անուշահամ ջրերի կավային նստվածքների շրջանում՝ բուսականությունից համարյա զուրկ թաքիրները։
 
=== Գիպսա-անհիդրիդային անապատներ ===
Գիպսա–անհիդրիտային անապատները տարածված են Ամերիկայի և Ասիայի ավելի չորային մասերում։ Ծածկված են [[Գիպս|գիպսիգիպս]]ի փայլուն կեղևով և մինչև 5 մ գմբեթաձև բարձրություններով։ Բուսատեսակները քիչ են, բայց քանակով ավելի շատ, քան թաքիրներում։ Գիպսա–անհիդրիտային անապատների տիպին են պատկանում Ուստյուրտը և Հարավային Կզըլկումը։
 
=== Ավազային անապատներ ===
=== Աղուտային անապատներ ===
Աղուտային անապատները գոյացել են ծովային նստվածքներից՝ աղերի մակերես դուրս գալու կամ ալյուվիալ նստվածքների փոքր խորություններում գտնվող ջրերի գոլորշիացման պատճառով։ Հողերն աղուտային են։ Գերակշռող աղերը նատրիումի և մագնեզիումի սուլֆատներն են։ Այդ անապատները աղերի կուտակման աստիճանին համապատասխան, բուսազուրկ են կամ ունեն աղասեր բուսականություն։
 
=== Կայծքարային անապատներ ===
Կա յծքարային անապատները առաջացել են գլխավորապես արևադարձային գոտիներում։ Լատերիտսւյին պրոցեսներն առաջացնում են ռելիեֆը զրահապատող կայծքարա՝ ագատային կեղև, որպիսին տեղ–տեղ նկատվում է [[Թուրքմենիա]]յի անապատներում։
== Յուրացում ==
Անապատների յուրացումն սկսվել է պալեոլիթից։ [[Նեոլիթ]]ում օգտագործվում էին որպես արոտավայրեր և մասամբ՝ հողագործության համար (գետերի հեղեղատները)։ [[Բրոնզի դար]]աշրջանում կառուցվել են ոռոգիչ [[Ջրանցք|ջրանցքներջրանցք]]ներ, փորվել ջրհորներ։ Քաղցրահամ ջրի առկայության դեպքում անապատները կարող են դառնալ մշակովի տարածքներ, որոնք կոչվում են [[օազիս]]ներ։ Օազիսային հողագործությունն ասսփճանաբար դարձել է բնակչության գոյության հիմնական միջոցը։ Արևադարձային գոտու անապատների ոռոգովի շրջաններում մշակում են [[բամբակենի]], շաքարեղեգ, [[բրինձ]], խաղող, նուռ, թուզ, սեխ, ձմերուկ։ Աֆրիկայի անապատներում [[արտեզյան ջրեր]]ի հայտնաբերմսւքբ ստեղծվեցին բազմաթիվ մանր [[օազիս]]ներ, աճեց փյունիկյան արմավենին։ Անապատների յուրացման համար կարևոր է նաև նրանց ընդերքի օգտագործումը։
{{-}}
 
 
{{ՀՍՀ|հոդված=Անապատներ|հատոր=1|էջ=367|url=https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/367|ստուգված=1}}
 
[[Կատեգորիա:Անապատներ]]
[[Կատեգորիա:Կլիմայական գոտիներ]]