«Ամանորը Վիետնամում»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
փոխարինվեց: ` → ՝ (18) oգտվելով ԱՎԲ
չ (→‎Հինգ մրգերը: կետադրություն և բացատներ, փոխարինվեց: տ ,ը → տ, ը oգտվելով ԱՎԲ)
չ (փոխարինվեց: ` → ՝ (18) oգտվելով ԱՎԲ)
 
== Ավանդույթները ==
[[Վիետնամցի]]ները Տետը սովորաբար տոնում են ընտանիքով<ref name="foreign" />: Տոնից առաջ մարդիկ հաճախ գերեզմանատուն են գնում`գնում՝ իրենց նախնիների շիրիմներին այցելելու և դրանք կարգի բերելու համար։ Չնայած, որ Տետը ազգային տոն է, հավատացյալները այն նշում են իրենց հավատքի կանոններին համապատասխան։ Տոնակատարությունը բաժանվում է երեք փուլի`փուլի՝ տատնյեն ({{lang-vi|Tất Niên}}, Նոր տարվա նախօրեից առաջ), զյաոտխիա ({{lang-vi|Giao Thừa}}, Նոր տարվա նախօրե) և տաննյեն ({{lang-vi|Tân Niên}}, Նոր տարի):
 
=== Տատնյեն ===
Տատնյեն սկսվում է տոներից մեկ-երկու [[շաբաթ]] առաջ։ Տատնյեն գնումների, բնակարանները զարդարելու, [[ամանոր]]յա [[կերակուր]]ներ պատրաստելու և հարազատների ժամանելուն սպասելու ժամանակաշրջանն է։ Վիետնամցիները աշխատում են մինչև Տետը փակել իրենց բոլոր պարտքերը։ Ծնողները իրենց երեխաների համար հագուստ են գնում, որպեսզի վերջիններս տոնը նշեն նոր հագուստներով<ref name="foreign" />: Քանի որ տոներին բոլոր խանութները փակ են լինում, մարդիկ սննդամթերքը նախօրոք են գնում<ref name="plenty" />: Առևտրականները հաճախ բարձրացնում են գները, և պետական պաշտոնյաները ստուգում են, թե որքանով է բավականաչափ խանութներում պահեստավորվածը<ref>{{cite web|url=http://english.vietnamnet.vn/fms/society/4339/consumption-price-in-tet-season-moves-up-on-speculation.html|title=Consumption price in Tet season moves up on speculation|publisher=Vietnam.net|lang=անգլերեն|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbNk7lO|archivedate=2013-02-16}}</ref>. Սովորաբար կառավարությունը սուբսիդավորում է առևտևականներին գների բարձրացումը կանխելու համար<ref>{{cite web|url=http://english.vietnamnet.vn/fms/society/17572/sales-slow-at-markets-on-city-outskirts.html|title=Sales slow at markets on City outskirts|publisher=Vietnam.net|lang=անգլերեն|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbPyFlw|archivedate=2013-02-16}}</ref>:
 
Ցանցային սուպերմարկետներում վաճառքն աճում է 20-40%-ով, իսկ արվարձանների շուկաներում մասամբ նվազում է։ Վիետնամական ընտանիքները սովորաբար նախնիների զոհասեղան են ունենում, իսկ Տետի ժամանակ այն մաքրում և նվիրաբերություններ են անում (այդ թվում`թվում՝ «հինգ մրգերը»): Ըստ հավատալիքի ընտանեկան օջախի երեք պահապանները`պահապանները՝ օնգ-տաո ({{lang-vi|Ông Táo}}), հաշիվ են տալիս Նեֆրիտյան կայսր Նգոկ Դեին տանը կատարվող իրադարձությունների մասին և երկինք են վերադառնում 12-րդ լուսնային ամսին 23-րդ օրը. նրանց մեկնումը նշվում է համեստ արարողությամբ, որն ուղեկցվում է ծիսկան զոհաբերություններով։ տետին նախորդող վերջին օրերը ընտանիքը բանտինգ, բանզեյ կամ բանտետ է պատրաստում։ Քանի որ դրանց պատրաստումը շատ ժամանակատար է, ապա կրակի մոտ արթուն մնացած ընտանիքի անդամները միմյանց տարբեր պատմություններ են պատմում։
 
== Հինգ մրգերը ==
«Հինգ մրգեր» ({{lang-vi|mâm ngũ quả}}, մամ նգի կուա)` մրգեր, հարստության խորհրդանիշ` ավանդաբար նախնիների զոհարանին տեղադրվող<ref name="exotic">{{cite web|url=http://vietbao.vn/Doi-song-Gia-dinh/Mam-ngu-qua-the-hien-uoc-vong-no-du-quanh-nam/10805173/239/|title=Mâm ngũ quả thể hiện ước vọng no đủ quanh năm|publisher=Theo_VnExpress.net|lang=вьетнамский|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbSGWbD|archivedate=2013-02-16}}</ref>:
 
Ուլլամբանա-սուտրայում Բուդդան Մաուդգալյայանին ասել է`է՝ «Հանուն անցած սերնդի ընտանիքի հոր և մոր, ինչպես նաև այժմյան մայրերի և հայրերի, ովքեր կարիքի մեջ են, դուք նվիրաբերություններ արեք [[մեծ]] մաքուր, բազմաթիվ ծաղիկներով և հինգ տեսակի մրգերով լի ափսեով»: Սովորույթը տարածվեց [[չինական]] Տան կայսրության կառավարման օրոք<ref>{{книга|автор=Thích Quảng Độ|заглавие=Phật Quang Đại Từ Điển|год=1988|страницы=7242}}</ref>:
 
Երկրի հյուսիսում և հարավում մրգերի տեսականին տարբեր է, թեպետ, ընդհանուր առմամբ, ֆիքսված հավաքածու չկա։ Հնում ափսեի մեջ դնում էին [[սալոր]], [[նուշ]], [[դեղձ]], [[զիզիֆուս]], [[վարդագույն խնձոր]]<ref name="QD">[http://www.quangduc.com/xuan/06nguqua.html Chưng Bày Mâm Ngũ Quả Trong Ngày TẾT] Quảng Đức Truy cập ngày: 22-1-2007</ref>: Առանձին մրգեր դժբախտ են համարվում. այսպես, հարավում ափսեի մեջ չեն դնում [[տանձ]] և [[նուռ]], քանի որ տանձը համահունչ է «քարշ գալ»({{lang-vi|lê lết}}, լե լետ) արտահայտության հետ, իսկ «նուռ» բառը, լիու ({{lang-vi|lựu}}), մտնում է «նռնակ» բառի կազմի մեջ<ref>{{cite web|url=http://www.mappacific.com/index.php?module=doisong&task=details&id=272|title=Đa dạng mâm ngũ quả ngày Tết|lang=вьетнамский|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbU0q5T|archivedate=2013-02-16}}</ref>: Հյուսիսում ափսեներն ավելի առատ են լինում, հարավում`հարավում՝ առավելապես համեստ։
 
Մրգերի մոտավոր ցուցակը<ref>{{cite web|url=http://vietbao.vn/Doi-song-Gia-dinh/Mam-ngu-qua-ngay-Tet-Nhieu-quan-niem-lam-cach-the-hien/45182310/111/|title=Mâm ngũ quả ngày Tết: Nhiều quan niệm, lắm cách thể hiện|publisher=Vietnam.net|lang=вьетнамский|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbWBMF6|archivedate=2013-02-16}}</ref>:
* [[Դուրիան]]
 
Վերջին ժամանակները վիետնամական սովորական մրգերին սկսել են ավելացնել նաև էկզոտիկ մրգեր`մրգեր՝ [[խնձոր]], [[կարմիր նարինջ]]<ref name="exotic" />:
 
== Զյաոտխիա ==
Տետին ավլել-սրբելը վատ նշան է համարվում, քանի որ ավլողը «դուրս է հանում հաջողությունը», դրա համար տան մաքրությունը արվում է ավելի վաղ։ Համարվում է նաև, որ հարազատներին կորուստ պատճառած մարդը այլ տներ չպետք է մտնի<ref name="Nói với con">{{cite web| url = http://tet.vietnamnet.vn/2010-01-18-noi-voi-con-ve-tet| title = Nói với con về Tết| accessdate = 2010-02-04}}</ref>:
 
Հետագա օրերին մարդիկ հյուր են գնում հարազատներին, ընկերներին։ Սովորաբար, բայց որ`որ՝ պարտադիր, Նոր տարվա երկրորդ օրը «զբաղված է» ընկերների այցելությամբ, երրորդը`երրորդը՝ ուսուցիչների։
 
Տեղի բուդդայական եկեղեցիներ են այցելում բարեգործական նվիրատվություններ կատարելու և գալիք տարում հաջողություն ունենալու ցանկություն ունեցողները։ Տարածվել է նաև գուշակներից հաջողություններ խնդրելը։ Երեխաները գնում և խաղում են նոր խաղալիքներով, ինչպես նաև փողոցի ազարտային խաղերում (օրինակ`օրինակ՝ բաու-կուա-կա-կոպ`կոպ՝ ({{lang-vi|bầu cua cá cọp}})) ծախսում են իրենց ամանորյա նվերները։ Հարուստ ընտանիքները տանը վիշապի պարի կատարման համար պարողներ են վարձում։
 
=== Տոնը նշելու ավանդույթները ===
Տետի տոնակատարությունը տևում է մեկ [[օր]]ից մինչև մեկ [[շաբաթ]]: Մարդիկ դուրս են գալիս փողոց և աշխատում են, որքան հնարավոր է ուժեղ, աղմկել`աղմկել՝ թմբուկ նվագելով, զանգեր և կոչնազարգեր զրնգացնելով, արգելված ճայթռուկներ տրաքեցնելով`տրաքեցնելով՝ փորձելով վախեցնել չար ոգիներին<ref>{{cite web|url=http://english.vietnamnet.vn/fms/society/66182/lucrative-smuggling-of-chinese-made-firecrackers-into-vietnam.html|title=Lucrative smuggling of Chinese-made firecrackers into Vietnam|publisher=Vietnam.net|lang=անգլերեն|accessdate=2013-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbZxUup|archivedate=2013-02-16}}</ref>: Առյուծի պարի մասնակիցները հագնում են համապատասխան կոստյումներ և դիմակներ։ Լանը`Լանը՝ «առյուծը» իրականում առյուծի և վիշապի մեջտեղում ինչ-որ մեկն է`է՝ վիետնամական մշակույթում ուժի խորհրդանիշը։
 
Նոր տարվանից 30 րոպե առաջ հեռուստատեսությամբ ցուցադրվում է «Վերջին անգամ հավաքվենք միասին» ({{lang-vi|Gặp nhau cuối năm}}) երգիծական հաղորդումը, ամանորյա մեղեդին սովորաբար համարվում է «[[ABBA (խումբ)|Աբբա]]» համույթի «Happy New Year» երգը<ref>{{cite web|url=http://vnexpress.net/gl/van-hoa/am-nhac/2011/02/3ba260ab/|title='Happy New Year' - giai điệu bất tử của mùa xuân - VnExpress Giải Trí|accessdate=2013-02-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbcBpOT|archivedate=2013-02-16}}</ref>:
 
Տետը նշելու ժամանակ մարդիկ զանազան [[խաղեր]] են խաղում`խաղում՝ սյանցի, բամբուկե փայտիկներով պարեր, դիմակների գունազարդում, թղթե ծաղիկների պատրաստում, թաիլանդյան խաղեր`խաղեր՝ «պա-մա-նա-օ» քարերով, օղակի մեջ գնդակի նետում («նեմ-կոմ»), խայլում են բամբուկե փայտերով, ջրի վրա մարիոնետների թատրոնի ներկայացումներն են դիտում, հատտհեն են լսում, աքլորակռիվներ և ցլամարտեր են նայում, մասնակցում են պոեզիայի մրցույթների<ref>{{cite web|url=http://english.vietnamnet.vn/fms/vietnam-in-photos/4498/folk-games-at-hanoi-s-museum.html|title=Folk games at Hanoi’s museum|publisher=Vietnam.net|lang=անգլերեն|accessdate=2013-02-11|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ESbhrIIo|archivedate=2013-02-16}}</ref>: Մեծ քաղաքներում հրավառություններ են լինում, դրանք հեռարձակվում են հանոյյան, սայգոնյան և դանանգյան ազգային հետուստատընկերություններով։
 
Ներկայացումներից հետո ընտանիքները վերադառնում են տուն և ուտում են ամանորյա կերակուրները`կերակուրները՝ միմյանց երջանկություն և ուրախություն մաղթելով Նոր տարում։ Երեխաներին նվիրում են փողով կարմիր ծրարներ։
 
== Ծանոթագրություններ ==