«Լուի Արև արքա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 9 բայտ ,  4 տարի առաջ
չ
փոխարինվեց: 3թ → 3 թ (9) oգտվելով ԱՎԲ
չ (Ռոբոտ․ Տեքստի ավտոմատ փոխարինում (-` +՝))
չ (փոխարինվեց: 3թ → 3 թ (9) oգտվելով ԱՎԲ)
{{Տեղեկաքարտ Միապետ}}
 
'''Լյուդովիկոս XIV''' (Լյուդովիկոս XIV Մեծ, {{lang-fr|Louis XIV Le Roi Soleil}}, {{ԱԾ}}), [[Ֆրանսիա]]յի և [[Նավարրա]]յի թագավոր 1643թ1643 թ. մայիսի 14-ից, հայտնի է նաև որպես «Արև-Արքա», պատկանում է Բուրբոնների հարստությանը։ Վերապրելով [[Ֆրոնդա]]ն՝ կառավարման տարիներին իր ձեռքերում է կենտրոնացրել բացարձակ իշխանությունը։ Իր իշխանության ուժեղացումը զուգակցել է առանցքային պետական պաշտոններում տաղանդավոր գործիչների հաջող նշանակումներով։ Լյուդովիկոսի կառավարման տարիները աչքի են ընկել Ֆրանսիայի միասնության, ռազմական հզորության, քաղաքական կշռի և մտավոր ու մշակութային զարգացման նշանակալից վերելքով։ Դրա հետ մեկտեղ, նրա կողմից վարվող պատերազմները և դրանց համար պահանջվող գումարների հայթայթման նպատակով բարձր հարկերը հյուծել են երկիրը, իսկ բողոքականության ազատ դավանելու իրավունք շնորհող 1598թ1598 թ.[[Նանտ]]ի հրովարտակի չեղյալ հայտարարումը (1685թ1685 թ) հանգեցրեց Ֆրանսիայից [[հուգենոտներ]]ի զանգվածային արտագաղթի։
 
== Լյուդովիկոս XIV-ի ներքին քաղաքականությունը ==
 
[[Ֆրանսիա]]յում բացարձակ միապետությունը զարգանում էր երկու ուղղությամբ։ Առաջինը, երբ թագավորում էր թույլ կամ մանկահասակ արքան, սակայն իրականում երկիրը կառավարում էր առաջին մինիստրը՝ [[Ռիշելիե]]ն, [[Մազարինի]]ն, [[Օլիվարես]]ը։ Երկրորդը, երբ թագավոր հենց ինքն էր վարում առաջին նախարարի պաշտոնը՝ [[Լուի 14]]-րդ։
1659թվականին1659 թվականին ավարտվեց պատերազմը [[Իսպանիա]]յի դեմ [[Պիրենեյան հաշտությամբ]]։ Երբ 1661 թվականին մահացավ [[Մազարինի]]ն, ով իր կառվարման ընթացքում դարձել էր [[Ֆրանսիա]]յի ամենահարուստ մարդկանցից մեկը, 22 ամյա [[Լուի 14]]րդը հայտարարեց, որ ինքը լինելու է իր և՛ արտաքին գործերի, և' ներքին գործերի քաղաքական պատասխանատուն՝ հենվելով պետական քարտուղարների և ֆինանսների գլխավոր վերահսկիչի վրա։
 
Իր կառավարման հենց սկզբնական շրջանից [[Լուի]] 14-րդը պայքար տարավ խորհրդարանի դեմ՝ վախենալով, որ կստեղծվի նոր ֆրոնդա։ Նա ամեն ինչ արեց պառլամենտին ֆինանսական և քաղաքական իշխանությունից հեռացնելու համար։ 1668 թվականին նա անձամբ եկավ [[Փարիզ]]յան պառլամենտ և, պահանջելով արձանագրությունների գիրքը, պատռեց այն էջերը, որոնք վերաբերում էին [[ֆրոնդա]]յի գործին։ Նա ցանկանում էր վերջնականապես ջնջել ֆրոնդայի մասին բոլոր հիշողությունները և նույնիսկ դուրս եկավ [[Փարիզ]]ից և կառուցեց շքեղազարդ [[Վերսալ]]ը, որը [[Ֆրանսիա]]յի վրա նստեց շուրջ 500մլն լուիդոր և բազմաթիվ մարդկային կյանքեր։ Դա արվեց նաև ազնվականությանը մշտական հսկողության տակ պահելու և նրանց ապստամբություններից խուսափելու նպատակով։ Այդ առումով [[Փարիզ]]ը չափազանց մեծ էր, և ազնվականությանը հսկելը բավականին դժվար գործ էր դառնում։
Այս ամենի հետ մեկտեղ աճում էր նաև ռազմամթերքի արտադրությունը։ [[Անգլիա]]յից գաղտնի հրավիրում էին մասնագետներ, որոնք օգնում էին ֆրանսիացիներին ռազմական գործ սովորելու մեջ և [[Սենտ-Էտյեն]]ում սկսվեց արտադրվել զենք։
 
[[Կոլբեր]]ը զարկ տվեց նաև առևտրին։ Նրա շնորհիվ վերականգնվեցին [[Լևանտ]]ի հետ առևտրական հարաբերությունները, որոնք փլուզվել էին։ Այստեղ սկսվեցին կայուն առևտրական նավատորմներ մեկնել, որի իրավունքը տրվեց [[Մարսել]]ի առևտրականներին։ 1684 թվականին [[Կոլբեր]]ի մահից հետո [[Լևանտ]]ի առևտրական ընկերությունը փլուզվեց, սակայն դրան փոխարինեցին այլ ընկերություններ, սակայն նրանք ևս հավերժ չէին։ 1694 թվականի առևտրական ընկերության փլուզումից հետո այլևս ոչ մի առևտրական ընկերություն չստեղծվեց։ [[Կոլբեր]]ին այստեղ մեծամասամբ հետաքրքրում էր [[Լևանտ]]ի մահուդը, որը ներկրելու նրա ծրագրերը իրականացան միայն նրա մահից անց, երբ որևէ բան [[Կոլբեր]]ի համար այլևս դա չէր նշանակում։ Միայն 1700-1705թ1705 թ թվականին [[Լևանտ]]ից [[Մարսել]] է առաքվել 10 300 թոփ մահուդ, ապա 1708-1715թ1715 թ թվականին 21 800 թոփ, որը 1763-1773թ1773 թ թվականին հասավ 85 300 թոփի։ [[Կոլբեր]]ի նպատակը [[Լևանտ]]ի հետ առևտրի ամրապնդման հարցում [[Մարսել]]ի հզորացումն էր։ Նրա նպատակն էր [[Մարսել]]ը դարձնել [[Լևանտ]]ից եկող ապրանքների կենտրոն, որը կհակակշռեր զարգացող [[Լիվոռնոյ]]ին։ 1685 թվականին [[Լևանտ]]ի առևտրում արգելվեց [[Ֆրանսիա]] տարվող բեռները կայանել այլ կայաններում, բացի [[Մարսել]]ից և [[Ռուսնա]]յից։ Դրանով [[Ֆրանսիա]]ն [[Լևանտ]]ի հետ կատարվող առևտրում դարձավ մոնոպոլ միջերգրածովյան ավազանում։ Այդ իրավունքները ձգտեցին կրճատել 1700 թվականին Միջերկրածովյան առևտրի խորհրդում, սակայն ոչ մի հաջողության հասնել չկարողացան։
 
Հյուսիսային առևտրի բնագավառում [[Ֆրանսիա]]ն ուներ հավակնություններ, որը հիմնականում ուղղված էր Հյուսիսգերմանական քաղաքների՝ [[Համբուրգ]]ի և [[Բրեմեն]]ի, ինչպես նաև [[Մերձբալթյան]] և [[Սկանդինավյան երկրներ]]ի ու [[Ռուսաստան]]ի հետ1։ [[Կոլբերը հենց սկզբից էր ուշադրություն դարձնում դրա վրա։ Խոսքը գնում էր կարևորագույն շուկաների մասին, որոնցով կատարվում էր այնպիսի ապրանքների առևտուր, որոնք հույժ անհրաժեշտ էին [[Ֆրանսիա]]յի համար, Դրանցից էր նորվեգական նավի փայտը, շվեդական ածուխն ու մեղրը, ռուսական կանեփաթելը, որոնք ՙստրատեգիական ապրանքներ՚ էին [[Ֆրանսիա]]յի համար։ Սակայն [[Կոլբեր]]ի այդ ձեռնարկը լիովին ձախողվեց և 1671 թվականին [[Բալթիկ ծով]] անցան միայն 18 նավեր 247-ից, որը կազմում էր ընդամենը 7%-ի, միայն 1700 թվականին հասավ 13%-ի, իսկ հետագայում տատանվում էր 1%-6%-ի շրջանում։ Դրանով [[Կոլբեր]]ի հյուսիսային առևտրի ծրագիրը լիովին ձախողվեց։
 
Այս ժամանակ ստեղծվել էր հասարակական կարծիք, որ [[Ֆրանսիա]]յում գործում են աշխարհի լավագույն օրենսդրական համակարգերը, սակայն չարիքը նրանում էր, որ դրանք չէին իրականացվում։ Անհրաժեշտ էր ոչ միայն ստեղծել կատարյալ օրենքներ, այլ հետևել նախորդների իրականացմանը։
Լուի 14]]-րդի ժամանակ սկսվեց նաև մեծ ուշադրություն դարձվել Ֆրանսիա]]յի արտաքին քաղաքականությանը։ 1659 թվականին կնքելով [[Պիրենեյան հաշտություն]]ը [[Իսպանիա]]յի հետ՝ բացարձակ միապետության կարևորագույն խնդիրներից դարձավ վերակառուցել բանակը և նավատորմը։ Մինչև 1661թ1661 թ-ը [[Ֆրանսիա]]ն համարյա թե չուներ իր սեփական նավերը և 1661 թվականին գնեցին [[Հոլանդիա]]յից 32 ֆրեգատներ՝ զինելով դրանք հրանոթներվ, որոնք ձուլվել էին հոլանդական հրանոթի գործարանի ձուլարաններում։ Սակայն արդեն 1677 թվականին [[Կոլբեր]]ի ջանքերով ստեղծվեց նավաշինարարական գործարան [[Ֆրանսիայ]]ում և [[Ֆրանսիա]]ն կարողացավ ծով իջեցնել իր սեփական արտադրության նավատորմը, որը բաղկացած էր ավելի քան 300 նավերից։ Ի միջայլոց XVIII դարին [[Ֆրանսիա]]ն նորից զրկվեց նավատորմից ֆինանսների պատճառով։ 1705 թվականին բոլոր նավերը տրվեցին կառավարման առանձին անհատների համար, որից Ֆրանսիա]]ն ստանում էր օգուտների միայն 5 տոկոսը։
Ավելի հաջող ընթացավ բանակի կազմավորումը։ Մտցվեց մի տեսակի զենք ամբողջ բանակում, ստեղծվեցին հրետանային ստորաբաժանումներ, հիմնվեցին գրեանադերական զորամասեր, որոնք բարձրահասակ զինվորներ էին ըստ հասակի ընտրված զորամասի, ձեռնարկվեցին պաշտպանական միջոցառումներ։ Բանակի թվի մեծացմանը նպաստեց նաև երկրում տարածված սովը, որը պետության համար թեև մեծ ողբերգություն էր, սակայն բանակը համալրվեց, քանի որ սովյալնեը սովից փրկվելու համար մեկնում էին կամովի բանակ ծառայելու, որը հնարավորություն էր տալիս սնունդ գտնելու։ Բանակի հրամանատարությունը ևս համալրվեց և ազնվականներին հնարավորություն տրվեց հիմնել առանձին գնդեր։ Գնդապետների և կապիտանների կոչում վաճառելը շարունակում էր մնալ պետության կայուն եկամուտներից մեկը։
 
 
== Լուի 14-րդի գաղութային քաղաքականությունը ==
Գաղութային նվաճումների սկիզբը դրվեց աշխարհագրական մեծ նվաճումներից հետո։ Մինչ այդ եղած գաղութային նվաճումմները լայն թափով սկսվեցին Լուի XIV-ի օրոք՝ Կոլբերի վարած մերկատելիզմի քաղաքականության հետևանքով։ 1664 թվականին Կոլբերը հիմնեց Վեստ-Հնդկական կազմակերպությունը Ատլանտյան օվկիանոսում և Օստ-Հնդկական ընկերությունը Հնդկական օվկիանոսում առևտուր անելու համար։ Օստ-Հնդկական ընկերության ֆոնդը սկզբնական շրջնում կազմվեց 6մլն լուիդոր, սակայն հետագայում ավելացավ՝ հասնելով 15մլն լուիդորի, որից թագավորը ներդրեց 3մլն, քաղաքներն ու ազնվականությունը 4մլն, թագավորական արքունիքը 2մլն։ Ակտիվ գաղութային նվաճումներ տեղի էին ունենում հատկապես Հյուսիսային Ամերիկայում, որտեղ անշեղորեն աճում էր ֆրանսիական ազդեցությունը։ Այն ավելի ու ավելի շատ տարածքներ էր ձեռք բերում՝ ղկարողանակլով իր վերահսկողությունը հաստատել այդ ահռելի տարածքների վրա։1671 թվականին ֆրանսիական բանակները գրավեցին Օհայոն և Իլինոյսը։ 1682 թվականին Միսիսիպի գետի ավազանը հայտարարվեց ֆրանսիական տիրապետության տակ՝ Լուիզիանա անունով։ Կանադայում Լուի XIV-ի օրոք (1666թ1666 թ) հողերի տերերը դարձան խոշոր ֆեոդալներո։ Կանադան այդ ժամանակվանից կառավարում էին թագավորական կառավարիչներն ու ինդենտանտները։ Այստեղ մեծ դերակատարություն ուներ կլաթոլիկ եկեղեցին՝ իր բազմաթիվ օրդեններով։
Նոր Ֆրանսիայի (այդպես էին անվանում Կանադան) հետ միասին Ֆրանսիան սկսեց մեծ ուշադրություն դարձնել Անտիլյան կղզիներին։ Սան-Դոմինգո կղզու գաղութի, որտեղ դեռևս 1655 թվականին նշանակվել էր գուբեռնատոր, ազդեցության տակ էր գտնվում կղզու մեծ մասը։
Կոլբերի ակտիվ ձեռնարկումների շնորհիվ աճում էր գաղութային առևտուրը։ Արդեն XVII դարի II կեսից Անտիլյան կղզիներում Ֆրանսիացիների կողմից սկսվեց աճեցվել շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, ավելի ուշ սուրճ։