«Հաֆնիում»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 32 բայտ ,  4 տարի առաջ
չ
oգտվելով ԱՎԲ
չ (վերջակետների ուղղում, փոխարինվեց: վ: → վ։ (10))
չ (oգտվելով ԱՎԲ)
| պարբերություն =
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Hafnium ebeam remelted.jpg|200px|Հաֆնիում ]]<br /> Արծաթափայլ կռելի մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված = 178,49(2)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=72}}
 
'''Հաֆնիում''' ({{lang-lat|''Hafnium''}} )քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Hf'', [[պարբերական համակարգ]]ի 4-րդ խմբի [[քիմիական տարր]]: Կարգահամարը 72 է, ատոմական զանգվածը՝ 178,49:
 
Բնական հաֆնիումը ունի վեց կայուն [[իզոտոպ]]՝ 174,176-180 զանգվածային թվերով։ Հաֆնիումը սպիտակ-արծաթավուն [[մետաղ]] է։
 
== Բացահայտման պատմություն ==
Հաֆնիումի գոյության մասին կանխատեսել էր [[Մենդելեև Դմիտրի|Դ. Ի. Մենդելեև]]ը, [[1870]] թվականին։ [[Նիլս Բոր|Ն. Բոր]]ը ցույց տվեց ([[1921]]), որ № 72 տարրի ատոմը պետք է ունենա [[ցիրկոնիում]]ի [[ատոմ]]ի նման կառուցվածք։
 
Հունգարացի քիմիկոս Դ. Հևեշին և հոլանդացի ֆիզիկոս Դ. Կոստերը ցիրկոնիումի հանքաքարերում ռենտգենասպեկտրային վերլուծության եղանակով հայտնաբերեցին ([[1922]]) № 72 տարրը և անվանեցին «Հաֆնիում»՝ ի պատիվ հայտնաբերման տեղի՝ [[Կոպենհագեն]] (ուշ {{lang-lat|Hafnia}}) քաղաքի։
 
== Բնության մեջ ==
Հաֆնիումը ինքնուրույն [[միներալներ]] չունի և բնության մեջ սովորաբար ուղեկցում է ցիրկոնիումին։ Պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 3,2•10<sup>-4−4</sup> % է, ըստ [[զանգված]]ի:
 
=== Համաշխարհային պաշարներ ===
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Հաֆնիումը սպիտակ-արծաթավուն [[մետաղ]] է, հալման ջերմաստիճանը՝ 2222 ± 30&nbsp;°C, եռմանը՝ 5400 &nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 13090 կգ/մ<sup>3</sup> (20&nbsp;°C-ում): Մաքուր հաֆնիումը պլաստիկ է, հեշտությամբ է ենթարկվում սառը և տաք մշակման։ Քիմիական հատկություններով նման է ցիրկոնիումին, սակայն քիմիական ակտիվությամբ զիջում է նրան։
 
Միացություններում հիմնականում քառարժեք է, հայտնի են նաև 3,2 և 1 արժեքականության հաֆնիումի միացություններ։ Սենյակային ջերմաստիճանում հոծ հաֆնիումը շատ կայուն է [[մթնոլորտ]]ային գազերի նկատմամբ։ Սակայն 600&nbsp;°C-ից բարձր տաքացնելիս արագ օքսիդանում է և փոխազդում, ցիրկոնիումի նման, [[ազոտ]]ի և [[Ջրածին|ջրածնի]] հետ։
 
== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Hafnium pellets with a thin oxide layer.jpg|մինի]]
Մինչև 400&nbsp;°C ջրային գոլորշիներում և մաքուր ջրում հաֆնիումը կոռոզակայուն է։ Հաֆնիումի երկօքսիդը՝ HfO<sub>2</sub>, դժվարահալ (հալման ջերմաստիճանը՝ 2780 &nbsp;°C) և քիմիապես կայուն նյութ է։ HfO<sub>2</sub>-ը և դրան համապատասխան հիդրօքսիդները՝ HfO<sub>2</sub>·xH<sub>2</sub>O և HfO(OH)<sub>2</sub>, ամֆոտեր են՝ հիմնային հատկության գերակշռությամբ։
 
[[Ալկալիներ]]ի և [[ալկալիական մետաղներ]]ի օքսիդների հետ HfO<sub>2</sub>-ը տաքացնելիս առաջացնում են հաֆնիումատներ, օրինակ, Me<sub>2</sub>HfO<sub>3</sub>, Me<sub>4</sub>HfO<sub>4</sub>, Me<sub>2</sub>Hf<sub>2</sub>O<sub>5</sub>։
 
Տաքացնելիս հաֆնիումը փոխազդում է [[հալոգեններ]]ի հետ՝ առաջացնելով HfX<sub>4</sub> տիպի միացություններ։
Բարձր ջերմաստիճաններում հաֆնիումը միանում է ածխածնին (HfC), բորին (HfB, HfB<sub>2</sub>), ազոտին (HfN), սիլիցիումին (Hf<sub>2</sub>Si, HfSi, HfSi<sub>2</sub>)։
[[Պատկեր:Zircão.jpeg|մինի]]
Հաֆնիումը փոխազդում է ֆտորաջրածնական ու խիտ [[ծծմբական թթու]]ների և ալկալիական մետաղների հալած ֆտորիդների հետ, գործնականորեն չի փոխազդում [[Աղաթթու|աղաթթվի]], [[Ֆոսֆորական թթու|ֆոսֆորական]], [[Ազոտական թթու|ազոտական]] և օրգանական թթուների հետ։
 
Կայուն է ալկալիների [[լուծույթներ]]ի նկատմամբ։ Ջրում լուծելի միացություններից են․
 
== Կիրառություն ==
Օգտագործվում է միջուկային էներգետիկայում և էլեկտրոնային տեխնիկայում։ Հաֆնիումի [[կարբիդներ]]ի և [[տանտալ]]ի պինդ լուծույթը (հալման [[ջերմաստիճան]]ը՝ 4000 &nbsp;°C-ից բարձր) ամենադժվարահալ խեցեգործական նյութն է, որից պատրաստում են հալքանոթներ և հրթիռային շարժիչների դետալներ։
 
== Տես նաև ==