«Ալեուտներ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 57 բայտ ,  3 տարի առաջ
չ
վերջակետների ուղղում, փոխարինվեց: ը: → ը։ (57)
(մանր-մունր, փոխարինվեց: → (3) oգտվելով ԱՎԲ)
չ (վերջակետների ուղղում, փոխարինվեց: ը: → ը։ (57))
|հավատք = [[ուղղափառություն]], [[շամանություն]], [[անիմիզմ]]
}}
'''Ալեուտներ''' (ինքնանվանումը՝ unangan) [[Ալեուտյան կղզիներ]]ի բնիկ ժողովուրդը:ժողովուրդը։ Մեծ մասն ապրում է [[ԱՄՆ]]-ում ([[Ալյասկա]]), որոշ մասը՝ [[Ռուսաստան]]ում ([[Կամչատկայի երկրամաս]]):
 
== Անվան ծագումը ==
«Ալեուտ» անունը ռուսական ծագում ունի:ունի։ Այն տրվել է Ալեուտյան կղզիների հայտնաբերումից հետո. առաջին անգամ հանդիպում է [[1747]] թվականի փաստաթղթերում:փաստաթղթերում։ Անվան նշանակությունը վիճելի է:է։ Գ. Մենովշչիկովը այն բացատրում է ալեուտյան «ալիտխուխ» բառով (թիմ, համայնք): Ի. Վդովինը ենթադրում էր, որ անունը ծագում է չուկոտյան «ալյավ-վիտե» բառից, որ նշանակում է գլխարկ կրող:կրող։ Իրոք, անցյալում ալեուտներին տարբերելու հատկանիշ էր անսովոր փայտե գլխարկներ կրելը:կրելը։ Առավել հավանական է թվում այն վարկածը, ըստ որի՝ անունը ծագել է չուկոտյան «ալիատ» (կղզի), «ալիուտ» (կղզեբնակ) տարբերակից:տարբերակից։
Բացի ունանգան ինքնանվանումից՝ կղզու բնակիչներն ունեին այլ անուններ ևս՝ սասիգնան, կագան, ակագաի, կիգիգան ևն<ref>[http://lib7.com/amerika/973-aleytu-history.html Ալեուտների կղզիների հետազոտման պատմությունը]</ref>:
 
== Բնակիչներ ==
[[Պատկեր:Eskimo-Aleut langs.png|մինի|ձախից|Ալեուտների տարածման շրջանները]]
Ալեուտները Ալեուտյան, Շումագինի կղզիների, ինչպես նաև Ալյասկայի արևմտյան ափի բնիկներն են:են։ 1825 թվականին ռուս գիտնականների գալուց հետո ալեուտները բնակվեցին նաև [[Կոմանդորյան կղզիներ]]ում: Մինչ այդ նրանց քանակը 12-15 հազար էր:էր։ Ռուսաստանում [[2010]] թվականի [[մարդահամար]]ի տվյալներով բնակվում է 482 ալեուտ, որից 401-ը՝ Նիկոլսկ քաղաքում:քաղաքում։
 
== Մարդաբանություն ==
 
== Ծագում ==
Երկար ժամանա գոյություն ուներ այդ ժողովրդի ծագման երկու վարկած:վարկած։ Դրանցից մեկի համաձայն՝ ալեուտները եկել են ասիական հյուսիս-արևելյան ափից, մյուսի համաձայն՝ Ալյասկայից:Ալյասկայից։ Ստելերը ասիական ծագման կողմնակից էր:էր։ Հիմնավորումը արտաքին նմանությունն է, ինչպես նաև փայտե գլխարկների նմանությունը:նմանությունը։ Այս կարծիքին հակադրվում էր Ալյասկայի ամերիկյան հետազոտող Վ. Դոլը, որն անհնար էր համարում ալեուտների՝ Ասիայից կղզիներ տեղափոխությունը:տեղափոխությունը։ Իոխելսոնը նույնպես այս վարկածի կողմնակից էր՝ հիմնվելով ալեուտների և հյուսիս-արևմտյան հնդկացիների մշակութային նմանություններին:նմանություններին։ Գրդլիչկան ենթադրում էր, որ մինչ մ. թ. Ալեուտյան կղզիներում հայտնվեցին նախաալեուտները (pre-Aleuts): Նրանք մարդաբանությամբ տարբերվում էին ալեուտներից, էսկիմոսներից և նման էին սիու հնդկացիներին:հնդկացիներին։ 12-14-րդ դարերում նրանց փոխարինեցին արևելքից՝ Ամերիկայի կողմից այստեղ եկած մոնղոլոիդները՝ տունգուսյան ընտանիքի մի ճյուղը, որը [[Բերինգի նեղուց]]ով եկել էր Ամերիկա:Ամերիկա։
ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մարդաբանական տեսակի, լեզվի և մշակույթի ձևավորումը տեղի է ունեցել 6000-4600 տարի առաջ:առաջ։ Կա ենթադրություն, որ ալեուտները կազմել են [[էսկիմոս]]ների հարավային խումբը:խումբը։
 
== Կրոն ==
[[Պատկեր:Wooden mask Aleut BM Am---2080.jpg|170px|մինի|Ալեուտի փայտե դիմակ]]
Ավանդական հավատալիքներից է անիմիզմը:անիմիզմը։ Պաշտվել են նախնիների հոգիները, որոնք քարերից, ոսկորներից, ծառերից [[հմայագիր|հմայագր]]երի տեսքով փոխանցվել են սերնդեսերունդ:սերնդեսերունդ։ Հովանավոր ոգիները պատկերվել են փայտե դիմակներով, որոնք կրում էին պարերի ժամանակ:ժամանակ։ Ալուետների մեջ տարածում ուներ [[շամանություն]]ը: Շամանի հագուստը, ինչպես Սիբիրի որոշ ժողովուրդների մոտ, խորհրդանշում է թռչուն:թռչուն։
Գոյություն ուներ նաև որսորդական հավատալիք, որն իր մեջ էր ներառում գազաններին գրավելու, որսորդական արգելքների, հմայագրերի տիրոջ պաշտպանության ծեսեր:ծեսեր։
[[18-րդ դար]]ի վերջին ալեուտները, ազդվելով ռուս առևտրականներից և արտադրողներից, ընդունեցին [[ուղղափառություն]]: Տարածվեց դպրոցական ուսուցումը, երկլեզվությունը:երկլեզվությունը։ Ալեուտները կրոնական ծեսերը կատարում են երկու լեզուներով՝ ալեուտերեն և [[ռուսերեն]]:
Ալեուտների կրոնը [[ուղղափառ]] քրիստոնեությունն է:է։ Ձուլումը և քրիստոնեացումը սկսվել են 18-րդ դարի 50-ական թվականների վերջից. երևույթը համապատասխանում էր ռուսական քաղաքականության՝ նոր տարածքներ և գաղութներ գրավելու ընդհանուր միտմանը:միտմանը։
 
== Տնտեսական գործունեություն ==
Ալեուտների տնտեսության հիմքը կազմում է գազանորսությունը, ձկնորսությունն ու թռչնորսությունը:թռչնորսությունը։
 
=== Գազանորսությունը ===
[[Պատկեր:Close-up of a bidar ( bidarra) off Stl George Island, Alaska. Bidars are built by native residents of the Pribilofs.... - NARA - 297105.tif|մինի|Ալեուտները բայդարով որս կատարելիս]]
Բայդարներով որսում են ծովային կենդանիներ, իսկ ցամաքում՝ ցամաքային:ցամաքային։ Ձմռանը ափերից որսում են ծովառյուծներ:ծովառյուծներ։ Բաց ծովում [[հարպուն]]ի օգնությամբ որսում են [[կալան|ծովային կուղբ]]եր, ծայրը թունավորած նիզակով որսում են [[կետ]]եր:
 
=== Ձկնորսություն ===
Ալեուտները որսացել են ձկներ՝ օգտագործելով ջրիմուռներից պատրաստված երկար կարթեր:կարթեր։ Այդ ամուր և ճկուն հարմարանքներին ամրացրել են կեռիկներ:կեռիկներ։ Այդպիսի կարթերով որսացել են ծովային ձկներ, իսկ գետից ձուկ են բռնել կետի չորացված հյուսվածքներից պատրաստած ցանցերով<ref>[http://www.uarctic.org/singleArticle.aspx?m=512&amid=3216 Ծովափի մարդիկ՝ ծովի մարդիկ]</ref>:
 
=== Թռչնորսություն ===
Թռչնորսության համար օգտագործել են մետաղական նիզակներ, նետելու հարմարանքներ (բոլա), որը պատրաստվում էր կաշվե գոտիներից, միացման տեղերում դրվում էր քար կամ ոսկոր:ոսկոր։ Բոլան նետում էին երամի մեջ, և ցանցի մեջ ընկած թռչունները դառնում էին որսորդի որսը:որսը։
 
== Ավանդական բնակարան ==
Բնակարանները ծովափին էին, հաճախ գետերի մոտ. դրանք 2-4 կիսագետնափոր մեծ տարածքներ էին:էին։ Ռուս ճանապարհորդները դրանք անվանում էին հողափոր յուրդեր<ref>[http://www.rusizn.ru/geo020.html Ալեուտյան կղզիներ]</ref>: Դրանց համար ընտրում էին բարձր, բաց տեղեր, որտեղից կարելի էր հետևել ծովային կենդանիներին և թշնամու մոտենալուն:մոտենալուն։ Յուրդերը պատրաստել են ծառափայտից, ծածկել չոր տերևներով, մորթիներով:մորթիներով։ Տանիքին թողել են մի քանի անցքեր մուտքի համար, իսկ բարձրանում էին այնտեղ գերանի օգնությամբ:օգնությամբ։ Բնակարանը ընդգրկում էր 10-40 ընտանիք:ընտանիք։ Ամեն ընտանիք ապրում էր իր տարածքում:տարածքում։ [[19-րդ դար]]ում ավանդական գետնափորի տեսքը քիչ-քիչ փոխվեց:փոխվեց։
 
== Ուտելիք ==
Ալեուտների ավանդական կերակուրը յուկոլան է՝ ձկան, եղջերվի՝ հատուկ ձևով չորացված կամ ծխեցված միսը:միսը։
 
== Հագուստ ==
Ավանդական հագուստը պարկան է՝ տարբեր մորթիներից երկար հագուստը:հագուստը։ Դրա վերևում ամրացնում էին կամլեյկա՝ ծովային կենդանիների աղիքներից պատրաստված անջրաթափանց գլխարկ՝ կցված հագուստին:հագուստին։ Ամրացվում էին թելերով:թելերով։ Հագուստը զարդարվում էր ասեղնագործած եզրաշերտերով:եզրաշերտերով։ Տղամարդու և կնոջ հագուստը լրիվ նույնն էին հագնելու ձևով և զարդարանքով:զարդարանքով։
 
Ավելի ուշ առաջ եկան հագուստի ուրիշ ձևեր ևս:ևս։
Ալեուտները կրում էին փայտե կոնաձև գլխարկներ՝ առջևի մասը երկար:երկար։ Գլխարկները պատրաստում էին փայտի ամբողջական կտորից, այնուհետ տաքացնում՝ տալով անհրաժեշտ ձևը:ձևը։ Նկարազարդում էին վառ գույներով:գույներով։ Գլխարկի հետևամասի վերևում ամրացնում էին թռչնի կամ գազանի ոսկրե կերտվածքներ:կերտվածքներ։ Կողքին ամրացնում էին ծովառյուծի 50 սամտիմետրանոց բեղեր, որոնց քանակը կախված էր գլխարկի տիրոջ որսորդական հեղինակությունից:հեղինակությունից։ Այս տեսակ գլխարկներ դնում էին միայն տղամարդիկ:տղամարդիկ։
<gallery>
image:Kamleikas and puffin parka, Aleut - Etholén collection, Museum of Cultures (Helsinki) - DSC04902.JPG|Ալեուտի պարկա
 
== Թաղումներ ==
Նշանավոր մարդկանց թաղում էին քարայրերում ստրուկների հետ:հետ։ Մուտքի մոտ դնում էին ներկած գերաններ կամ զամբյուղով կախում էին մահացածների մարմինները երկու գերանների միջև:միջև։
 
== Արտաքին հղումներ ==
144 973

edits