«Իներցիալ հաշվարկման համակարգ»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
clean up, փոխարինվեց: → (18) oգտվելով ԱՎԲ
չ (clean up, փոխարինվեց: → (18) oգտվելով ԱՎԲ)
'''Իներցիալ հաշվարկման համակարգ''', [[հաշվարկման համակարգ (ֆիզիկա)|հաշվարկման համակարգ]], որում բոլոր ազատ մարմինները շարժվում են [[ուղղագիծ շարժում|ուղղագիծ]] և [[հավասարաչափ շարժում|հավասարաչափ]] կամ գտնվում են դադարի վիճակում<ref> Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М., 2005. — Т. I. Механика. — С. 71.</ref><ref name="Голубев">Голубев Ю. Ф. Основы теоретической механики. — М.: МГУ, 2000. — С. 156. — 720 с. — ISBN 5-211-04244-1.</ref>։ Համարժեք ձևակերպումը, որը կիրառվում է [[տեսական մեխանիկա]]յում, հետևյալն է<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6.</ref>․ «Իներցիալ է կոչվում այնպիսի հաշվարկման համակարգը, որի նկատմամբ [[տարածություն (ֆիզիկա)|տարածությունը]] [[համասեռություն|համասեռ]] է և [[իզոտրոպություն|իզոտրոպ]], իսկ [[ժամանակ]]ը՝ համասեռ»։ [[Նյուտոնի օրենքներ]]ը, ինչպես նաև դասական մեխանիկայում բոլոր մյուս աքսիոմները ձևակերպվում են իներցիալ հաշվարկման համակարգի նկատմամբ<ref>{{книга |автор = Маркеев А. П. |заглавие = Теоретическая механика |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = ЧеРО |год = 1999 |том = |страниц = 572 |страницы = 85 |isbn = }} </ref>։
 
«Իներցիալ համակարգ» ({{lang-de|Inertialsystem}}) տերմինը 1885 թվականին առաջարկել է [[Լյուդվիգ Լանգե]]ն։ Նշանակել է կոորդինատական համակարգ, որում արդարացի են Նյուտոնի օրենքները։ Լանգեն կարծում էր, որ այս տերմինը պետք է փոխարինի [[բացարձակ տարածություն|բացարձակ տարածությանը]], որն այդ ժամանակ խիստ քննադատության էր ենթարկվում։ [[Հարաբերականության տեսություն|Հարաբերականության տեսության]] ի հայտ գալով տերմինը ընդհանրացվեց՝ վերածվելով իներցիալ հաշվարկման համակարգի։
 
== Հատկություններ ==
Իներցիալ հաշվարկման համակարգի նկատմամբ ուղղագիծ հավասարաչափ և առանց պտույտի շարժվող յուրաքանչյուր հաշվարկման համակարգ նույնպես իներցիալ հաշվարկման համակարգ է։ Ըստ [[հարաբերականության սկզբունք]]ի, բոլոր իներցիալ հաշվարկման համակարգերը հավասարարժեք են, իսկ ֆիզիկայի բոլոր օրենքները ինվարիանտ են մեկ իներցիալ համակարգից մյուսին անցնելիս։ դա նշանակում է, որ նրանցում ֆիզիկայի օրենքները նույն ձևով են դրսևորվում և գրվում են նույն տեսքով։
 
Իզոտրոպ տարածության մեջ գոնե մեկ իներցիալ հաշվարկման համակարգի գոյության ենթադրությունը հանգում է անվերջ շատ այդպիսի համակարգերի գոյությանը, որոնք միմյանց նկատմամբ շարժվում են ուղղագիծ, հավասարաչափ և [[համընթաց շարժում|համընթաց]] բոլոր հնարավոր արագություներով։ Եթե իներցիալ հաշվարկման համակարգերը գոյություն ունեն, ապա տարածությունը կլինի համասեռ և իզոտրոպ, իսկ ժամանակը՝ համասեռ․ համաձայն [[Նյոթերի թեորեմ]]ի, տեղափոխության նկատմամբ տարածության համասեռությունից հետևում է [[իմպուլսի պահպանման օրենք]]ը, իզոտրոպությունից բխում է [[իմպուլսի մոմենտի պահպանման օրենք|իմպուլսի մոմենտի պահպանման]], իսկ ժամանակի համասեռությունից՝ շարժվող մարմնի [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ը։
 
Եթե իներցիալ հաշվարկման համակարգերի հարաբերական շարժման արագությունները կարող են ընդունել ցանկացած արժեք, ապա ցանկացած իրադարձության կոորդինատների և ժամանակի կապը տարբեր իներցիալ համակարգերում տրվում է [[Գալիլեյի ձևափոխություներով]]։
 
[[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|Հարաբերականության հատուկ տեսության]] մեջ իներցիալ համակարգերի հարաբերական շարժման արագությունը չի կարող գերազանցել որոշ վերջավոր ''c'' մեծությանը ([[լույսի արագությունը վակուումում]]) ցանկացած իրադարձության կոորդինատների և ժամանակի կապտը տրվում է [[Լորենցի ձևափոխություններ]]ով։
 
== Կապը տարբեր հաշվարկման համակարգերի հետ ==
Բացարձակ իներցիալ համակարգերը մաթեմատիկական աբստրակցիա են և բնության մեջ գոյություն չունեն։ Սակայն գոյություն ունե հաշվարկման համակարգեր, որոնցում միմյանցից բավականաչափ հեռու մարմինների հարաբերական արագացումը (չափվում է [[Դոպլերի էֆեկտ]]ով) չի գերազանցում 10<sup>֊10</sup> մ/վ<sup>2</sup>, օրինակ՝ [[կոորդինատների միջազգային երկնային համակարգ]]ը [[դինամիկ ժամանակ|բարիցենտրիկ դինամիկ համակարգի]] հետ կազմում է մի համակարգ, որում հարաբերական արագացումը չի գերազանցում 1,5{{e|−10}} մ/վ<sup>2</sup><ref>[http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/130/4/1939 Constraints on the Acceleration of the Solar System from High-Precision Timing]</ref>:Փորձի ճշտությունը ըստ բաբախող աստղերից եկած իմպուլսների ժամանակի վերլությության այնպիսին է, որ մոտ ապագայում հնարավոր կլինի չափել Արեգակնային համակարգի արագացումը Գալակտիկայի գրավիտացիոն դաշտում նրա շարժման ընթացքում, ինչը գնահատվում է <math>2\cdot10^{-10}</math> մ/վ<sup>2</sup><ref>[http://www.rssd.esa.int/SA-general/Projects/GAIA_files/LATEX2HTML/node138.html GAIA: Composition, Formation and Evolution of the Galaxy. Results of the Concept and Technology Study.]</ref>։
 
Կախված կիրառման ոլորտից, տարբեր ճշտությամբ իներցիալ համակարգեր կարելի է համարել Երկրի, Արեգակի, հեռավոր աստղերի նկատմամբ անշարժ հաշվարկման համակարգերը։
 
== Երկրակենտրոն իներցիալ կոորդինատական համակարգ ==
[[Պատկեր:Descartes_system_3D.png|right|thumb|300px|Նկ․ 1]]
[[Երկիր|Երկիր]]ը որպես իներցիալ հաշվարկման համակարգ կիրառելը, չնայած դրա մոտավոր բնույթին, լայնորեն տարածված է նավարկման մեջ։ Իներցիալ կոորդինատական համակարգը, որպես իներցիալ հաշվարկման համակարգի մաս, որոշվում է հետևյալ կերպ։ Որպես կոորդինատների սկզբնակետ է ընտրվում Երկրի կենտրոնը (ըստ ընդունված մոդելի)։ ''z'' առանցքը համընկնում է Երկրի պտտման առանցքին, ''x'' և ''y'' առանցքները հասարակածային հարթության մեջ են։ Նման համակարգը չի մասնակցում Երկրի պտույտին։
 
== Ծանոթագրություններ ==
281 469

edits