«Ուրան (տարր)»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 26 215 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (Լավ/Ընտրյալ հոդվածի կամ ցանկի կաղապարների հեռացում: Այժմ Վիքիշտեմարանից է գալիս։, ջնջվեց: {{Link FA|en}} (4), {{Link GA|cs}})
{{Քիմիական տարր
{{վիքիֆիկացում}}[[Պատկեր:U-TableImage.png|մինի|Ուրան]]
| անվանում =Ուրան / Uranium (U)
{{Նշան|U}}
| համար = 92
| սիմվոլ = U
| վերևից =
| ներքևից =
| խումբ = 3
| պարբերություն = 7
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:HEUraniumC.jpg|200px]]<br />Սպիտակ, ծանր արծաթափայլ, կռելի մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված =238,02891(3)<ref name="iupac atomic weights">{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|թվական=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա =[Rn] 5f<sup>3</sup> 6d<sup>1</sup> 7s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ = 138
| կովալենտային շառավիղ = 142
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+6e) 80 (+4e) 97
| էլեկտրաբացասականություն = 1,38
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = U←U<sup>4+</sup> -1,38В <br />U←U<sup>3+</sup> -1,66В <br />U←U<sup>2+</sup> -0,1В
| օքսիդացման աստիճան = 6, 5, 4, 3
| իոնիզացման էներգիա 1 = 686,4(7,11)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն = 19,05
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան = 1405,5
| եռման ջերմաստիճան = 4018
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն =27,67<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Зефиров Н. с. (гл. ред.)
|ժаվրկть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|վրկվրկылка =
|ответվրկтвенный =
|издание =
|меվրկто = Москва
|издательվրկтво = Большая Российская энциклопедия
|թվական = 1999
|том = 5
|վրկтраницы = 487
|վրկтраниц =
|վրկерия =
|isbn =
|тираж =
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 12,5
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = օրթոռոմբադրային
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=2,854 b=5,870 c=4,955<ref>[http://www.webelements.com/uranium/crystal_structure.html WebElements Periodic Table of the Elements | Uranium | crystal structures<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>
| C/a հարաբերություն =
| Դեբայի ջերմաստիճան =
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն = 27,5
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| CAS համար =
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
 
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=92}}
'''Ուրան''', քիմիական տարր է, որի նշանն է ''U'' և ատոմային թիվը՝ 92
 
'''Ուրան''' ({{lang-lat|''Uranium''}}, հին անվանումը՝ ուրանիում<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/ushakov/article/ushakov/20/us497615.htm Уран] в [http://slovari.yandex.ru/dict/ushakov Толковом словаре русского языка под ред. Ушакова]</ref>), [[տարրերի պարբերական համակարգ]]ի 7-րդ պարբերության 3-դ խմբի [[ռադիոակտիվ տարր]], կարգահամարը՝ 92, ատոմական զանգվածը՝ 238,029։ p-տարր է, պատկանում է [[Ակտինիդներ|ակտինոիդներ]]ի շարքին, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 7s<sup>2</sup> 6d<sup>1</sup> 5f<sup>3</sup>։ К, L, M և N թաղանթները լրացված են։ Ուրանը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի մետաղ է։
Ուրանը սպիտակ, արծաթափայլ գույն ունեցող կռելի մետաղ է։ Այն դեռևս վաղուց օգտագործվել է մարդկանց կողմից։
 
Այս քիմիական տարրը մեծ նշանակություն ունի. 20-րդ դարի բոլոր խոշոր հայտնագործությունների «մասնակիցն» է, դարձել է միջուկային ֆիզիկայի և ատոմային էներգետիկայի հիմքը, հսկայական քանակությամբ էներգիա անջատելու հատկության շնորհիվ ձեռք է բերել ռազմավարական նշանակություն, ինչը մեծ ազդեցություն ունի նաև միջազգային քաղաքականության վրա։
== Պատմություն ==
Ուրանի բնական միացություններն օգտագործվում են շատ վաղ ժամանակներից։ [[Հին Հռոմ]]ի պեղումներում գտնվել են ուրանի աղերով գունավորված ապակիներ։ Ուրանը (ՍO<sub>2</sub>-ի տեսքով) հայտնաբերել է գերմանացի քիմիկոս Մ․ Կլապրոտը ([[1789]])։ Մետաղական ուրանը աոաջինն ստացել է ֆրանսիացի քիմիկոս Է․ Պելիգոն (1841) ({{lang-en|E․ Peligot}}, 1811–1890)։
 
[[1789]] թվականին գերմանացի քիմիկոս Մ. Կլապրոտը սաքսոնյան խեժահանքից առանձնացրել է դեղնավունից մինչև սև գույնի մետաղական մի նյութ և, այն համարելով ինքնուրույն տարր, անվանել է ուրան՝ [[1781]] թվականի հայտնաբերված համանուն մոլորակի անունով։
1841 թվականին ֆրանսիացի քիմիկոս Է. Պելիգոն պարզեց, որ Կլապրոտի ստացած նյութը ոչ թե մաքուր ուրանն է, այլ նրա թթվածնային միացությունը (UO<sub>2</sub>), և ինքն առաջին անգամ անջատեց մոխրապողպատավուն մետաղական ուրանը։
Ուրանից են պատրաստվել 1945 թ. ճապոնական Հիրոսիմա և Նագասակի քաղաքների վրա նետված (աշխարհում առաջին անգամ) ատոմային ռումբերը։
Ուրանի մանրամասն ուսումնասիրությունն սկսվել է 1896 թվականից, երբ ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ա. Բեքերելը հայտնագործեց ճառագայթաակտիվությունը։ Նա բացահայտեց, որ, անկախ արտաքին ներգործությունից, ուրանի ատոմներն արձակում են թափանցող ճառագայթներ։ Միաժամանակ պարզվեց, որ ճառագայթման ուժգնության առումով խեժահանքն ավելի ակտիվ է, քան մաքուր ուրանը, որի պատճառը, ինչպես ցույց տվեցին [[Մարի Կյուրի|Մարի]] և [[Պիեռ Կյուրի|Պիեռ Կյուր]]իները, նրա մեջ պարունակվող ավելի ճառագայթաակտիվ տարրերի՝ այդ ժամանակ անհայտ [[ռադիում]]ի և [[պոլոնիում]]ի առկայությունն է։
1789թ. գերմանացի քիմիկոս Մ. Կլապրոտը սաքսոնյան խեժահանքից առանձնացրել է դեղնավունից մինչև սև գույնի մետաղական մի նյութ և, այն համարելով ինքնուրույն տարր, անվանել է ուրան՝ 1781թ. հայտնաբերված համանուն մոլորակի անունով։
[[1934]] թվականին իտալացի ֆիզիկոս Է. Ֆերմին ուրանի ատոմները [[նեյտրոններ]]ով ռմբակոծելիս նկատեց, որ առաջանում են նոր ճառագայթաակտիվ նյութեր, և անջատվում է հսկայական քանակության էներգիա։ Հաստատվեց նաև ուրանի ատոմի ճեղքման փաստը, միաժամանակ բացահայտվեց, որ այդ ճեղքումն ունի շղթայական բնույթ՝ կարող է ինքն իրեն շարունակվել։ Իսկ [[1939]] թվականին ռուս գիտնականներ Կ. Պետրժակն ու Գ. Ֆլերովը բացահայտեցին ուրանի ինքնակամ տրոհման երևույթը։
1841թ. ֆրանսիացի քիմիկոս Է. Պելիգոն պարզեց, որ Կլապրոտի ստացած նյութը ոչ թե մաքուր ուրանն է, այլ նրա թթվածնային միացությունը (UO2), և ինքն առաջին անգամ անջատեց մոխրապողպատավուն մետաղական ուրանը։
1930-ական թվականներին այդ խոշոր հայտնագործությունները դարձան միջուկային ֆիզիկայի զարգացման ու ատոմային էներգետիկայի ստեղծման հիմքը։ Մինչև ռադիոակաիվության՝ հայտնաբերումը ուրանը խիստ սահմանափակ կիրառություն ունեցող տարր էր (միացություններն օգտագործվում էին ներկեր և գունավոր ապակի ստանալու համար)։ Միջուկային տրոհումը հայտնաբերվելուց հետո ուրանը դարձավ հիմնական միջուկային վառելիք և նրա արտադրությունը խիստ աճեց ([[1942]] թվականից)։
Ուրանի մանրամասն ուսումնասիրությունն սկսվել է 1896թ., երբ ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ա. Բեքերելը հայտնագործեց ճառագայթաակտիվությունը։ Նա բացահայտեց, որ, անկախ արտաքին ներգործությունից, ուրանի ատոմներն արձակում են թափանցող ճառագայթներ։ Միաժամանակ պարզվեց, որ ճառագայթման ուժգնության առումով խեժահանքն ավելի ակտիվ է, քան մաքուր ուրանը, որի պատճառը, ինչպես ցույց տվեցին Մարի և Պիեռ Կյուրիները, նրա մեջ պարունակվող ավելի ճառագայթաակտիվ տարրերի՝ այդ ժամանակ անհայտ ռադիումի և պոլոնիումի առկայությունն է։
 
Այն դեռևս վաղուց օգտագործվել է մարդկանց կողմից։ Այս քիմիական տարրը մեծ նշանակություն ունի. 20-րդ դարի բոլոր խոշոր հայտնագործությունների «մասնակիցն» է, դարձել է միջուկային ֆիզիկայի և ատոմային էներգետիկայի հիմքը, հսկայական քանակությամբ էներգիա անջատելու հատկության շնորհիվ ձեռք է բերել ռազմավարական նշանակություն, ինչը մեծ ազդեցություն ունի նաև միջազգային քաղաքականության վրա։
Ուրանից են պատրաստվել [[1945]] թվականի ճապոնական [[Հիրոսիմա]] և [[Նագասակի]] քաղաքների վրա նետված (աշխարհում առաջին անգամ) [[ատոմային ռումբ]]երը։
1934թ. իտալացի ֆիզիկոս Է. Ֆերմին ուրանի ատոմները նեյտրոններով ռմբակոծելիս նկատեց, որ առաջանում են նոր ճառագայթաակտիվ նյութեր, և անջատվում է հսկայական քանակության էներգիա։ Հաստատվեց նաև ուրանի ատոմի ճեղքման փաստը, միաժամանակ բացահայտվեց, որ այդ ճեղքումն ունի շղթայական բնույթ՝ կարող է ինքն իրեն շարունակվել։ Իսկ 1939թ. ռուս գիտնականներ Կ. Պետրժակն ու Գ. Ֆլերովը բացահայտեցին ուրանի ինքնակամ տրոհման երևույթը։
 
== Բնության մեջ ==
1930-ական թվականներին այդ խոշոր հայտնագործությունները դարձան միջուկային ֆիզիկայի զարգացման ու ատոմային էներգետիկայի ստեղծման հիմքը։
[[Պատկեր:Kernspaltung.svg|thumb|left|<sup>235</sup>U տրոհման սխեման]]
Ուրանի պարունակությունը երկրակեղևում մեծ է՝ մոտ 3.10-4 %, և նրա էներգիան մոտ միլիոն անգամ գերազանցում է օգտագործվող ու մինչև այժմ հետախուզված այրվող հանքաքարերի պաշարները։
Ուրանի պարունակությունը երկրակեղևում մեծ է՝ մոտ 3•10<sup>-4</sup> %, և նրա էներգիան մոտ միլիոն անգամ գերազանցում է օգտագործվող ու մինչև այժմ հետախուզված այրվող հանքաքարերի պաշարները։ Գրանիտային շերտի և նստվածքային թաղանթի բնորոշ [[տարրեր]]ից է։
 
Ուրանը բնության մեջ տարածված է շուրջ 200 հանքատեսակների ձևերով, որոնցից առավել հայտնի են նրա խեժահանքը (նաստուրան՝ U3O8, որը կոչվում է նաև ուրանի խաբուսիկ)։ Ուրանի խոշոր հանքավայրեր կան Կանադայում, Ռուսաստանում, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում, ԱՄՆ-ում, Ավստրալիայում, Ֆրանսիայում։ Բնական ռեակտորների համար պիտանի է միայն 235U իզոտոպը, իսկ 238U -ը միջուկային վառելիք է ծառայում բարդ ռեակտորների համար։ Մաքուր 235U-ը կամ նրանով հարստացված մետաղը խառնում են մոլիբդենի հետ, որը նրան հաղորդում է ամրություն ու կայունություն, և նոր միայն այդ համաձուլվածքից պատրաստում են միջուկային ռեակտորների ձողեր։
Նրա պարունակությունը մեծ է հրաբխային թթու ապարներում (3,5•10<sup>-4</sup> %), [[կավ]]երում և թերթաքարերում (3,2•10<sup>-4</sup> %)։ Հայտնի են ուրանի մոտ 100 միներալներ, որոնցից արդյունաբերական նշանակություն ունեն 12-ը։ Ուրանիի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում աստիճանաբար պակասում է, քայքայման հետևանքով անջատվող էներգիան երկրի ընդերքի ջերմության հիմնական աղբյուրն է։
 
Ուրանը բնության մեջ տարածված է շուրջ 200 հանքատեսակների ձևերով, որոնցից առավել հայտնի են նրա խեժահանքը (նաստուրան՝ U<sup>3O8</sup>, որը կոչվում է նաև ուրանի խաբուսիկ)։
 
Բնական ռեակտորների համար պիտանի է միայն <sup>235</sup>U իզոտոպը, իսկ <sup>238</sup>U -ը միջուկային վառելիք է ծառայում բարդ ռեակտորների համար։ Մաքուր <sup>235</sup>U-ը կամ նրանով հարստացված մետաղը խառնում են [[մոլիբդեն]]ի հետ, որը նրան հաղորդում է ամրություն ու կայունություն, և նոր միայն այդ համաձուլվածքից պատրաստում են միջուկային ռեակտորների ձողեր։
Ի տարբերություն սովորական վառելիքի, որը հնոցներում այրվում է մինչև վերջ, միջուկային վառելիքի միայն չնչին մասն է ծախսվում, ինչը, սակայն, բավական է, որպեսզի ռեակտորի ջերմատվիչ տարրը «աղտոտվի» միջուկային ռեակցիայի ընթացքում առաջացող նյութերով (դրանք սովորաբար շատ արժեքավոր են և ոսկուց թանկ են ավելի քան տասն անգամ)։
Մետաղական ուրանը և նրա համաձուլվածքներն օգտագործվում են որպես միջուկային վառելիք։
Ուրանի չնչին (10-5–10-8%) քանակություններ են պարունակվում բուսական և կենդանական հյուսվածքներում։[[հյուսվածքներ]]ում։ Սնկերի[[Սնկեր]]ի ու ջրիմուռների[[ջրիմուռներ]]ի որոշ տեսակներ ուրանի կուտակիչներ են։ Ուրանը մարդու օրգանիզմ է թափանցում սննդի, ջրի հետ և արտազատվում է մեզի, կղանքի ու մազերի հետ։ Մարդու օրգանիզմում ուրանը կուտակվում է հիմնականում փայծաղում և մազերում։ Ուրանի թունավոր ներգործությունը պայմանավորված է նրա ճառագայթաակտիվությամբ և քիմիական հատկություններով։ Թունավորման հիմնական նշանները երիկամների[[երիկամներ]]ի, լյարդի[[լյարդ]]ի, ստամոքսաղիքային համակարգի ախտահարումներն են։
 
{| class="wikitable"
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
!Միներալ
!Միներալների հիմնական կառուցվածքը
!Ուրանի պարունակությունը, %
|-
|[[Ուրանիտ]]
|UO<sub>2</sub>, UO<sub>3</sub> + ThO<sub>2</sub>, CeO<sub>2</sub>
|65-74
|-
|[[Կարնոտիտ]]
|K<sub>2</sub>(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(VO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·2H<sub>2</sub>O
|~50
|-
|[[Կազոլիտ]]
|PbO<sub>2</sub>·UO<sub>3</sub>·SiO<sub>2</sub>·H<sub>2</sub>O
|~40
|-
|[[Սամարսկիտ]]
|(Y, Er, Ce, U, Ca, Fe, Pb, Th)·(Nb, Ta, Ti, Sn)<sub>2</sub>O<sub>6</sub>
|3.15-14
|-
|[[Բրաններիտ]]
|(U, Ca, Fe, Y, Th)<sub>3</sub>Ti<sub>5</sub>O<sub>15</sub>
|40
|-
|[[Թյուամունիտ]]
|CaO·2UO<sub>3</sub>·V<sub>2</sub>O<sub>5</sub>·nH<sub>2</sub>O
|50-60
|-
|[[Ցեյներիտ]]
|Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(AsO<sub>4</sub>)2·nH<sub>2</sub>O
|50-53
|-
|[[Օտենիտ]]
|Ca(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O
|~50
|-
|[[Շրեկինգերիտ]]
|Ca<sub>3</sub>NaUO<sub>2</sub>(CO<sub>3</sub>)<sub>3</sub>SO<sub>4</sub>(OH)·9H<sub>2</sub>O
|25
|-
|[[Ուրանոֆան]]
|CaO·UO<sub>2</sub>·2SiO<sub>2</sub>·6H<sub>2</sub>O
|~57
|-
|[[Ֆերգյուսոնիտ]]
|(Y, Ce)(Fe, U)(Nb, Ta)O<sub>4</sub>
|0.2-8
|-
|[[Տորբերիտ]]
|Cu(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·nH<sub>2</sub>O
|~50
|-
|[[Կոֆֆինիտ]]
|U(SiO<sub>4</sub>)<sub></sub>(OH)<sub>4</sub>
|~50
|-
|}
 
=== Հանքավայրեր ===
{{Միջուկային տեխնոլոգիա}}
Ուրանի խոշոր հանքավայրեր կան [[Կանադա]]յում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]]ում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Ավստրալիա]]յում, [[Ֆրանսիա]]յում։
 
Ռուսաստանւոմ հիմնական պաշարները կենտրոնացված են [[Օկտյաբրսկոե]]յում, [[Կուրգանի մարզ]]ում, [[Սախա-Յակուտիայի Հանրապետություն]]ում<ref>[http://www.mineral.ru/Facts/russia/131/298/index.html Уран. Информационно-аналитический центр «Минерал»]</ref>:
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
 
{| class="wikitable"
!№
!Հանքավայրի անվանում
!Երկիր
!Պաշարներ
!Հանքավայրի օպերատոր
|-
|1
|Մակ Արտուր Ռիվեր
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|200 000
|[[Cameco]]
|-
|2
|Հյուսիսային Խորասան
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|160 000
|Կազատոմպրոմ
|-
|3
|Սիգար Լեյկ
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|135 000
|[[Cameco]]
|-
|4
|Հարավային Էլկոնսկո
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|112 600
|Ավտոմրեդմետոսկի
|-
|5
|Ինկայ
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|75 900
|Կազատոմպրոմ
|-
|6
|Ստրելցովսկի
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|50 000
|Ավտոմրեդմետոսկի
|-
|7
|Զոովչ Օվո
|{{դրոշավորում|Մոնղոլիա}}
|50 000
|[[AREVA]]
|-
|8
|Մոինկում
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|43 700
|Կազատոմպրոմ, [[AREVA]]
|-
|9
|Մարդայ
|{{դրոշավորում|Մոնղոլիա}}
|22 000
|[[Khan Resources]]
|-
|10
|Իրկոլ
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|18 900
|Կազատոմպրոմ, [[China Guangdong Nuclear Power Co]]
|-
|11
|Դեղին ջրեր
|{{դրոշավորում|Ուկրաինա}}
| -
| -
|}
 
== Իզոտոպներ ==
Բնական ուրանը բաղկացած է 3 [[ռադիոակտիվ իզոտոպներ]]ից՝ <sup>238</sup>Ս (99,282 %, T<sub>1/2</sub> = 4,51•10<sup>9</sup> տարի), (0,712 %, T<sub>1/2</sub>= 7,13•10<sup>8</sup> տարի) և <sup>234</sup>Ս (0,006 %, T<sub>1/2</sub>=2,48 • 10<sup>5</sup> տարի), որոնք '''α''' ճառագայթիչներ են։ <sup>238</sup>Ս–ը և <sup>235</sup>Ս–ը բնական ռադիոակտիվ շարքերի՝ 4<sub>ո+2</sub> և 4<sub>n+3</sub> առաջին անդամներն են։ Ստացվել են ուրանի թվով 11 արհեստական իզոտոպները 227–240 զանգվածի թվերով, որոնցից ամենաերկարակյացը <sup>233</sup>Ս–ն է (T<sub>1/2</sub>= = 1,62•10<sup>5</sup> տարի)։
 
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Զանգվածային թիվ
!Կյանքի տևողություն
!Տրոհման հիմնական ձևերը
|-
|233
|1,59{{e|5}} տարի
|-
!234
!2,45{{e|5}} տարի
|-
!235
!7,13{{e|8}} տարի
|-
|236
|2,39{{e|7}} տարի
|-
|237
|6,75 դար
|β<sup>−</sup>
|-
!238
!4,47{{e|9}} տարի
|-
|239
|23,54 րոպե
|β<sup>−</sup>
|-
|240
|14 ժամ
|β<sup>−</sup>
|-
|}
 
== Ստացում ==
Բարձր մաքրության ուրան ստանալու համար ուրանի նիտրատը էքստրահում են և, օրգանական լուծիչը հեռացնելուց հետո, քայքայում (500–700 °C)։ Ստացվում են մաքուր օքսիդներ՝ Ս<sub>3</sub>O<sub>8</sub> և ՍO<sub>3</sub>, որոնք վերականգնում են [[Ջրածին|ջրածնով]] (650–800 °C) մինչև ՍO<sub>2</sub>։
 
Մետաղական ուրանը ստանում են այդ օքսիդը կամ, ավելի հաճախ, գազային ֆտորաջրածնով նրանից ստացված ֆտորիդը՝ UF<sub>4</sub>, [[կալցիում]]ով կամ [[մագնեզիում]]ով վերականգնելով։ Երկրորդ դեպքում ստացվում են ուրանիի մինչև 1,5 տ կշռող և բարձր մաքրության (0,0045 % Fe, 0,001 % Si, 0,003 % С) ձուլածո կտորներ:
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Ուրանը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի մետաղ է։ Առաջացնում է բյուրեղական կառուցվածքով իրարից տարբերվող 3 [[Ալոտրոպություն|ալոտրոպային ձևափոխություն]]։ Սովորական ջերմաստիճաններում (մինչև 668,8±0,4 °С) կայուն է '''α'''-ձևը ([[խտություն]]ը 19040 կգ/մ<sup>3</sup>)։ Ուրանի հալման ջերմաստիճանը 1134±l °C է, եռմանը՝ 4200 °C։ Թույլ պարամագնիսական է, 0,68 К-ում՝ գերհաղորդիչ։
 
<sup>235</sup>Ս–ը և <sup>233</sup>Ս–ը տրոհվում են ինքնաբուխ, նաև նեյտրոններ կլանելով։ Դանդաղ նեյտրոններ կլանելիս <sup>238</sup>Ս–ը փոխարկվում է <sup>239</sup>Ս–ի, որը նույնպես կարևոր միջուկային վառելիք է։ Ուրանի (93,5 % <sup>235</sup>Ս) կրիտիկական զանգվածը գնդաձև մետաղի համար 50 կգ է (անդրադարձիչների առկայությամբ՝ 15–23 կգ, ջրային [[լուծույթներ]]ում՝ 1 կգ)։ Քիմիական միացություններում ուրանը ցուցաբերում է +3, +4, +5, +6 և հազվադեպ՝ +2 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ։ Առավել կայուն են Ս (IV) և Ս (VI) վիճակները։
{| class="wikitable"
|-
! Օքսիդացման աստիճան!! Օքսիդ !! Հիդրօքսիդ !! Բնույթ !! Կառուցվածք !! Ծանոթագրություն
|-
| +3 || Գոյություն չունեն || Գոյություն չունեն || -- || U<sup>3+</sup>, UH<sub>3</sub> || Ուժեղ վերականգնիճներ
|-
| +4 || UO<sub>2</sub> || Գոյություն չունեն || հիմնական || UO<sub>2</sub>, հալոգենիդներ ||
|-
| +5 || Գոյություն չունեն || Գոյություն չունեն || -- || Հալոգենիդներ || Ջրում դիսոցվում են
|-
| +6 || UO<sub>3</sub> || UO<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub> || ամֆոտեր || UO<sub>2</sub><sup>2+</sup> (ուրանիլ) <br /> UO<sub>4</sub><sup>2-</sup> (ուրանատ) <br /> U<sub>2</sub>O<sub>7</sub><sup>2-</sup> դիուրանատ) ||Կայուն են օդում և ջրում
|}
 
== Քիմիական հատկություններ<ref>Реми Г. Неорганическая химия. т.2. М., Мир, 1966. С. 206—223</ref><sup></sup><ref>Кац Дж, Рабинович Е. Химия урана. М., Изд-во иностранной литературы, 1954.</ref> ==
[[Մետաղներ]]ի լարվածության շարքում ուրանը գտնվում է ջրածնից առաջ, ջրածին է դուրս մղում եռացող ջրից՝ առաջացնելով ՍO<sub>2</sub>, և [[թթուներ]]ից։
 
[[Օդ]]ում դանդաղ օքսիդանում է՝ առաջացնելով ՍO<sub>2</sub>։ Փոշեկերպ ուրանը այրվում է օդում վառ բոցով։ Թթվածնի հետ ուրանը առաջացնում է օքսիդներ՝ ՍO<sub>2</sub>, ՍO<sub>3</sub>, Ս<sub>3</sub>O<sub>8</sub>։
 
Տաքացնելիս ուրանը միանում է [[Ջրածին|ջրածնի]] (220 °C), [[ազոտ]]ի (450–700 °C), [[Ածխածին|ածխածն]]ի (750–800 °C) հետ՝ առաջացնելով համապատասխանաբար հիդրիդ, նիտրիդներ՝ կարբիդներ։
 
Ֆտորի հետ ուրանը առաջացնում է (500–600 °C) քառաֆտորիդ՝ UF<sub>4</sub> և վեցաֆտորիդ՝ UF<sub>6</sub>։ Ուրանը մի շարք միացություններ է առաջացնում [[Ծծումբ|ծծմբի]] հետ, որոնցից ՍS–ն օգտագործվում է որպես միջուկային վառելիք։
 
Մետաղների հետ Ուրանը առաջացնում է ''ուրանիլ'' իոնի՝ ՍO<sub>2</sub><sup>2+</sup> [[աղեր]]։ Ուրանական (VI) թթուն չի անջատվել, ստացվել են նրա աղերը՝ ուրանատները (վատ են լուծվում ջրում)։ Ուրանի (IV) աղերը ջրում վատ լուծվող, կանաչ նյութեր են։ Արտադրյունաբերական նշանակություն ունեն 0,05–0,5 % ուրան պարունակող հանքերը։
 
== Կիրառություն ==
Մետաղական ուրանը և նրա [[համաձուլվածքներ]]ն օգտագործվում են որպես [[միջուկային վառելիք]] բնական և [[իզոտոպներ]]ի քիչ հարստացված խառնուրդները՝ ատոմական էլեկտրակայանների ռեակտորներում, բարձր հարստացվածը՝ միջուկային ուժային ռեակտորներում և միջուկային զենք պատրաստելու համար։
 
<sup>238</sup>Ս–ը երկրորդային միջուկային վառելիքի՝ <sup>239</sup>Pu–ի ստացման աղբյուրն է։ Ուրանի չնչին քանակություններ՝ 10<sup>-5</sup>-10<sup>-8</sup> % են պարունակվում կենդանական և բուսական հյուսվածքներում։ Սնկերի և ջրիմուռների որոշ տեսակներ ուրանի կուտակիչներ են։
 
Մարդու օրգանիզմ է ներմուծվում սննդի, ջրի հետ, արտազատվում է մեզի, կղանքի և մազերի հետ։ Մարդու օրգանիզմում ուրանը կուտակվում է առավելապես [[փայծաղ]]ում և մազերում։ Ուրանի թունավոր ներգործությունը պայմանավորված է նրա ռադիոակտիվությամբ և քիմիական հատկություններով, հատկապես թունավոր են ուրանի լուծելի միացությունները (ուրանիլներ և այլն)։ Թունավորման հիմնական նշանները երիկամների ախտահարումն է ([[սպիտակուց]]ի և [[շաքար]]ի առկայություն մեզում, այնուհետև՝ սակավամիզություն)։
 
Ախտահարվում են նաև լյարդը և ստամոքսաաղիքային համակարգը։ Ուրանը արտահանող և վերամշակող ձեռնարկություններում ուրանով և նրա միացություններով թունավորումը կանխարգելելու համար կիրառվում է անընդհատ տեխնոլոգիա, օգտագործվում են հերմետիկ սարքավորումներ։
 
Կարևոր են օդային միջավայրի աղտոտման կանխումը, թափվող արտադրյունաբերական ջրերի մաքրումը։ Օրենսդրական հիմունքներով իրականացվում է աշխատողների բժշկական զննում, ուրանի և նրա միացությունների պարունակության թույլատրելի քանակների առկայության հսկում շրջակա միջավայրում։
 
== Ուրանի համաշխարհային պաշարներ ==
=== U պաշարները ըստ երկրների, տոննաներով 2005, 2009 և 2012 թվականներին ===
{| class="wikitable"
!№
!Երկիր
!2005 թվական
!Երկիր
!2009 թվական
!Երկիր
!2012 թվական
|-
|1
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|{{formatnum:11628}}
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|{{formatnum:14020}}
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|{{formatnum:19451}}
|-
|2
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|{{formatnum:9516}}
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|{{formatnum:10173}}
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|{{formatnum:9145}}
|-
|3
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|{{formatnum:4020}}
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|{{formatnum:7982}}
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|{{formatnum:5983}}
|-
|4
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|{{formatnum:3570}}
|{{դրոշավորում|Նամիբիա}}
|{{formatnum:4626}}
|{{դրոշավորում|Նիգեր}}
|{{formatnum:4351}}
|-
|5
|{{դրոշավորում|Նամիբիա}}
|{{formatnum:3147}}
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|{{formatnum:3564}}
|{{դրոշավորում|Նամիբիա}}
|{{formatnum:3258}}
|-
|6
|{{դրոշավորում|Նիգեր}}
|3093
|{{դրոշավորում|Նիգեր}}
|{{formatnum:3234}}
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|{{formatnum:3000}}
|-
|7
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|2300
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|{{formatnum:2429}}
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|{{formatnum:2993}}
|-
|8
|{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}
|1039
|{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}
|1453
|{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}
|1537
|-
|9
|{{դրոշավորում|Ուկրաինա}}
|800
|{{դրոշավորում|Չինաստան}}
|1200
|{{դրոշավորում|Չինաստան}}
|1500
|-
|10
|{{դրոշավորում|Չինաստան}}
|750
|{{դրոշավորում|Ուկրաինա}}
|840
|{{դրոշավորում|Ուկրաինա}}
|890
|}<ref name=autogenerated1>World Nuclear Association. [http://www.world-nuclear.org/info/Nuclear-Fuel-Cycle/Mining-of-Uranium/World-Uranium-Mining-Production/#.UT95sjcWxaJ.] 2012.</ref>
 
=== Պաշարները ըստ ընկերությունների 2006, 2009 և 2011 թվականներին ===
{| class="wikitable"
!№
!Երկիր
!Ընկերություն
!2006 թվական
!Երկիր
!Ընկերություն
!2009 թվական
!Երկիր
!Ընկերություն
!2011 թվական
|-
|1
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|[[Cameco]]
|8 100
|{{դրոշավորում|Ֆրանսիա}}
|[[Areva]]
|8 600
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|KazAtomProm
|8 884
|-
|2
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեխ Բրիտանիա}}
|[[Rio Tinto]]
|7 000
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|[[Cameco]]
|8 000
|{{դրոշավորում|Ֆրանսիա}}
|[[Areva]]
|8 790
|-
|3
|{{դրոշավորում|Ֆրանսիա}}
|[[Areva]]
|5 000
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}
|[[Rio Tinto]]
|7 900
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|[[Cameco]]
|8 630
|-
|4
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|KazAtomProm
|3 800
|{{դրոշավորում|Ղազախստան}}
|KazAtomProm
|7 500
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|ARMZ
|7 088
|-
|5
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|ARMZ
|3 500
|{{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|ARMZ
|4 600
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}
|[[Rio Tinto]]
|4 061
|-
|6
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}
|[[BHP Billiton]]
|3 000
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}
|[[BHP Billiton]]
|2 900
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}} {{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}
|[[BHP Billiton]]
|3 353
|-
|7
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|Navoi
|2 100
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|Navoi
|2 400
|{{դրոշավորում|Ուզբեկստան}}
|Navoi
|3 000
|-
|8
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|[[Uranium One]]
|1 000
|{{դրոշավորում|Կանադա}} {{դրոշավորում|Ռուսաստան}}
|[[Uranium One]]
|1 400
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|[[Paladin Energy]]
|2 282
|-
|9
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|[[Heathgate]]
|800
|{{դրոշավորում|Ավստրալիա}}
|[[Paladin Energy]]
|1 200
|{{դրոշավորում|Նիգերիա}}
|[[SOPamin]]
|-
|-
|10
|{{դրոշավորում|Կանադա}}
|[[Denison Mines]]
|500
|{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}
|[[General Atomics]]
|600
|{{դրոշավորում|Չինաստան}}
|[[CNNC]]
|-
|}<ref name=autogenerated1 />
 
== Տես նաև ==
*[[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Ուրանի հանքանյութեր]]
* [[Միջուկային վառելիք]]
* [[Միջուկային ռեակտոր]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://web.archive.org/web/20110625045642/http://profbeckman.narod.ru/Uran.htm Ի. Ն. ԲեկմանБекма. «Ուրան». Դասագիրք. Վիեննա 2008, Մոսկվա, 2009. ([[PDF]] ֆայլ)]
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/U/key.html Ուրանը Webelements-ում]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb092.htm Ուրանը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում]
* [http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq6.html Nuclear Weapons Frequently Asked Questions]
* [http://www.fifact.ru/2010-08-28-11-41-18/80-rossiya-prodala-ssha-znachitelnye-zapasy-orujeinogo-urana.html Ռուսաստանը ԱՄՆ-ին վաճառեց ուրանի միջուկային պաշարների զգալի մասը]
 
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{Միջուկային տեխնոլոգիա}}
[[Կատեգորիա:Մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր]]
[[Կատեգորիա:Դմիտրի Մենդելեև]]
[[Կատեգորիա:Ակտինոիդներ]]
 
 
{{Chem-stub}}