«Ջավախք»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
46.241.149.188 (քննարկում) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել XelgenBot մասնակցի վերջին տարբերակի...
չ (46.241.149.188 (քննարկում) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել XelgenBot մասնակցի վերջին տարբերակի...)
[[Պատկեր:Parvana.JPG|մինի|աջից|Ջավախքի [[Փարվանա]] լիճը]]
[[Պատկեր:Javakhetihistorical.svg|մինի|աջից|Ջավախքի սահմանները Վրաստանի քարտեզի վրա։]]
'''Ջավախք''', [[Հայաստան]]ի պատմական շրջան։ Հայկական աղբյուրներում առաջին անգամ հիշատակվում է [[Մովսես Խորենացի|Մովսես Խորենացու]] մոտ<ref>http://raa.am/JAVAKHK/2_1.htm</ref>։ Ըստ «[[Աշխարհացույց]]»-ի Վերին Ջավախք [[գավառ]]ըգավառը մտնում էր [[Գուգարք]] [[նահանգ]]ինահանգի կազմի մեջ։
 
Այսօր Ջավախքն իր մեջ ընդգրկում է [[Վրաստան]]ի [[Սամցխե-Ջավախք]] նահանգը (6 շրջաններ) և [[Քվեմո Քարթլի]] նահանգի [[Ծալկայի մունիցիպալիտետ|Ծալկայի շրջան]]ը.<ref>http://www.yerablur.am/viewmenu/1089/</ref>
 
== Անվան ծագումը ==
Ջավախքի նախկին անվանումը եղել է «Զաբախա» և այն ենթարկվել է փոփոխությունների, «Զ»-ին փոխարինել է «Ջ»-ն եվրոպական լեզուներով խոսողները «բ»-ն փոխարինել են «վ»-ի, դարձնելով Ջավախա, իսկ հայերը վերջին «ա»-ն սղել են ավելացնելով «ք» տառը, այն դարձելդառել է Ջավախք։
 
Վրացական աղբյուրներում կոչվել է Ջավախեթ ({{lang-ka|ჯავახეთ}}), Ջավախեթի ({{lang-ka|ჯავახეთი}})։ Կոչվել է նաև Վերին Ջավախք։
 
[[Աբրահամ Կրետացի]] [[կաթողիկոս]]ըկաթողիկոսը հիշատակում է «Ջավախեթու նահանգ» անվամբ<ref>{{cite book|author=Թ. Խ. Հակոբյան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ. Խ. Բարսեղյան|title=Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան |publisher=«Երևանի պետական համալսարան» |location=Երևան |year=1998 |page=}}</ref>։
 
== Պատմական ակնարկ ==
Ջավախքը [[Մեծ Հայք]]ի հյուսիսում ընկած Գուգարք աշխարհի ինը գավառներից մեկն է։ Այն մ. թ. ա. 2–րդ հազարամյակում մաս է կազմել [[Հայասա]] պետական կազմավորմանը, «Զաբախա» ձևով հիշատակվում է [[Արգիշտի I]] [[թագավոր]]իթագավորի (մ. թ. ա. 786–764) վիմագիր արձանագրություններում։
 
Մ. թ. ա. VI–IV դարերում Ջավախքը մտնում էր Երվանդյան թագավորության կազմի մեջ։ [[III դար]]ումդարում այն անջատվել է Հայաստանից և անցել [[Վիրք]]իՎիրքի իշխանության տակ, սակայն նորից վերանվաճվել է [[Արտաշես Ա]] (մ. թ. ա. 189–160 թթ.) կողմից Գուգարք նահանգի այլ տարածքների հետ միասին։ [[Մեծ Հայք]]իՀայքի կազմում մնացել է մինչև Արշակունյաց հարստության անկումը։ [[Արշակունիներ]]իԱրշակունիների օրոք գավառը հիշատակվում է որպես Վարձավունի նախարարական տան կալվածք։
 
Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո Գուգարքի [[բդեշխ]]ությունըբդեշխությունը ենթարկվել է ուղղակիորեն [[Սասանյան Պարսկաստան]]իՊարսկաստանի կենտրոնական իշխանություններին։ [[VII դար]]իդարի երկրորդ կեսին այն գրավվել է [[արաբ]]ներիարաբների կողմից։ [[X դար]]ումդարում Ջավախքը հայ [[Բագրատունի]]ներիԲագրատունիների թագավորության կազմում էր, որի կործանումից հետո կարճ ժամանակով՝ [[XI դար]]իդարի կեսերին ենթարկվել է վրաց պետությանը՝ մինչև սելջուկ թուրքերի արշավանքները։ [[XII դար]]իդարի վերջից, ի թիվս Հյուսիսային Հայաստանի այլ գավառների, Ջավախքն իր [[Թմկաբերդ|Թմուկ (Թմկա) բերդ]]ի ու [[Ախալքալաք]]իԱխալքալաքի (Նոր քաղաք) հետ տրվել է հայ [[Զաքարյաններ]]ի [[նախարար]]ականնախարարական տոհմին՝ որպես ժառանգական կալվածք։ Այնտեղի հայ հոգևոր կենտրոնը եղել է [[Զրեսկ]] ավանը։ [[1266]] թ. այս տարածաշրջանը եղել է [[Սամցխե–Ջավախք]] իշխանության կազմում։ [[1587]] թ. այն գրավել են օսմանյան թուրքերը և մտցրել Չլդրի (ապա՝ [[Ախալցխա]]) էյալեթի ([[վիլայեթ]], նահանգ) մեջ՝ իբրև առանձին [[սանջակ]] (գավառ)։
 
Ինչպես վկայում են հայկական, վրացական, արաբական, թուրքական և այլ աղբյուրները Ջավախքը հնուց ի վեր բնակեցված է եղել [[հայ]]երով։հայերով։ Ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելու՝ [[IV դար]]իդարի սկզբին [[Նունե|սուրբ Նունե]]ի, վրաց՝ Նինոյի քրիստոնեական քարոզչության օրերին Ջավախքում՝ [[Փարվանա]] լճի մոտ նա տեղի հովիվների հետ հաղորդակցվել է հայերենով։ XVI–XVIII դդ. թուրքական հարկացուցակների տվյալներով՝ Ջավախքի ու հարակից գավառների բնակավայրերի մեծ մասում ապրում էին հայեր։
 
[[1828]]-[[1829]]29 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում Ջավախքը միացվեց Ռուսական կայսրությանը։ [[1830]] թ. Արևմտյան Հայաստանի [[Էրզրում]]իԷրզրումի, [[Բասեն]]իԲասենի, [[Բաբերդ]]իԲաբերդի, [[Դերջան]]իԴերջանի և այլ գավառներից 7300 հայ ընտանիքներ [[Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունի|Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունու]] գլխավորությամբ գաղթեցին և բնակություն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի և [[Ծալկա]]յիԾալկայի (պատմական Գուգարքի [[Թռեղք]] գավառը) շրջակայքում՝ վերականգնելով ու հիմնադրելով ավելի քան 60 [[գյուղ]] և 50 [[եկեղեցի]]։եկեղեցի։ Տեղացի 1716 ընտանիք (մոտ. 10–11 հազ. շունչ) հայերի, 639 ընտանիք մուսուլմանների ու 179 ընտանիք [[վրացի]]ներիվրացիների կողքին հաստատվեցին 58 հազար արևմտահայեր։
 
[[1840]]–ական1840–ական թթ. սկզբներին [[Ռուսաստան]]իՌուսաստանի տարբեր [[մարզ]]երիցմարզերից աքսորված [[ռուս]] աղանդավորները՝ [[դուխոբոր]]ներըդուխոբորները, գավառի հարավային մասում (այժմյան [[Նինոծմինդա]]յիՆինոծմինդայի շրջան) հիմնում են 8–9 գյուղ։ [[1886]] թ. գավառում հաշվվում էր 110 գյուղ, որոնք միավորվում էին 10 գյուղական համայնքներում՝ ընդամենը մոտավորապես 63,8 հազար բնակչությամբ, որից 46,386-ը, այսինքն՝ 72,7%–ը՝ հայեր էին։ Մուսուլմանները 10,7% էին, ռուս դուխոբորները՝ 10,4%, վրացիները՝ 5,8%<ref>http://horizonworld.com/vb/archive/index.php/t-48.html</ref>։
 
Ռուսական տիրապետության շրջանում Ախալքալաքի գավառը սոցիալ–տնտեսական և մշակութային զգալի վերելք ապրեց։ Ախալքալաքը դարձավ արհեստավորական կենտրոն, իսկ գյուղերը սկսեցին կարևոր դեր խաղալ [[Անդրկովկաս]]ումԱնդրկովկասում [[հացահատիկ]]իհացահատիկի ու մսամթերքի արտադրության բնագավառում։ Ախալցխայում բացվեցին Կարապետյան, Ախալքալաքում՝ Մեսրոպյան ծխական արական [[դպրոց]]ները։դպրոցները։
 
[[1856]] թ. ավարտվեց Ախալքալաքի [[ՍուրբՍ. Խաչ]] եկեղեցու վերաշինությունը։ [[1870]] թ. սկսեցին գործել Սանդխտյան օրիորդաց, իսկ [[1880]]–ական1880–ական թթ. սկզբին՝ ռուսական դպրոցները, [[1889]] թ.՝ քաղաքային [[ուսումնարան]]ըուսումնարանը, ստեղծվեց թատերական խումբ։
 
[[XIX19–րդ դար]]իդարի վերջին Ախալքալաքում գործունեություն ծավալեցին [[Հայ հեղափոխական դաշնակցություն]] [[կուսակցություն]]ը։կուսակցությունը։ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության գաղափարները ջերմ արձագանք գտան ախալքալաքցիների շրջանում, որոնց զգալի մասը, ծագումով լինելով արևմտահայեր, շարունակում էր պահպանել հոգևոր կապը իրենց նախկին հայրենիքի՝ Էրզրումի նահանգի հետ։ Ջավախքը ծնունդ է տվել ազգային այնպիսի հայտնի դեմքերի, ինչպիսիք են [[Հովհաննես Քաջազնունի]]ն, [[Համո Օհանջանյան]]ը, [[Ռուբեն Տեր-Մինասյան]]ը, [[Ռուբեն Դարբինյան]]ը, գրողներ [[Վահան Տերյան]]ը, [[Դերենիկ Դեմիրճյան]]ը, աշուղ [[Ջիվանի]]ն և ուրիշներ։
 
[[1918]] թ. [[մայիս]]ինմայիսին Ախալքալաքի գավառ թուրքական զորքերի ներխուժման պատճառով բնակչության ճնշող մեծամասնությունն արտագաղթեց [[Բակուրիան]]իԲակուրիանի անտառներ ու Ծալկայի շրջան։ Գաղթած 80 հազ. հայերից 35–40 հազ. զոհվեց։ [[Նոյեմբեր]]իՆոյեմբերի վերջին գավառից թուրքական զորքերի հեռանալուց հետո Ջավախքի նկատմամբ տարածքային հավակնություն հանդես բերեց մենշևիկյան Վրաստանը։ Դեկտեմբերին Ախալքալաքի ու Լոռու համար ծագած հայ–վրացական պատերազմն ավարտվեց անգլիացիների միջամտությամբ։ Ջավախքը թողնվեց Վրաստանի հսկողության տակ, սակայն Հայաստանի Հանրապետությունն իր գոյության ողջ ընթացքում (1918–1920) չդադարեցրեց դիվանագիտական ջանքերն այն վերադարձնելու ուղղությամբ։ [[Խորհրդային Հայաստան]]իՀայաստանի ղեկավարությունը, ընդառաջ գնալով գավառի բնակչության ցանկությանը, նույնպես հանդես եկավ Ախալքալաքն ու հարևան Ծալկան մայր հայրենիքի հետ միավորելու պահանջով։ Սակայն վրաց–ադրբեջանական բոլշևիկ մեծամասնությունը, գործելով միասնաբար, [[1921]] թ. [[հուլիս]]ինհուլիսին հասավ ինչպես Ախալքալաքի, այնպես էլ հայկական այլ տարածքների բռնակցմանը Վրաստանին ու [[Ադրբեջան]]ին։Ադրբեջանին։ [[1921]] թ. [[նոյեմբեր]]ինոյեմբերի 6–ին կնքվեց պայմանագիր Խորհրդային Հայաստանի ու Վրաստանի միջև հայ–վրացական սահմանագծի վերաբերյալ, որը մասնակի փոփոխություններով պահպանվել է մինչ օրս։
 
Ախալքալաքի նախկին գավառի մեծ մասից կազմվեց նույնանուն վարչական գավառը (հետագայում՝ շրջան)։ Հյուսիսային հայաբնակ գյուղերից [[Տաբածղուր]]ըՏաբածղուրը, [[Մոլիթ]]ըՄոլիտը և [[Չխարոլա]]նՉխարոլան մտցվեցին [[Բորժոմ]]իԲորժոմի, իսկ [[Դամալա]]ն՝Դամալան՝ ավելի ուշ կազմավորված [[Ասպինձա]]յիԱսպինձայի շրջանների մեջ։ [[1930]] թ. Ախալքալաքի շրջանից անջատվեց նրա հարավարևելյան մասը՝ կազմելով [[Բոգդանովկա]]յիԲոգդանովկայի (այժմ՝ Նինոծմինդա) շրջանը։
 
== Ջավախքի հայ կաթոլիկներ ==
{{Հիմնական|Ջավախքի հայ կաթոլիկներ}}
Ջավախքի հայ կաթոլիկները (ֆռանգ, ֆռանկ)<ref name="test1">Հռոմի Աթոռի հետ միության կողմնակիցներին Հայաստանում անվանում էին նաև «ծայթ», «աղթարմա», «ֆռանգ»: Միջնադարում «ծայթ» էին անվանում քաղքեդոնական հայերին։</ref>։ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու արևելաեվրոպական թեմին պատկանող ներկայացուցիչներն են, ովքեր հաստատվել են Ախալքալաքի գավառում 19-րդ դարի կեսերից։ Այսօր Վրաստանի Սամցխե-Ջավախքի կաթոլիկների թիվը կազմում է մոտավորապես 50 հազար և տեղաբաշխված է Ախալքալաքի շրջանի [[Ալաստան]], [[Տուրցխ]], [[Վարևան]], [[Բավրա (Ախալքալաքի շրջան) | Բավրա]], [[Խուլգումո]], [[Կարտիկամ]], Նինոծմինդայի շրջանի [[Հեշտիա]], [[Ժդանովական]], [[Թորիա]], [[Ուջմանա]], [[Ասփարա]], [[Նոր Խուլգումո]], [[Կաթնատու]] և Ախալցխայի շրջանի [[Սուխլիս]], [[Ղուլալիս]], [[Ծղալթբիլա]], [[Ծինուբան]], [[Մոխրեբ]] ([[Նիոխրեբ]]), [[Աբաթխև]]Աբաթխսև, [[Ջուլղա]] գյուղերում։
 
Ջավախքում են գտնվում այնպիսի հանրահայտ հայկական և վրացական պատմական [[հուշարձան]]ներ և վայրեր, ինչպիսին են [[Վարձիա]]ն, [[Թմկաբերդ | Թմբկաբերդը]], [[Խերթվիսի բերդ]]ը և այլն:
 
== Այցելեք նաև ==