Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Առանց խմբագրման ամփոփման
{{Տեղեկաքարտ Դիցաբանական կերպար
| բնօրինակ գրաձև = {{lang-grc|Ζεύς}}
| Անուն = Զևս
| հատկանիշներ = կայծակի ու որոտի աստված, բարձրագույն աստված
| Բնօրինակ գրաձև = {{lang-grc|Ζεύς}}
| անունը այլ լեզուներով =Zews
| Անվան մեկնաբանում =
| այլ մշակույթներում = [[Յուպիտեր (դիցաբանություն)|Յուպիտեր]], [[Արամազդ]], [[Ահուրամազդա]]
| Տիպ =
| եղբայր = [[Պոսեյդոն]] և [[Աիդ]]
| Դիցաբանություն = Հին հունական
| քույր = [[Հեստիա]], [[Դեմետրա]], [[Հերա]]
| Սեռ = արական
| Կյանքի ժամանակաշրջան =
| Պատկեր = Statue of Zeus (Hermitage) - Статуя Юпитера.jpg
| Պատկերի չափ =
| Պատկերի նկարագրում = [[Զևսի արձանը Օլիմպիայում]]
| Հատկանիշներ = կայծակի ու որոտի աստված, բարձրագույն աստված
| Անունը այլ լեզուներով =Zews
| Հունական գրաձև =
| Լատինական գրաձև =
| Այլ մշակույթներում = [[Յուպիտեր (դիցաբանություն)|Յուպիտեր]], [[Արամազդ]], [[Ահուրամազդա]]
| Վայր =
| Զբաղմունք =
| Ծագում =
| Հիշատակումներ =
| Դինաստիա =
| Հայր = [[Կրոնոս]]
| Մայր = [[Հռեա]]
| Եղբայր = [[Պոսեյդոն]] և [[Աիդ]]
| Քույր = [[Հեստիա]], [[Դեմետրա]], [[Հերա]]
| Ամուսին = [[Հերա]]
| Զավակներ = [[Արես]], [[Աֆրոդիտե]], [[Ապոլլոն]], [[Արտեմիս]], [[Հերմես]], [[Պերսեփոնե]], [[Դիոնիսոս]] և այլք
| Թաղման վայր =
| Կապված հասկացողություններ =
| Կապված իրադարձություններ =
| Կապված կերպարներ =
| Ատրիբուտներ =
| Բնորոշ գծեր =
| Վահանա =
| Մանտրա =
| Վիքիպահեստ = Zeus
}}
[[Պատկեր:Bust of Zeus.jpg|մինի|աջից|Զևսի կիսանդրին]]
 
'''Զևս'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=60}}</ref> (հին հունարեն՝ Ζεύς, ''Զէոս'', միկենյան di-we "Դիյ"<ref>Предметно-понятийный словарь греческого языка. Микенский период. Л., 1986. С.141</ref>, նոր [[հունարեն]]՝ Δίας, ''Դիաս'', անգլերեն արտասանությամբ /ˈzjuːs/ or /ˈzuːs/)՝ հին հունական առասպելաբանությունում<ref>Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2-х т. Т. 1. С. 463—466, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3-х т. Т. 3. С. 502—504; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 1, 6-7 далее</ref> երկնքի, որոտի, ամպրոպի և կայծակի [[աստված]], աշխարհի տիրակալ։ "Աստվածների և մարդկանց Հայրը" (πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε, Pater Andron te theōn te), ինչպես հայրը իշխում է ընտանիքում, այնպես էլ նա է իշխում Օլիմպոս լեռան բնակիչներին, ըստ հին հունական կրոնի։ Օլիմպոսի աստվածներից գլխավորը, [[Կրոնոս]]ի և [[Հռեա]]յի երրորդ որդին, ամենափոքր երեխան է և կրտսերն է իր եղբայրների ու քույրերի մեջ։ [[Աիդ]]ի, [[Հեստիա]]յի, [[Դեմետրա]]յի և [[Պոսեյդոն]]ի եղբայրն է։ Զևսի կինը՝ [[Հերա]] աստվածուհին, նաև նրա քույրն է։</b>
Նստավայրը համարվել է [[Օլիմպոս]] սարը ('''Զևս Օլիմպիացի''')։</b>
 
Նստավայրը համարվել է [[Օլիմպոս]] սարը ('''Զևս Օլիմպիացի''')։
===Զևսի ծնունդը===
 
=== Զևսի ծնունդը ===
Քրոնոսը վստահ էր, որ իշխանությունն ընդմիշտ կմնա իր ձեռքում։ Նա երկյուղ ուներ, որ իր դեմ կապստամբեն զավակները և իրեն կդատապարտեն նույն ճակատագրին, որին ինքը արժանացրեց իր հորը՝ Ուրոնոսին։ Նա վախենում էր իր զավակներից։ Եվ հրամայեց Քրոնոսն իր կնոջը՝ Հռեային, որ նա իր մոտ բերի ծնած երեխաներին, և անգթորեն կուլ տվեց նրանց։ Սարսափեց Հռեան իր զավակներին վիճակված ճակատագիրը տեսնելով։
 
Շատ ավանդույթներում նա ամուսնացած է [[Հերա]]յի հետ, թեև Դոդոնայի գուշակը նշում է [[Դիոնա]]ին, որպես նրա կնոջը։ Ըստ Իլիադի, նա [[Աֆրոդիտե]]ի հայրն է և [[Դիոնա]]յի ամուսինը։ Նա հայտնի էր իր էրոտիկ համարձակ արարքներով։ Դրանք հանգեցրել են բազմաթիվ աստվածների ու հերոսական զավակների ծնունդների, այդ թվում են՝ [[Աթենք]]ը, [[Ապոլլոն]] և [[Արտեմիս]]ը, [[Հերմես]]ը, [[Պերսեփոնե]]ն ([[Դեմետրա]]յից), [[Դիոնիսոս]]ը, [[Պերսևս]]ը, [[Հերակլես]]ը, [[Հելենե]] ն Տրոյայից, [[Մինոս]]ը, և [[Մուսաներ]]ը ([[Մնեմոսինե]]ից)։ [[Հերա]]յից նա ունեցել է [[Արես]]ին, [[Հեբե]]ին և [[Հեփեստոս]]ին։</b>
 
Ինչպես Ուոլտեր Բյորկերտն էր նշում իր "Հունական Կրոնը" գրքում, "Նույնիսկ աստվածները, որոնք ոչ մի արյունակցական կապի մեջ չէին նրա հետ, կոչում էին իրեն Հայր, և բոլոր աստվածները վեր էին կենում նրա ներկայությամբ"։ Հույների համար նա եղել է աստվածների թագավոր, ով վերահսկում էր տիեզերքը։ Պավսանիացին նկատում է, որ "Սա Զևսն է, թագավորն երկնքի" ասացվածքն տարածված էր բոլոր մարդկանց մոտ։ Հեսիոդոսի Թեոգոնիայում, Զևսն էր հատկացնում տարբեր աստվածներին իրենց դերերը։ Իսկ Հոմերյան Օրհներգում նա հիշատակվում էր որպես աստվածների ցեղապետ։ </b>
 
Նրա խորհրդանշերն էին՝ կայծակ, արծիվ, ցուլ, վահան, երկկողմանի կացինը (լաբրում) և կաղնի։ Ի հավելումն իր հնդեվրոպական ժառանգմանը, դասական «ամպ-ստեղծողին, հավաքողին» (հունարեն {{ref-el}}Νεφεληγερέτα, Nephelēgereta) , նաև ստանում է որոշակի սրբապատկերային հատկանիշներ հնագույն Մերձավոր Արևելքի մշակույթներից, ինչպիսիք օրինակ՝ գավազանը ձեռքին։ Զևսը հաճախ պատկերված էր լինում հունական արվեստագետների մեջ մեկ կամ երկու կեցվածքով. կանգնած, առաջ քայլելիս, կայծակը իր աջ ձեռքում, կամ վեհ նստած։</b>
 
Զևսն հասկացվում էր, որպես «կրակ», «թեժ նյութ, սուբստանցիա», բնակվելով եթերի մեջ, երկնքի իշխանությամբ, կազմակերպում էր տիեզերական և հասարակական կյանքի կենտրոնացումը։ Բացի դրանից նա բաշխում է երկրի վրա բարին ու չարը, և հենց նա է ներդրել մարդկանց մեջ ամոթն ու խիղճը։</b>
 
Զևս - ահռելի պատժող ուժ է, երբեմն նրան ասոցացնում են ճակատագրի հետ, երբեմն էլ նա ինքն է հանդես գալիս որպես էակ, ով ենթակա է [[Մոյրաներ]]ին – ճակատագրին։ Նա կարող է կանխատեսել ապագան, հայտարարում է ճակատագրի կամքը երազների, ամպրոպի և կայծակի միջոցով։ Ամբողջ հասարակական կարգը հաստատված է Զևսի կողմից։ Նա քաղաքային կյանքի հովանավորն էր, նեղացածների, վիրավորվածների պաշտպանն էր, աղերսողների հովանավորն էր։ Նվիրել էր մարդկանց օրենքները, սահմանել էր և հաստատել է [[արքա]]ների իշխանությունը և լիազորությունները, նաև պահպանում էր ընտանիքը և օջախը, հետևում էր, որ պահպանվեն ավանդույթները և սովորույթները։ Նրան հնազանդվում էին մյուս աստվածները։
 
== Դիցաբանություն ==
=== Ծագում ===
 
===Ծագում===
 
:[[Կրոնոս]]ը վստահ չեր, որ իշխանությունն ընդմիշտ կմնա իր ձեռքում։ Նա երկյուղ ուներ, որ իր դեմ կապստամբեն զավակները և իրեն կդատապարտեն նույն ճակատագրին, որին ինքը արժանացրեց իր հորը՝ [[Ուրանոս]]ին։ Նա վախենում էր իր զավակներից։ Եվ հրամայեց Կրոնոսն իր կնոջը՝ [[Հռեա]]յին, որ նա իր մոտ բերի ծնած երեխաներին, և անգթորեն կուլ տվեց նրանց։ Սարսափեց [[Հռեա]]ն իր զավակներին վաճակված ճակատագիրը տեսնելով։
:Հինգին [[Կրոնոս]]ն արդեն կուլ տվեց. [[Հեստիա]]յին, [[Դեմետրա]]յին, [[Հերա]]յին, [[Հադես]]ին (Աիդ) և [[Պոսեյդոն]]ին։
:Իսկ Զևսը մեծանում էր Կրետում<ref>Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 1, 6.</ref>: Հավերժահարսներ Ադրաստեան և Իդեան գուրգուրում էին փոքրիկ Զևսին, նրան սնում էին Ամալթեա աստվածային այծի կաթով։ Մեղուները փոքրիկ Զևսի համար մեղր<ref>Вергилий. Георгики.</ref> էին վերում Դիկտե բարձր լեռան լանջերից։ Իսկ անձավի մուտքի մոտ հսկում էին պատանի Կուբետները և ամեն ամգամ, երբ փոքրիկ Զևսը լաց էր լինում, նրանք սրերով խփում էին վահաններին, որպիսզի Կրոնոսը չլսի լացի ձայնը, և Զևսին էլ չվիճակվի նրա եղբայրների ու քույրերի ճակատագիրը։
 
=== Մանկությունը ===
 
Բացի այս տարբերակից, գոյություն ունի ևս մի քանի վարկածներներ.
# Նրան մեծացրել է [[Գեա]]ն։
# Նա մեծացել է հովիվի ընտանիքում, համաձայն խոստումին, որ իրենց ոչխարները կպաշտպանվեն գայլերից։
 
=== Զևսը տապալում է Կրոնոսին։ Օլիմպոսի աստվածների պայքարը տիտանների դեմ ===
 
:Աճեց ու առնացավ հզոր ու սքանչելի աստված Զևսը։ Նա ըմբոստացավ հոր դեմ և նրան ստիպեց նորից լույս աշխարհ բերել կլանված երեխաներին։ Կրոնոսը բերնից իրար հետևից դուրս թափեց իր գեղեցիկ և լուսավոր աստված-զավակներին։ Նրանք պայքարի մեջ մտան Կրոնոսի ու տիտաների դեմ՝ աղխարհի տիրապետությունը նվաճելու համար։
:Համառ ու ահավոր էր այդ պայքարը։ Կրոնոսի զավակները հաստատվեցին բարձրաբերձ Օլիմպոսի վրա։ Նրանց կողմն անցան նաև տիտաններից մի քանիսը և ամենից առաջ՝ տիտան Օվկիանոսը և նրա դուստր Ստիքսը՝ իր զավակների ՝ [[Զելոս|Ձգտման]] , [[Բիա|Հզորության]] ու [[Նիկե|Հաղթանակի]] հետ։ Օլիմպիացի աստվածների համար դա վտանգավոր պայքար էր։ Հզոր ու ահեղ էին նրանց ոսոխները՝ տիտանները։ Բայց կիկլոպները Զևսին օգնության հասան։ Նրանք Զևսի համար որոտ և կայծակ էին կոփում, իսկ Զևսը դրանք նետում էր տիտանների վրա։ Պայքարն արդեն տասը տարի էր, ինչ շարունակվում էր, բայց հաղթանակը չէր թեքվում ոչ մեկ, ոչ էլ մյուս կողմը։ Վերջապես, Զևսը վճռեց երկրի ընդերքից ազատել հարյուրաձեռք հսկաներին, և նրանց օգնութան կանչեց։ Սոսկալի և լեռան պես վիթխարի՝ նրանք ելան երկրի ենդերքից ու նետվեցին կռվի մեջ։ Նրանք լեռներից ահագին ապառաժներ էին պոկում ու շպռտում տիտանների վրա։ Բյուրավոր ժայրեր էին թռչում տիտաններին ընդառաջ, երբ նրանք մոտենում էին Օլիմպոսին։ Տնքում էր Երկիրը, թոհուբոհը հագեցրել էր օդը, շուրջ բոլորն ամեն ինչ ցնցվում էր։ Նույնիսկ Տարտարոսն էր ցնցվում այդ պայքարիգ։ Զևսը իրար հետևից նետում էր բոցեղեն կայծակներ և խլացուցիչ դղրդացող որոտներ : Բոցը բռնեց ամբողջ երկիրը, ծովերը եռացին, ծուխն ու գարշահոտությունը թանձրությամբ պատեցին ամենայն ինչ։
:Վերջապես հզոր տիտանները ցնցվեցին։ Նրանց ուժը կոտրվել էր, նրանք պարտվազ էին։ Օլիմպիացիները կապկպեցին նրանց և նետեցին դշխեմ Տարտարոսը՝ հավերժական խավարի մեջ։ Տարտարոսի պղնձակոփ անխորտակելի դարբասի մոտ պահապան կանգնեցին հարյուրաձեռք հսկաները. և հսկում են նրանք, որ հզոր տիտանները Տարտարոսից դուրս չպրծնեն։ Աշխարհի վրա տիտանների իշխանության վերջը եկավ։
 
=== Զևսի պայքարը Տիփոնի դեմ ===
:Բայց դրանով պայքարը չավարտվեց։ [[Գեա]]-Երկիրը շատ զայրացավ օլիմպիացի Զևսի վրա, որ նա այդքան անողոք վարվեց պարտված տիտանների հետ, որոնք իր զավակներն էին։ Նա ամուսնացավ դժնադեմ Տարտարոսի հետ և աշխարհ բերեց հարյուրգլխանի ահռելի հրեշ Տիփոնին։ Վիթխարի, իր հրեշային հարյուր գլխով՝ ելավ Տիփոնը երկրի ընդերքից։ Վայրենի ոռնոցով նա սասանեց օդը։ Այդ ոռնոցի մեջ և՝ շների հաչոց էր լսվում, և՝ առյուծի մռնչյուն։ Քուլա-քուլա բոց էր բարձրանում Տիփոնի շուրջը, և հողը ճոճվում էր նրա ծանր քայլերի տակ։ Աստվածները սոսկումից ցնցվեցին : Բայց շանթարձակ Զևսը խիզախությամբ նետվեց նրա վրա, և բռընկեց կռիվը։ Նորից փայլատակեցին կայծակները Զևսի ձեռքում, ալիք տալով տարածվեցին որոտի ձայները։ Երկինքն ու երկնակամարը ցնցվեցին հիմնիվեր։ Վերստին երկիրը բռնվեց վառվռուն բոցերով, ինչպես տիտանների դեմ կռվելու ժամանակ։ Հենց միայն Տիփոնի մերձենալուց ծովերը եռ էին գալիս։ Շանթարձակ Զևսի բոցեղեն կայծակները հարյուրներով ցած էին թափվում. Թվում էր, թե նրանց կրակից օդն էլ է այրվում, և այրվում են մթամած ամպրոպային ամպերը։ Զևսը մոխրացրեց Տիփոնի բոլոր հարյուր գլուխները։ Փուլ եկավ Տիփոնը երկրի վրա, նրա մարմնից մի այնպիսի տոթ էր բխում, որ չորս բոլորն ամեն ինչ հալվում էր։ Զևսը վերցրեց Տիփոնի դին և նետեց խավար Տարտարոսը, որ ծնել էր նրան։ Բայց Տարտարոսումն էլ Տիփոնը դեռ ապառնում է աստվածներին և ամենայն կենդանի արարածի։ Փոթորիկներ ու հրաբուխներ է առաջ բերում։ Նա, կես-կին կես-օձ [[Էքիդնա]]յի հետ միասին, ծնել է ահռելի երկգլխանի շուն [[Օրփո]]ին, դժոխքաին շուն [[Կերբեր]]ին, Լերնեյան հիդրային և [[Քիմերա]]յին։ Տիփոնը հաճախ ցնցում է երկիրը։
:Հաղթեցին Օլիմպիացի աստվածներն իրենց ոսոխներին։ Այլևս ոչ ոք չէր կարող ընդդիմանալ նրանց իշխանությանը։ Այժմ արդեն նրանք կարող էին հանգիստ տիրել աշխարհին։ Նրանցից հզորագույնը՝ շանթարձակ Զևսը, իրեն վերցրեց երկինքը, [[Պոսեյդոն]]ը՝ ծովը, իսկ [[Հադես]]ը՝ մեռյալ հոգիների ստորերկրյա թագավորությունը։ Իսկ երկիրը մնաց իբրև ընթհանուրի տիրապետություն։ Թեև Կրոնոսի որդիները բաժանվեցին իրար մեջ աշխարհի իշխանությունը, բայց և այնպես նրանց բոլորի վրա իշխում է երկնքի տիրակալ Զևսը. Նա՛ է իշխում մարդկանց ու աստվածների վրա, ամենայն ինչ աշխարհում նրա՛ն է ենթակա։
 
=== Տապալման փորձերը ===
:Առաջինները, ով փորձել էին տապալել Զևսին, դա՝ [[Պոսեյդոն]], [[Ապոլլոն]] և [[Հերա]]ն էին։ Այդ ըմբոստնված եռյակը շղթայել էր և արդեն ցանկանում էր գցել Զևսին [[Տարտարոս]], բայց նրա սիրելի ներեուհի [[Թետիս]]ը, օգնության էր կանչել [[Ուրանոս]]ի որդի՝ Բրիարեսին, ով ազատել էր Զևսին շղթաներից և փրկել էր նրան դաժան ճակատագրից։ Չստացված ապստամբությունից հետո, Զևսը, որպես պատիժ [[Պոսեյդոն]]ին և [[Ապոլլոն]]ին կարկադրում է կառուցել Տրոյայի պատերը, իսկ կնոջը՝ [[Հերա]]յին, նա կախում է այն նույն ոսկե շղթաներով, ինչով, որ նրան էին շղթայել, երկնքի և երկրի միջև, ի ցույց բոլորին։
:Երկրորդ անգամ տապալման փորձ եղավ մի մարգարեության պատճառով, որ ոչ ոք չգիտեր, բացի [[Գեա]]յից և [[Պրոմեթևս]]ից։ Զևսը հնագույն ու պատկառելի [[Գեա]]յին չհամարձակվեց անհանգստացնել, բայց Պրոմեթևսին դիմեց և պահանջեց գաղտնիքը բաց անել։ Չխոսեց [[Պրոմեթևս]] տիտանը, քանզի դաժան ու ագահ էր Զևսի իշխանությունը մարդկանց հանդեպ։ Եվ իսկույն հրամայեց Զևսը նրան շղթայակապել անխորտակելի շղթաներով և գամել ժայռի կատարին։ </b>
 
Վրա հասավ ազատագրման պահը։ Բարձրագահ Օլիմպոսից այդտեղ սուրաց արագոտն [[Հերմես]]ը։ Փաղաքշուշ խոսքով դիմեց մեծազոր Պրոմեթևսին, և անհապաղ ազատություն խոստացավ, եթե բաց անի այն գաղտնիքը, թե Զևսն ինչպես պիտի խուսափի չար ճակատագրից։ Համաձայնեց, վերջապես, մեծազոր Պրոմեթևսը գաղտնիքը բագ անել և այդպես խոսեց.
-Թող շանթարձակը կնության չառնի ծովային աստվածուհի [[Թետիս]]ին, քանի որ ճակատագիրի աստվածուհիները՝իմաստուն մոյրաները, այդպիսի վիճակ են հանել Թետիսի համար, ով էլ լինի նրա ամուսինը, միևնույն է, [[Թետիս]]ը նրանից մի զավակ կունենա, որ հորից էլ զորեղ կլինի։ Թող աստվածները Թետիսին կնության տան հերոս Պելևսին։ }}
==Սյուժեների մեջ==
 
== Սյուժեների մեջ ==
{|align="center" class="wikitable"
|+
|}
 
== Անուն ==
Աստծո անունը ուղղական հոլովում ՝ Ζεύς Զևս է / zdeús ։ Այն հոլովում է հետևյալ կերպ. Ζεῦ Zeû կոչական հոլով, Δία Día հայցական հոլով , Διός Diós սեռական հոլով, Διί Dií տրական հոլով։ Կենսագիր Դիոգենես Լաերտուս «Pherecydes of S yros» մեջբերումների մեջ օգտագործում էր Ζάς անունը, որպես ուղղագրություն։
Zeus դա հունական շարունակություն է Di̯ēus՝ Պրոտո Հնդեվրոպական ցերեկային երկնքի աստծո անվանը, նաև կոչվել էր Dyeus ph2tēr («Երքնային Հայր»)։ Աստվածն հայտնի էր Rigveda անունով (վեդայական սանսկրիտ Dyaus / Dyaus Pita), լատիներենից (Jupiter , որն առաջացել է Iuppiter ՝ Պրոտո հնդեվրոպական կոչական հոլովում գտնվող dyeu-ph2tēr բառից), բխող dyeu արմատից («փայլ» և իր բազմաթիվ ածանցյալներով, «Երքնային Աստված»)։ Զևս միակ աստվածն է օլիմպիական պանթեոնում, ում անունը ունի նման թափանցիկ հնդեվրոպական ստուգաբանություն։ Միկենյան հունարենում ամենավաղ հաստատված անունի ձևերից էր, di-we և di-wo, որ գրված էր գծային վանկային ձեռագրով։
Միկենյան հունարենում ամենավաղ հաստատված անունի ձևերից էր, di-we և di-wo, որ գրված էր գծային վանկային ձեռագրով։
 
=== Զևսի բազմազանությունը ===
Ըստ Կոթի ելույթից, դասական բանասերները հաշվարում էին երեք<ref name="Цицерон. О природе богов III 53">Цицерон. О природе богов III 53</ref> Զևս՝
*[[Եթեր (դիցաբանություն)|Եթեր]]ի որդին, ծնված Արկադիայում։ [[Պերսեփոնե]]ի և [[Դիոնիսոս]]ի հայրը։
*[[Կրոնոս]]ի որդին, ծնված Կրետե կղզում, այն տեղն էլ նրա գերեզմանն է։
 
=== Զևսի անվան տարաբնույթ ձևերը ===
 
{| border="1"
|style="background:#A9A9A9"|Հունարեն անվանումը
|}
 
== Կենակիցներ և երեխաներ ==
{|
|Աստվածային երեխաներ
|style="background:#F5F5F5"| Անհայտ մայր||style="background:#F5F5F5"|[[Լիտե]]
|-
|}
</b>
 
|Կիսաստվածներ / մահկանացու երեխաներ
# [[Պան]]ի մայրը նաև համարվում էր՝ Ֆիբրիդան<ref>Схолии к Пиндару. Пифийские песни Введение // Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С. 254</ref>, հավերժահարս Օյնեիդան<ref>Схолии к Феокриту. Идиллии I 3 // Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С. 254</ref>, կամ [[Կալիստո]]ն<ref>Эпименид, фр. 9 Якоби = Схолии к Псевдо-Еврипид. Рес 36; Схолии к Феокриту. Идиллии I 3 // Комментарий Д. О. Торшилова в кн. Гигин. Мифы. СПб, 2000. С. 254; Фрагменты ранних греческих философов. Ч. 1. М., 1989. С. 78</ref>։
# Հերակլես (առաջին) ծնվել է Լիսիփեից։ Հերակլես (չորորդ) ծնվել է Աստերիաեից
* Սինոպեն և Մեդեան մերժել են Զևսին։
* Ագդիստիս ծնվել է հողի վրա ընկած Զևսի սերմնահեղուկից։
* Կուրետներ՝ հողի բուսական ուժի դեմոները ծնվել են կամ Հերայից կամ Իդից (վարկած)
* Կորիբանտներ՝ ծնվել են Կալիոպեից։ (վարկած)
 
== Ատրիբուտներ ==
* Արծիվ ( հասավ իրեն, երբ եղբայրներով բաժանուն էին թռչուներին<ref>Каллимах. Гимны I 68; Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 30; Гигин. Астрономия II 16, 2, два последних со ссылкой на «Историю Наксоса» Аглаосфена</ref>)
*Էդիս– Էդիս – վահան
* Զևսի կայծակ. նյութական զենք է, յուրօրինակ ճյուղավորված, երկկողմանի, կամ եռկողմանի ատամնավոր եղան։ Բարոկկական գեղանկարչության մեջ պատկերված էր որպես կրակի կապոց, որը կարող էր պահել արծիվը իր ճանկերով։
* Արքայական գավազան
* Երբեմն մուրճ
* Լծվաց արծիվներից կառքը
* Կշեռք
* Կաղնու ծառ
 
== Պատկերը ==
[[Պատկեր:Jupiter Smyrna Louvre Ma13.jpg|200px|մինի|Զևս կայծակը ձեռքին]]
Զևսը ավանդաբար պատկերված է որպես հասուն տարիքի, դեմքի ազնվական գծերով տղամարդ, եզերված խիտ գանգուրներով։
Ավելի ուշ նկարիչների ստեղծագործություններում, հատկապես Նոր Ժամանակի վարպետների մոտ, նա սիրո պատմությունների, կանանց գերող ու լքող և բազմաթիվ կերպարանքներ ունեցող հերոս է։
[[Պատկեր:Jupiter Smyrna Louvre Ma13.jpg|200px|մինի|աջից|Զևս կայծակը ձեռքին]]
 
=== Կերպարափոխումները ===
Զևս օժտված էր ոչ միայն ուժով և արիությամբ, նա կարող էր ցանկացած ժամանակ փոխել իր արտաքին տեսքը և վերափոխվել ամեն ինչի։
* Օձի կերպարով նա գայթակղեց Դեմետրային, հետագայում Պերսեփոնեին։
* Ցուլի և թռչունի կերպարով գայթակղեց Եվրոպային։
* Ցուլի տեսքով - Իոին։
* Արծիվի վերածոխված առևանգում է Հանիմեդին։
* Կարապի կերպարով գայթակղեց Նեմեսին կամ Լեդային։
* Լորի կերպարով՝ Լետոին։
* Մրջնի կերպարով՝ Էվրիմեդոնդեին։
* Աղունիկի կերպարով՝ Փթիին։
* Հրե տեսքով՝ Էգինեին։
* Ոսկե անձրևի տեսքով՝ Դանային։
* Սատիրի կերպար ընդունելով՝ Անտիոպեին։
* Հովիվի կերպար ընդունելով՝ Մնեմոսինեին։
Սիրուհիները սովորաբար պահպանում են մարդու կերպարը, սակայն Կալիստոին նա վերափոխում է էգ արջի, իսկ Իոին՝ կովի։ Երբեմն նրան երկրպագում էին բզեզի<ref>Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С. 51</ref> տեսքով։
 
== Զևսի մականունները ==
* Զևսի շատ կոչումները ստացվել են իր աստվածային գործառույթներից.
 
{| border="1"
Նրա կարգավիճակը, որպես տիտանուհի, ենթադրում է, որ նա կարող էր լինել ավելի հզոր, քան նախաՀունական աստվածները, և թերևս, պատգամախոսական տաճարի իրական բնակիչ։
 
=== Զևսի Սիվայի պատգամախոսական տաճարը ===
Սիվայի Ամմոն պատգամախոսական տաճարը, գտնվում էր Եգիպտոսի արևմտյան անապատում։
Հերոդոտոսը նշում է իր գրարումներում, որ կար խորհրդակցություններ Զևսի Ամմոնի հետ, պարսկական պատերազմի ժամանակ։ Զևս Ամմոնը հատկապես սիրված էր Սպարտայում, որտեղ գոյություն ուներ նրա տաճարը։
Հետագայում Ալեքսանդրն է արշավում, խորհրդակցության համար Սիվայի պատգամախոսական տաճարը, որտեղ նրա աչքին երևում է '''Լիբյան Սիբիլը'''։
 
== Զևս և այլ աստվածներ ==
Զևսը նույնացվել է հռոմեական Յուպիտերի հետ և ասոցացվել է չտարբերակված դասական երևակայությամբ այլ աստվածների հետ, օրինակ՝ ''Եգիպտական Ամմոնի'' և ''Էտրուսկական Տինիայի'' հետ։ Նա, Դիոնիսոսի հետ միասին, կլանել էր Ֆրիգյան գլխավոր աստծո՝ Սաբազիոսի դերը, որը հայտնի էր հռոմում ''[[Սաբազիոս]]'' անվանբ։
Սելևկյան իշխան՝ Անտիոքոս IV Եպիֆանես, կանգնեցրել էր Երուսաղեմի Հուդյան տաճարում Զևս Օլիմպիացու արձանը։ Հելենիացած հրեաները կոչվում էին այդ արձանը՝ Baal Shamen (անգլերեն, Տերն երկնքի)։
Հայկական դիցաբանության մեջ նրան համապատասխանում է մեծն ''[[Արամազդ]]''։
 
== Ժողովածու ==
* Զևսը երբեմն նկարագրվում էր որպես միջին տարիքի մի տղամարդ, ուժեղ մկանոտ ձեռքերով, մորուքով ու բեղերով։
* Պանդարևսին դարձրել էր քար, ոսկե շանը գողանալու համար, ով պահպանում էր նրան մանուկ ժամանակ Կրետե անձավում։
* Զևսը սպանվել էր Սալմոնեոսին կայծակի հարվածով, իրեն նմանակելու փորձի, բրոնզե կառքը քշելու ու ամպրոպի ձայները կրկնօրինակելու համար։
* Զևսը փոխակերպում է Պերիփասին արծվի և դարձնում է նրան թչուների թագավոր։
* Զևսի և [[Հերա]]յի ամուսնությանը հրաժարվեց ներկայանալ հավերժահարս Քելոնեն, ինչի պատճառով Զևսը նրան դարձրել էր կրիա։
* Զևսի և [[Հերա]]ն Հաեմոս թագավորին և Ռոդոփե թագուհուն իրենց փառամոլության համար դարձնում են լեռներ։
* Տանտալոսին՝ աստվածներին խաբելու փորձի համար, դատապարտում է հավերժ տանջանքների։
* Իքսիոնին՝ [[Հերա]]յին ոտնահարելու համար, դատապարտում է ընդմիշտ կապել մի կրակոտ անիվին։
* Զևսը խորտակում է Տելքիներին։
* Կույրացնում է մարգարե Փինեսին և Հարպիաներին է ուղարկում նրա մոտ, ի պատիժ նրա, աստվածների գաղտնիքը հայտնաբերելու փորձի համար։
* Աթենաս նրա ամենա սիրած դուստրն է և միաժամանակ – խորհրդական է։
* Զևսի սուրբ թռչունը՝ Ոսկե Արծիվն էր, ինչպես և նա, այն խորհրդանշում էր՝ ուժ, քաջություն, և արդարության.
* Զևսի ամենա սիրած ծառն էր կաղնի՝ ուժի խորհրդանիշ։ Նաև ձիթենին էր համալրում նրա սուրբ ծառերի շարքը։
* Զևսի շքախումբի անդամներ՝ [[Զելոս]], [[Բիա]], [[Կրատոս]] և [[Նիկե]]։
* Պատժում է [[Պրոմեթևս]]ին Օլիմպիական կրակը գողանալու համար։
* Երբ [[Հերա]]ն ծնում է [[Հեփեստոս]]ին, Զևսը նետում է նրան Օլիմպոսից, իր տկարության պատճառով։
 
==Զևսը մշակույթում==
 
== Զևսը մշակույթում ==
===Պատկերասրահ===
=== Պատկերասրահ ===
<gallery perrow=4 widths="160px" heights="160px">
Պատկեր:Idäische Grotte 11.JPG|Զևսի անձավ, Իդա լեռ, Կրետե կղզի
Պատկեր:James Barry 001.jpg|Զևս և [[Հերա]]
Պատկեր:The infancy of Zeus.jpg|Զևսի մանկությունը
Պատկեր:Statue of Zeus.jpg|Զևսի արձանը
</gallery>
 
=== Զևս կինոյում և վիդեոխաղերում ===
* Կինոյում
# Հերկուլեսը Նյու Յորքում (1969)
# Վերադառձ Օլիմպոսից (1969) (մուլտֆիլմ)
# Տիտանների բախում (1981)
# Ալեքսանդր (2004)
# Հերակլեսի զարմանալի արկածները (1995 -1999)
# Փերսի Ջեքսոն և Կայծակների հափշտակողը (2010)
# Տիտանների բախում (2010)
# Անմահները (2011)
# Կենդանի պողպատ (2011)
 
* Վիդեոխաղերում
# Will Rock
# Dota
# Zeus։ Master of Olympus
# Age of Mythology և Age of Mythology։ The Titans
# God of War 2, God of War 3, God of War։ Ascension
# Civilization V
 
== Ծանոթագրություններ ==
<div style="height: 150px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" >
<div class= style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;">
</div>
 
== Աղբյուրներ ==
* Зевс // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона։ В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Н.А. КУН "ЛЕГЕНДЫ И МИФЫ ДРЕВНЕЙ ГРЕЦИИ"
 
{{Հին հունական դիցաբանություն}}
{{Արտաքին հղումներ}}
 
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}
158 950

edits