«Հադես»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (վերջակետների ուղղում, փոխարինվեց: վ: → վ։ (75) oգտվելով ԱՎԲ)
{{Տեղեկաքարտ Դիցաբանական կերպար
| Բնօրինակբնօրինակ գրաձև = Ἀΐδης
| Անուն = Հադես
| Դիցաբանությունդիցաբանություն = հունական
| Բնօրինակ գրաձև = Ἀΐδης
| Հունականհունական գրաձև = Πλούτων
| Անվան մեկնաբանում =
| Լատինականլատինական գրաձև = Pluto
| Տիպ = ստորերկրյա, դժոխքի աստված
| Վայրվայր = Հունաստան
| Դիցաբանություն = հունական
| Եղբայրեղբայր = [[Զևս]], [[Պոսեյդոն]]
| Սեռ = արական
| Քույրքույր = [[Հերա]], [[Հեստիա]], [[Դեմետրա]]
| Կյանքի ժամանակաշրջան =
| Զավակներզավակներ = [[Մակարիա]]<ref name="makaria">[[Суда (византийский словарь)]] [[Евмениды]]([http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&user_list=LIST&page_num=1&searchstr=makaria&field=any&num_per_page=100 Суда])</ref>
| Պատկեր = Hades-et-Cerberus-III.jpg
| Պատկերի չափ =
| Պատկերի նկարագրում =
| Հատկանիշներ =
| Անունը այլ լեզուներով =
| Հունական գրաձև = Πλούτων
| Լատինական գրաձև = Pluto
| Այլ մշակույթներում =
| Վայր = Հունաստան
| Զբաղմունք =
| Ծագում =
| Հիշատակումներ =
| Դինաստիա =
| Հայր = [[Կրոնոս]]
| Մայր = [[Հռեա]]
| Եղբայր = [[Զևս]], [[Պոսեյդոն]]
| Քույր = [[Հերա]], [[Հեստիա]], [[Դեմետրա]]
| Ամուսին = [[Պերսեփոնե]]
| Զավակներ =[[Մակարիա]]<ref name="makaria">[[Суда (византийский словарь)]] [[Евмениды]]([http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?db=REAL&search_method=QUERY&login=guest&enlogin=guest&user_list=LIST&page_num=1&searchstr=makaria&field=any&num_per_page=100 Суда])</ref>
| Թաղման վայր =
| Կապված հասկացողություններ =
| Կապված իրադարձություններ =
| Կապված կերպարներ = [[Օրկոս]], [[Դիս]]
| Ատրիբուտներ =
| Բնորոշ գծեր =
| Վահանա =
| Մանտրա =
| Վիքիպահեստ =
}}
 
'''Հադես''' (կամ Աիդ, Աիդես, հին հուն.՝ {{lang-grc|Ἀΐδης}} կամ ᾍδης, նաև Ἀϊδωνεύς, այլ կերպ նաև [[Պլուտոն(դիցաբանություն)|Պլուտոն]], Աիդոնես), ըստ հին հունական դիցաբանության<ref>Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.51-52, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.83; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 6, 2 и далее</ref>՝ ստորերկրյա աշխարհի՝ դժոխքի աստված, որտեղ խղճուկ գոյություն էին քարշ տալիս մեռյալների ստվերները։ Ի վերջո, աստծու անունը սկսեց նշանակել մահացածների բնակավայր։ Կրոնոսի և Հռեայի ավագ որդին<ref>Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 1, 5</ref>, [[Զևս]]ի, [[Պոսեյդոն]]ի, [[Հերա]]յի, [[Հեստիա]]յի և [[Դեմետրա]]յի եղբայրը։ </b>
Ըստ առասպելի, նա և նրա եղբայրները՝ [[Զևս]] և [[Պոսեյդոն]], տիտաններին հաղթելիս, ձեռք են բերում տիեզերքի իշխանությունը, իշխում են դժոխքում, օդում, և ծովու, համապատասխանաբար, իսկ ամուր երկիրը, [[Գեա]]-երկիրը, հասանելի էր բոլոր երեքին միաժամանակ։ Ավելի ուշ հույները սկսեցին կոչել աստվածին ՝ Պլուտոն, որը հռոմեացիների լատինացրել էին որպես Պլուտո <ref>Theoi Project:Haides''[http://www.theoi.com/Khthonios/Haides.html]''</ref>։ Հռոմում Հադեսը նույնացվել է մահվան և դժոխքի աստվածների՝ Օրկոսի և Դիսի հետ։ Համապատասխան էր նաև Էտրուսկական աստված Աիտա / Aita։ Հադեսը հաճախ պատկերված էր լինում երեք գլխանի շան Կերբերի հետ։ Իսկ ավելի ուշ դիցաբանական ավանդույթներում, թեև ոչ հնադարյան, նրա հետ ասոցացվում էր «Խավարի Սաղավարտը» և երկժանի։ </b>
 
Ըստ առասպելի, նա և նրա եղբայրները՝ [[Զևս]] և [[Պոսեյդոն]], տիտաններին հաղթելիս, ձեռք են բերում տիեզերքի իշխանությունը, իշխում են դժոխքում, օդում, և ծովու, համապատասխանաբար, իսկ ամուր երկիրը, [[Գեա]]-երկիրը, հասանելի էր բոլոր երեքին միաժամանակ։ Ավելի ուշ հույները սկսեցին կոչել աստվածին ՝ Պլուտոն, որը հռոմեացիների լատինացրել էին որպես Պլուտո <ref>Theoi Project:Haides''[http://www.theoi.com/Khthonios/Haides.html]''</ref>։ Հռոմում Հադեսը նույնացվել է մահվան և դժոխքի աստվածների՝ Օրկոսի և Դիսի հետ։ Համապատասխան էր նաև Էտրուսկական աստված Աիտա / Aita։ Հադեսը հաճախ պատկերված էր լինում երեք գլխանի շան Կերբերի հետ։ Իսկ ավելի ուշ դիցաբանական ավանդույթներում, թեև ոչ հնադարյան, նրա հետ ասոցացվում էր «Խավարի Սաղավարտը» և երկժանի։ </b>
Տերմին հադես քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ (և հունարեն Նոր Կտակարանում) զուգահեռ եբրայերեն շեոլում (שאול , - ծանր, կեղտի փոս), վերաբերում էր մահացածների բնակավայրին։
Քրիստոնեական հայեցակարգում դժոխքը ավելի նման է Հունաստանի տարտարոսին՝ խորը, մռայլ և օգտագործվում է որպես տանջանքի ու տառապանքի բանտ։
 
Տերմին հադես քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ (և հունարեն Նոր Կտակարանում) զուգահեռ եբրայերեն շեոլում (שאול , - ծանր, կեղտի փոս), վերաբերում էր մահացածների բնակավայրին։ Քրիստոնեական հայեցակարգում դժոխքը ավելի նման է Հունաստանի տարտարոսին՝ խորը, մռայլ և օգտագործվում է որպես տանջանքի ու տառապանքի բանտ։
==Հադեսի անունը, կոչումները և մականուններ==
 
Ինչպես գրեթե բոլոր աստվածների անուները, այդպես էլ Հադեսի անվան ծագումը անհասկանալի է։
==Հադեսի անունը, կոչումները և մականուններ ==
Անունը, ինչպես այն դարձավ հայտնի դասական ժամանակներից, եղել է Ἅιδης, Hāidēs։ Հետագայում iota տառը դարձավ անձայն<ref>Տես''[https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek_phonology]''</ref>։
Ինչպես գրեթե բոլոր աստվածների անուները, այդպես էլ Հադեսի անվան ծագումը անհասկանալի է։ Անունը, ինչպես այն դարձավ հայտնի դասական ժամանակներից, եղել է Ἅιδης, Hāidēs։ Հետագայում iota տառը դարձավ անձայն<ref> Տես''[https://en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Greek_phonology]''</ref>։ Սկզբնապես անունը Awides էր, որը նշանակում էր "անտեսանելի"<ref>Mike Dixon-Kennedy, following Karl Kerenyi, The Gods of the Greeks (1951:230), in Encyclopedia of Greco-Roman Mythology, 1998:143: "his name means 'the unseen', a direct contrast to his brother Zeus, who was originally seen to represent the brightness of day"; Vyacheslav V. Ivanov, "Old Novgorodian Nevide, Russian nevidal’: Greek ἀίδηλος," citing Robert S. P. Beekes, "Hades and Elysion" in J. Jasanoff, et al., eds., Mír Curad: Studies in Honor of Calvert Watkins, 1998. Beekes shows that Thieme’s derivation from *som wid- is semantically untenable.</ref>։ Այս ամենը փոխվեց և դարձավ - Ἀΐδης, Aïdēs (և հետագայում Āïdēs) դիգաման անտեսվավ։ Սա Իոնյան և վիպական անվան ձևերից մեկն է, օգտագործվում է էպիկական պոեզիայում<ref>Bailly, Anatole; Dictionnaire Grec Français, 26th ed. (1963) (entry: "Ἅιδης")</ref>։
 
Պլատոն իր Cratylus-ում դրտում է լայնորեն օգտագործել անվան ստուգաբանությունը, Սոկրատոսի հետ հաստատում է, որ աստծո անունը ոչ թե aeides բառից է (անտեսանելի), ինչպես սովորաբար մտածում էին այն ժամանակ, այլ "իր իմացությունը (eidenai) բոլոր ազնիվ բաների"։ Մյուսները մեկնաբանել էն այն որպես "Նա, ով գլխավորում է հանդիպելը" (այն իմաստով, որ նա է Տեր այն վայրին, որ տեղ բոլորը, իրենց կյանքի վերջում, գալիս են բնակվելու)։
Բանաստեղծական անվան տարբերակները ներառում են Ἀϊδωνεύς, Aïdōneusեւ և Ἄϊς, Aïs (ուղղական հոլովում ենթադրաբար), որից ստացված բառերի ձևերը՝ Ἄϊδος, Āïdos, Ἄϊδι, Āïdi, և Ἄϊδα, Āïda (սեռական, տրական, հայցական հոլով համապատասխանաբար) սովորաբար հաճախ են երևում պոեզիայում<ref>Bailly, Anatole; Dictionnaire Grec Français, 26th ed. (1963) (entry: "*Ἄϊς")</ref>։
 
Վախով արտասանելիս նրա անունը և հաշվի առնելով, որնա բնակվում է ստորև (այսինքն՝ հողի տակ) որտեղից գալիսէ հարստությունները (օրինակ, մետաղներև այլն), հույները, 5 - րդ դար մ.թ.ա. V դար, սկսեցին կոչել Հադեսին՝ Πλούτων, Plouton, որոնք հանդիսանում են Πλουτοδότης, Ploutodotēs կամ Πλουτοδοτήρ, Ploutodotēr անուների հապավումներ և նշանակում են "հարստություն պարգևող"<ref>Aeschylus, Prometheus Bound, 806, note. Translated by Smyth, Herbert Weir (1922) in Loeb Classical Library, Volume 145.</ref>։
 
Հադեսի մականուները հետևյալն են. Agesander (Άγήσανδρος) և Agesilaos (Άγεσίλαος), երկու մականուներն էլ առաջացել են agein (ἆγειν, "վերցնել" կամ "տանել") և anēr (ἀνήρ, "մարդը") կամ laos բառերից (λαός, "մարդիկ"), որոնք նկարագրում են Հադեսին ինչպես աստծո, ով կրում է, տանում է բոլորին։
| Ստորգետնյա աստված
|}
* Հոմերի կոչումները հասցեավորված Հադեսին.
{| border="1"
|style="background:#A9A9A9"| Հունարեն անվանումը
| Հյուրընկալ / Տեր շատերին
|}
* Այլ մականուններ և կոչումներ օգտագործված տարբեր պոեմներում և այլն.
{| border="1"
|style="background:#A9A9A9"| Հունարեն անվանումը
|}
 
== Դժոխքի աստված (սանդարամետ) ==
Հունական դիցաբանության մեջ, Հադեսը դժոխքի աստվածն էր, տիտաններ [[Կրոնոս]] և [[Հռեա]]յի ավագ որդին։ Նա ուներ երեք քույրեր՝ [[Դեմետրա]], [[Հեստիա]] և [[Հերա]], ինչպես նաև երկու եղբայր՝ [[Զևս]], ամենա կրտսեր և միջնեկ [[Պոսեյդոն]], միասին կազմում են օրիգինալ վեց Օլիմպիական աստվածություններ։ </b>
 
* Ըստ Հեսիոդոսի, երբ Հադեսը ծնվել էր, հայրը կուլ էր տվել նրան, ինչպես բոլոր իր երեխաներին<ref>Гесиод. Теогония 455</ref> (ըստ Հիգինոսի, հայրը նրան նետում է Տարտարոս<ref>Гигин. Мифы 139</ref>)։ </b>
 
Հասունացած Զևսին հաջողվում է խորամանկությամբ ստիպել հորը ժայթքել իր եղբայրներին ու քույրերին։ Ազատությունից հետո, վեց երիտասարդ աստվածները իրենց դաշնակիցների հետ՝ կազմելով Ավագ Աստվածների խորհուրդ, մարտնչում են աստվածային պատերազմում տիտանների դեմ։ Պատերազմը տևեց տասը տարի և ավարտվեց երիտասարդ աստվածների հաղթանակով։ Հետո աշխարհը բաժանվում է երեք եղբայրների միջև և Հադեսն ստանում է ստորգետնյա թագավորությունը, անտեսանելի թագավորությունը։ Հադեսը համարվում է ստորգետնյա հարստությունների և պտղաբերության աստվածություն, որը երկրի ընդերքից բերք է պարգևում։</b>
 
Հադեսը հասավ իր կնոջը և թագուհի՝[[Պերսեփոնե]]ին խաբեությամբ և բռնի միջոցով, առևանգելով նրան։ Առասպելը մասնավորապես ներկայացված է Հոմերոսյան օրհներգում [[Դեմետրա]]յին։ [[Հելիոս]]ը ասել էր տառապող [[Դեմետրա]]յին, որ Հադեսը արժանի է որպես ամուսին [[Պերսեփոնե]]ի համար. </b>
 
{{quote|Մեծն աստվածուհի, դու գիտես, թե ես ինչպես եմ պատվում քեզ, տեսնում ես, թե ինչպես եմ տխրում քո վիշտը տեսնելով։ Իմացիր, ուրեմն, որ մեծն ամպահալած [[Զևս]]ը քո դստերը կնության տվեց իր դժխեմ եղբորը՝ Հադեսի տիրակալին։ Նա առևանգեց [[Պերսեփոնե]]ին ու տարավ սոսկումներով լի իր թագավորությունը։ Ամոքիր, ուրեմն, քո ծանր վիշտը, աստվածուհի. Չէ՛ որ մեծահամբավ է քո դստեր ամուսինը, դուտրդ մեծն [[Զևս]]ի հզորազոր եղբոր կինն է դարձել։}}
<center>'''Հոմերի օրհներգ Դեմետրային'''</center></b>
 
Չնայած ժամանակակից մահի կոնոտացիան ընդունվում է ինչպես չարիք, Հադեսը, իրականում ավելի շատ միտված էր անձնվիրաբարությանը դիցաբանության մեջ։ Հադեսը հաճախ պատկերացված էր պասիվ դերում, այլ ոչ թե չար. նրա դերը, հաճախ հարաբերական հավասարակշռությունը պահպանելն էր։ </b>
 
Հադեսը իշխում է մեռյալներին։ Նա խստորեն արգելել էր հոգիներին լքել իր տիրույթը և շատ զայրանում էր, երբ որև է մեկը փորձում էր հեռանալ, կամ եթե ինչ - որ մեկը փորձում էր գողանալ հոգիները իր թագավորությունից։ Նրա բարկությունը հավասարապես սարսափելի էր բոլորի համար, ովքեր փորձում էին խաբել մահը կամ այլ կերպ խուսափել նրանից։ Սիզիփոս և Պիրիթոսը վառ օրինակ էին բոլորի համար։ </b>
 
{{quote|Ահեղորեն զայրացավ Հադեսը, կրկին անգամ [[Թանատոս]]ին ուղարկեց Սիզիփոսի հոգին առնելու։ Հայտնվեց [[Թանատոս]]ը մահկանացուներից ամենախորամանկի պալատում, և նրան գտավ ճոխ խրախճանք անելիս։ Դուրս կորզեց Սիզիփոսի հոգին աստվածների ու մարդկանց ատելին՝ [[Թանատոս]]ը։ Հիմա արդեն Սիզիփոսի հոգին առմիշտ անցավ ստվերների թագավորություն։}}
<center>'''Շարադրված է ըստ Հոմերոսի Իլիական և Օվկիդիոսի "Հերոսուհիներ" պոեմների։ ''' </center></b>
 
Միայն փոքրաթիվ մահկանացուների աստվածներին թույլատրել են իջնել Հադես և այնտեղից ողջ դուրս գալ։ Օրփեոսը [[Զևս]]ից ստացել է թույլտվություն Հադեսից դուրս բերելու իր մահացած կնոջը՝ Եվրիդիկեին, Հերակլեսը հադեսից դուրս է բերել Կերբերոսին։ [[Ոդիսևս]]ը և Էնեասը իջել են Հադես որպեսզի տեսակցեն իրենց մերձավորների հետ։ </b>
 
{{quote|Վերջապես հասանք ճերմակահեր Օվկիանոսի ջրերին և մոտեցանք կիմերիացիների թախծալի երկրի ափը, ուր մարդիկ երբեք չեն տեսնում [[Հելիոս]] աստծո լույսը։ Այդ երկիրը մշտապես պատած է ցուրտ մառախուղով։ Գիշերային աղջամուղջը թանձր խավարով է պարուրում այդ երկիրը։ Այնտեղ ափ հանեցինք մենք մեր նավը, վերցրինք ասորերկրյա աստվածներին ցոհաբերելու համար Կիրկեի տված ոչխարն ու սև խոյը, և գնացինք այնտեղ, ուր բարձրաբերձ մի ժայռի մոտ Աքերոնի մեջ են թափվում Կոկիտոսն ու Պիրիփլեգետոնոսը։ Երբ այնտեղ հասանք, ես սրով մի խորունկ փոս փորեցի, երեք անգամ մըղրի, գինու և ջրի հեղում կատարեցի. Այդ բոլորի վրա գարու ալյուր ցանեցի . փոսի վրա մորթեցի զոհերը։ Արյունը լցվեց փոսը։ Մեռյալների հոգիների հսկայական ամբոխը թռավ-եկավ փոսի մոտ և սկսեցին վիճել, թե ո'վ պիտի առաջինը խմի զոհի արյունը։}}
<center>'''Շարադրված է ըստ Հոմերոսի "Ոդիսականի" պոեմի։ ''' </center></b>
 
=== Դժնդակ Հադեսի (Պլուտոնի) թագավորությունը===
:Երկրի ընդերքում թագավորում է [[Զևս]]ի դժնադեմ եղբայրը՝ Հադեսը։ Նրա թագավորությունը լի է խավարով ու սարսափներով։ Անհատակ անդունդները երկրի երեսից տանում են դեպի Հադեսի տխուր թագավորությունը։ Մթամած գետեր են հոսում այնտեղ։ Այնտեղ է հոսում նաև սառցի պես պաղ Ստիքս սրբազան գետը, որի ջրերով երդվում են աստվածները։ </b>
 
:Այնտեղ ալիք են տալիս Կոկիտոսն ու Աքերոնը։ Հանգուցյալների հոգիների հեծեծանքները՝ թախծալից ու վշտարլի, հնչում են նրանց մռայլ ափերին։ Ստորերկրյա թագավորության մեջ ցայտում են նաև ամենայն երկրայինը մոռացության մատնող [[Լետո]] աղբյուրի ջրերը։ Հադեսի թագավորության մռայլ, և ասփոդելի (վայրի կակաչ) դժգույն ծաղիկներով պատած դաշտերով թափառում են մեռյալների անմարմին ու թեթևասահ ստվերները։ Նրանք ողբում են իրենց անլույս, ցանկություններից զուրկ կյանքը։ Հազիվ լսելի՝ կամացուկ են հնչում նրանց հեծեծանքները, որպես աշնանային քամուց քշվող թորշոմած տերևների շրջյունը։ Դժոխային եռագլուխ շունը՝ [[Կերբեր]]ը, որի վզին գալարվում են սոսկմնալի սուլոցներ արձակող օձերը, հսկում է Հադեսի թագավորության մուտքը։ Երեք գլխանի Կերբեր շունը բոլորին թույլ է տալիս մտնել Հադես, բայց ոչ ոքի թույլ չի տալիս այնտեղից դուրս գալ։ Անողորմ, զառամյալ [[Քարոն]]ը՝ մեռածների հոգիներն է տեղափոխում. Աքերոնի մռայլ ջրերով նա ոչ մի հոգի վերստին ետ չի տանի այնտեղ, ուր պայծառ շողում է կյանքի արևը։ Մեռածների հոգիները Հադեսի խավար թագավորության մեջ դատապարտված են մշտնջենական անուրախ գոյության։
==== Դժոխքի տեղագրություն ====
* Ամելետ <ref>Есть выражение «в страну Амелета» Плутарх.Греческие вопросы 39</ref>, Գետ Դժոխքում (Հադեսում)։ Կա արտահայտություն «Ամելետի երկրում»։
* Ամսանկտ <ref>Клавдиан. Похищение Прозерпины II 349</ref>, լիճ, որը գտնվում է դժոխքի մուտքի մոտ։
* Աքերոն (վիշտ)։
*Կոկիտոս Կոկիտոս (Cocytus "ողբի գետ" <ref>Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.664. Река в Аиде. Гомер. Одиссея X 514; Эсхил. Агамемнон 1160; Гермесианакт. Каталог влюбленных, ст.9; Вергилий. Энеида VI 132.</ref> ) գետ դժոխքում։ Համապատասխանում է գետնին և արևմուտքին<ref name=autogenerated1>Орфика, фр.123 Керн</ref>։
* [[Լետո]] (մոռացություն)։
* Օվկիանոս, դժոխքի չորս գետերից մեկը։ Համապատասխանում է ջրին և հյուսիսին<ref name=autogenerated1 />։
* Պիրիֆլեգետոն («բոցավառ կրակով»), գետ դժոխքում <ref>Гомер. Одиссея X 517.Поток в Италии Страбон. География I 2, 18 (стр.26)</ref>։ Գետակ Իտալիայում։ Համապատասխանում է կրակին և արևելքին<ref name=autogenerated1 />։
* Ստիգյան ճահիճ։
*[[Ստիքս]] (ատելություն)։
* Փլեգետոն (Phlegethon), գետ դժոխքում<ref>Вергилий. Энеида VI 265</ref><ref>Клавдиан. Похищение Прозерпины II 315</ref>։
 
=== Հադեսի շրջապատը ===
:Հենց այդ թագավորության մեջ, ուր չէն հասնում երկնային կյանքի ո'չ լույսը, ո'չ հրճվանքը, ո'չ թախիծը, թագավորում է [[Զևս]]ի եղբայրը Հադեսը։ Նա իր կնոջ՝ [[Պերսեփոնե]]ի հետ միասին նստում է ոսկեղեն գահին։ Նրան ծառայում են վրեժխնդրության անողորմ աստվածուհիներ [[Էրինիներ]]ը։ Ահեղ են նրանք. Խարազաններն ու օձերը ձեռքերին հետապնդում են մեղսագործին, ոչ մի պահ հանգիստ չէն տալիս նրան և հոգեմաշ են անում խղճի տառապանքներով։ Ոչ մի տեղ չի կարելի ապաստանել նրանց հետապնդումներից, Էրինիներն ամենուրեք գտնում են իրենց զոհին։ Հադեսի գահի մոտ նստում են մեռյալների թագավորության դատավորներ Մինոսը և Հռադամանթոսը։ Հենց այստեց, գահի մոտ է նաև մահվան աստված [[Թանատոս]]ը՝ սուրը ձեռքին, սև թիկնոցով, լայնատարած սև թևերով։ Անդրշիրիմյան պաղություն է փչում այդ թևերից, երբ [[Թանատոս]]ը թռչում է մահամերձի մահճի մոտ, որպեսզի իր սրով մի փունջ մազ կտրի նրա գլխից ու հափշտակի հոգին։ [[Թանատոս]]ի կողքին են և մռայլատես Կերերը։ Նրանք մոլեգնորեն սավառնում են ճակատամարտի դաշտերով. Հրճվում են տեսնելով, թե ինչպես են մեկը մյուսի հետևից ընկնում հերոսները, ապա իրենց շառագույն շուրթերով հպվում են վերքերին, ագահաբար ըմպում ընկածների տաք արյունը և մարմինների միջից դուրս կորզում նրանց հոգիները։
:Այստեղ, Հադեսի գահի մոտ է նաև գեղեցկատես [[Հիպնոս]]ը՝ քնի պատանի աստվածը։ Նա անշշուկ թևածում է երկրի վրայով՝ կակաչի գլխիկները ձեռքին և եղջյուրի միջից քնաբեր հեղուկ է ցողում։ Նա իր հրաշագործ ձողիկով քնքշաբար հպվում է մարդկանց աչքերին, կամացուկ փակում կոպերը և մահկանացուներին ընկղմում քաղցր քնի մեջ։ Հզոր է [[Հիպնոս]] աստվածը. Նրան չէն կարող ընդդիմանալ ո'չ մահկանացուները, ո'չ աստվածները, ո'չ էլ մինչև իսկ [[Զևս]]ը.Հիպնոսը նրա ահեղնացայտ աչքերն էլ է փակում և ընկղմում խոր քնի մեջ։ </b>
 
:Հադեսի խավարչտին թագավորության մեջ սավառնում են նաև երազների աստվածները։ Նրանց մեջ կան իմաստուն և հրճվալից երազներ տվող աստվածներ, բայց կան նաև այնպիսիները, որոնք մարդկանց ահավոր, ճնշող, երկյուղով ու տանջալից երազներ են բերում։ Կան և կեղծ ու պատիր երազների աստվածներ, որոնք մարդկանց մոլորության մեջ են գցում, հաճախ էլ՝ կորստյան մատնում։ </b>
 
:Անողորմ հադեսի թագավորությունը լի է խավարով ու սարսափներով։ Այնտեղ, խավարի մեջ, թափառում է սոսկալի ուրվական Էմպուսան ՝ ավանակի ոտքերով։ Նա, գիշերային խավարում մարդուն խորամանկությամբ հմայելով մի թաքուն տեղ, խմում է նրա ամբողջ արյունը և խժռում նրա դեռևս թպրտացող մարմինը։ Այնտեղ թափառում է և հրեշավոր Լամիան. նա գիշերը մտնում է երջանիկ մայրերի ննջարանը և գողանում նրանց երեխաներին՝ սրանց արյունը խմելու համար։ Բոլոր այդ ուրվականների և հրեշների վրա իշխում է [[Հեկատե]] մեծ աստվածուհին։ Նա երեք մարմին ունի և երեք գլուխ։ Անլուսին գիշերներին, թանձր խավարրի մեջ, թափառում է նա ճանապարհների վրա ու գերեզմանների մոտ իր ամբողջ սոսկալի շքախմբով, ստիքսյան շներով շրջապատված, սարսափներ ու տանջալից երազներ է ուղարկում երկրի և կորստյան մատնում մարդկանց։ [[Հեկատտե]]ին հաճախ օգնության են կանղում կախարդելիս, բայց հենց ինքն էլ միակ օգնականն է։ կախարդանքի դեմ բոլոր նրանց համար, ովքեր հարգում են նրան և ճամփաբաժանին, ուր բաժանվում են երեք ճանապարհներ, շներ զոհաբերում նրան։ </b>
 
Սոսկալի է Հադեսի թագավորությունը և ատելի է մարդկանց։
 
== Հադեսի սերունդ ==
Ըստ Սուդային, Հադեսը մի աղջիկ ուներ՝ [[Մակարիա]]<ref>name=makaria/</ref> (երանելի մահվան աստվածուհի)։
 
== Դիցաբանություն ==
Ըստ Հոմերի, Հադեսը ինքն էր պահպանում իր թագավորությունը։ Հադեսին զոհաբերում էին սև եզներ։ </b>
 
Հոմերը կոչում է Հադեսին «մեծահոգի» և «հյուրասեր», քանի որ ոչ մի մահկանացու չի խուսափի իր ճակատագրից։ Հունական դիցաբանության մեջ, օլիմպիական ժամանակահատվածի, Հադեսը համարվում էր երկրորդական աստված։ </b>
 
Հադեսի առասպելը, որպես անցանկալի, սարսափելի աստծո, հարուստ չի մանրամասներով։
Հոմերը, դիմում է նրան, որպես Զևս Ստորգետնյա, և գիտի Աիդին բացառապես որպես մահվան աստծո<ref>Гомер. Одиссея XX 492</ref> և ներկայացնում է նրան πυλάρτης (պիլարտիս)՝ անձամբ պահապանող իր թագավորության դարպասները ։ </b>
 
Ինչպես մահվան աստուածի, Հադեսը եղել է սարսափելի աստված, անգամ անունը վախենում էին արտասանել՝ փոխարինելով այն տարբեր մեղմասական մականուններով- ի դեպ, [[Պլուտոն(դիցաբանություն)|Պլուտոն]] անունը, որն ուժի մեջ էր V դարից և արդեն իսկ օգտագործվում էր, ի վերջո փոխարինում է բնօրինակ անունը։ Միայն Հոմերն էր օգտագործում նրա սկզբնական անունը իր աշխատանքներում։ Այսպիսով, Հադեսը «կլանում է» Պլուտոս աստվածին, որը ի սկզբանե եղել էր անկախ հարստության և պտղաբերության աստվածություն։ Այս ինտեգրման կապակցությամբ և անվան փոփոխության հետ միաժամանակ, տեղի ունեցավ Հադես գաղափարի ընթանուր փոփոխություն, զգալիորեն մեղմել էր իր տխուր ու անողոք էությունը։ </b>
 
Առասպելները Հադեսին օժտել են անտեսանելի սաղավարտով (Ἄϊδος κυνέην – բաշլուր, կենդանիների մորթից պատրաստաց գլխանոց), որը ունայն էր հագցնողին անել անտեսանելի։ Սաղավարտը կիկլոպների նվերն էր Հադեսին, այն բանի համար, որ նա ([[Զևս]]ի հրամանով) ազատում է նրանց . այա գլխարկը նաև օգտագործել են Զևսը տիտանների դեմ ճակատամարտում, [[Պերսևս]]ը սպանելիս Մեդուզային, [[Աթենաս]]ը, օգնելիս Դիոմեդեսին պայքարել [[Արես]]ի դեմ<ref>Ил. V, 844 сл.</ref>, նաև Գիգանտոմաքիայի ժամանակ այն [[Հերմես]]ի գլխին է։ </b>
 
Էրվին Ռոդեն նշում է իր [[Պսիքե]] (Հոգի) աշխատանքում ՝ Հադեսի և [[Պերսեփոնե]]ի ստորերկրյա թացավորությունը այնքան հեռու է մեր աշխարից, որ այնտեղ գտնվողները «անկարող են որև է ազդեցություն գործադրել մարդու կյանքի և գործողությունների վրա»
 
=== Հադես և Պերսեփոնե ===
Հադեսը համարվում է ստորգետնյա հարստությունների և պտղաբերության աստվածություն, որը երկրի ընդերքից բերք է պարգևում։ Հադեսը առևանգում է երկրագործության աստվածուհի [[Դեմետրա]]յի աղջկան՝ [[Պերսեփոնե]]ին։ Դեմետրան լիովին հուսաբեկ դադարում է բերք պարգևել մարդկությանը և [[Զևս]]ը հրամայում է Հադեսին ետ վերադարձնել [[Պերսեփոնե]]ին իր մորը։ Սակայն Հադեսը ստիպում է Պերսեփոնեին կուլ տալ նռան մի քանի հատիկ, և [[Դեմետրա]]յի դուստրը արդեն չէր կարող վերջնականապես լքել ստորերկրյա թագավորությունը։ Նա միայն տարվա մի մասը անցկացնում էր երկրի վրա մոր հետ, իսկ մնացած ժամանակ իշխում էր ստորգետնյա թագավորությունում։
 
=== Հադես և Սիզիփոս ===
Հադեսը իր հպատակների ոչ ոքի չի թույլ տալիս լքել իր թագավորությունը, բայց նրան մի օր խաբել էր խորամանկ Սիզիփոսը, երբ փախչում է մահացածների թագավորությունից։ Բայց Հադեսից փախչել հնարավոր չի, և որպես պատիժ Սիզիփոսը սարն ի վեր գլորում է ծանր քարը, որը իսկույն ցած է գահավիժում, այդպես շարունակ։
 
=== Հադես և Դանայուհիներ ===
Դանայուհիները ջուր են լցնում անհատակ կարասի մեջ։
{{quote|Բայց և այնպես Դանայուհիները չխուսափեցին պատժից իրենց կատարած չարագործության համար։ Կրում են այդ պատիժը իրենց մահից հետո։ Հադեսի խավարամած թագավորության մեջ։ Դանայուհիները պետք է ջրով լցնեն հատակ չունեցող մի վիթխարի կարաս։ Հավերժորեն նրանք ջուր են կրում ստորերկրյա գետից և լցնում կարասի մեջ։ Ահա, թվում է թե կարասն արդեն լիքն է, բայց ջուրը կրկին ու կրկին դուրս է հոսում և կարասը դարձյալ դատարկ է։ Կրկին ու կրկին գործի են անցնում Դանայուհիները, վերստին ջուր են կրում ու լցնում անհատակ կարասը։ Եվ այսպես, շարունակվում է անվախճան նրանց աշխատանքը։ }}
<center>'''Հիմնականում շարադրված է ըստ Էսքիլեսի "Պաշտպանություն աղերսողներ" ողբերկության։ ''' </center>
 
=== Հադես և Տանտալոս ===
Աստվածներին անարգողները Հադեսում դատապարտվում են տանջանքների։ Տանտալոսը մինչև վիզը կանգնած է ջրի մեջ, նրա գլխավերևում կախված են հասուն մրգեր, բայց նա հավիտյան տառապում է քաղցից ու ծարավից։
 
<center>'''Շարադրված է ըստ Հոմերոսի "Ոդիսականի" պոեմի։ ''' </center>
 
=== Հադես և [[Ասկլեպիոս]] ===
Երբ [[Ասկլեպիոս]]ը հասել էր իր արվեստի վարպետության այն մակարդակին, որ կարողանում էր վերակենդանացնել մարդկանց, Հադեսը վիրավորված դիմում է [[Զևս]]ին և պահանջում է սպանել Ասկլեպիոսին, նրա համար, որ նա գողանում է նրա հպատակներին և խաղթում է ընթանուր տիեզերական հարմոնիան։ [[Զևս]] սպանում է/վիրավորում է [[Ասկլեպիոս]]ին շանթով։ </b>
 
{{quote| Ասկլեպիոսը ոչ միայն ապաքինում էր բոլոր հիվանդներին, այլև մինչև իսկ մեռածներին էր կենդանություն տալիս։ Դրանով նա կատաղեցրեց մեռյալների թագավորությանը տիրող Հադեսին և շանթարձակ Զևսին, քանի որ խախտում էր երկրի վրա՝ Զևսի սահմանված կարգն ու օրենքը։ Մոլեգնած Զևսը նետեց շանթը և վիրավորեց Ասկլեպիոսին։}}
 
=== Հադես և [[Հերակլես]] ===
Հադեսը կռվել էր Պիլոսի բնակիչների և իրենց թագավորի Նելևսի կողքին , սակայն նրան վիրավորել էր Հերկուլեսը<ref>Гомер. Илиада V 395—404; Арнобий. Против язычников IV 25 (ссылка на Паниасида); Сенека. Геркулес в безумье 560—565; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 7, 3</ref> (Պիլոս բառը համահունչ է "դարպաս" բառին)։ Այդ իսկ պատճառով, Պիլոսում է հիմնվում է Հադեսի պաշտամունքը և կառուցվում է նրա տաճարը<ref>Павсаний. Описание Эллады VI 25, 3</ref>։ </b>
 
Ըստ այլ վարկածի. Հադեսը ինքն է հսկում իր թագավորությունը։ [[Հերակլես]]ը դժոխք իջնելիս խոցել է մուտքի մոտ կանգնած Հադեսին, որը ստիպված է եղել վերքը բուժելու համար մեկնել Օլիմպոս։
 
== Պաշտամունք ==
Հադեսը մեռածների աստվածն է, եղել է զարհուրելի երեևույթ կենդանի մարդկանց համար։ Մեծ դժվարությամբ էին զոհեր ատուցում նրան, մատուզելիս էլ դեմքերը քողարկում էին։ Քանի որ շատերին պարզապես երկյուղալի էր արտասանել Հադես անունը, դրա համար սկսեցին մեղմասացություններ օգտագործել նրա անվան փոխարեն։ Նրան կոչում էին Clymenus ("տխրահռչակ"), Polydegmon ("Ով ընդունում է շատերին"), և թերևս Eubuleus ("բարի խորհուրդ" կամ "բարի մտադրությամբ"), բոլորն էլ իր անվան մեղմասացությունն էին, քանզի վտանգավոր էր արտասանել նրա իրական անունը, հետագայում մեղմասացությունները վերածվեցին մականունների։ </b>
 
Նա շատ ժամանակ է անցկացնում իր մռայլ թագավորություննում։ Ահազդու է ճակատամարտում, նա ապացուցել էր իր դաժանությունը հայտնի Տիտանոմաքիայի ժամանակ, Օլիմպիացիների ընդդեմ Տիտանների պայքարում։ </b>Հադեսը մարմնավորում էր անողորմ մահը։ «Ինչու՞ ենք մենք ատում Հադեսին ավելի, քան որև է այլ աստծո, եթե ոչ այն պատճառով, որ նա այնքան անխախտելի է և անզիջում»։ Դա Ագամեմնոսի հռետորական հարցն է։ Սակայն նա չար աստված չէր, չնայաց այն բանի, որ նա եղել է խիստ, դաժան և անխիղճ։ Հադեսը ղեկավարում էր դժոխքը, և, հետևաբար առավել հաճախ ասոցացվում էր մահվան հետ, սակայն նա չի եղել Մահի մարմնացում, այն փաստացի մահվան աստված՝ Թանատոսն էր։ Հադեսը ղեկավարում էր դժոխքը, իսկ Թանատոսը հենց մահն էր, ով ենթարկվում էր Հադեսին։
Հադեսը մարմնավորում էր անողորմ մահը։ «Ինչու՞ ենք մենք ատում Հադեսին ավելի, քան որև է այլ աստծո, եթե ոչ այն պատճառով, որ նա այնքան անխախտելի է և անզիջում»։ Դա Ագամեմնոսի հռետորական հարցն է։ </b>
Սակայն նա չար աստված չէր, չնայաց այն բանի, որ նա եղել է խիստ, դաժան և անխիղճ։ Հադեսը ղեկավարում էր դժոխքը, և, հետևաբար առավել հաճախ ասոցացվում էր մահվան հետ, սակայն նա չի եղել Մահի մարմնացում, այն փաստացի մահվան աստված՝ Թանատոսն էր։ Հադեսը ղեկավարում էր դժոխքը, իսկ Թանատոսը հենց մահն էր, ով ենթարկվում էր Հադեսին։ </b>
 
Երբ հույները ցանկանում էին Հադեսի ողորմածությունը շարժել, նրանք խփում էին իրենց ձեռքերը գետնին վստահ լինելով, որ նա լսում է նրանց։ Այն մարդը, ով զոհաբերություն էր կատարում նրա պատվին, թաքցնում էր իր դեմքը։ Համաձայն մի հին աղբյուրի, Հադեսը տնօրինում էր Անտեսանելի գլխարկին, սաղավարտին։ Իր կառքը, որը կազմված էր չորս սև ձիուց, սարսափ էր ներշնչում դիտողին։
Համաձայն մի հին աղբյուրի, Հադեսը տնօրինում էր Անտեսանելի գլխարկին, սաղավարտին։ Իր կառքը, որը կազմված էր չորս սև ձիուց, սարսափ էր ներշնչում դիտողին։ </b>
 
Հադեսի թագավորությունը՝ մեռյալների հոգիների թագավորությունը, հին հույների ահավոր ու խավարչտին են պատկերացրել, իսկ»անդրշիրիմյան կյանքը»՝ համարել դժբախտություն։ Զուր չէ, որ ստորերկրյա աշխարհից՝ [[Ոդիսևս]]ի կողմից կանչված Աքիլեսի ստվերն ասում է, թե ավելի լավ է ստորագույն ծառա լինել երկրի վրա քան արքա՝ Հադեսի թագավորության մեջ։ </b>
 
Ստորերկրյա աստվածները գլխավորապես մարմնացրել են բնության ահեղ ուժերը. նրանք օլիմպացի աստվածներից շատ ավելի հին են։ Ժողովրդական հավատալիքների մեջ նրանք ավելի նշանակալից դեր են խաղացել։
 
=== Աիդի պաշտպամումքը Հունաստանում ===
Աիդի Պաշտամունքը Հունաստանում հանդիպել է ոչ հաճախ։ Համաձայն Պավսանդացու, Աիդին ոչմի տեղ չեն պաշտել, բացի Էլիդայից, որ տեղ տարին մի անգամ բացվում էր աստծո տաճարը (ճիշտ այնպես, ինչպես մահկանացուն է մեկ անգամ իջնում մեռյալների թագավորություն), որտեղ միայն քրմերին թույլատրվում էր մտնել։</b>
 
Մյուս բոլոր դեպքերում Աիդի պաշտպամունքը կապվում էր այլ խթոնիկ աստվածությունների պաշտամունքի հետ, ի դեպ Աիդն հանդես էր գալիս որպես երկրային բարիք պարգևող, քան թե սարսափելի մահվան աստված։ Աիդի պաշտպամունքի վայրերը, տեղայնացաց էին սովորաբար խորը քարանձավների մոտերք, երկրի վրա Ճեղքվածքների մոտ և այլն, այնտեղ, որտեղ սնահավատորեն տեսնում էին «մուտքեր դեպի դժոխք»
 
Մյուս բոլոր դեպքերում Աիդի պաշտպամունքը կապվում էր այլ խթոնիկ աստվածությունների պաշտամունքի հետ, ի դեպ Աիդն հանդես էր գալիս որպես երկրային բարիք պարգևող, քան թե սարսափելի մահվան աստված։ Աիդի պաշտպամունքի վայրերը, տեղայնացաց էին սովորաբար խորը քարանձավների մոտերք, երկրի վրա Ճեղքվածքների մոտ և այլն, այնտեղ, որտեղ սնահավատորեն տեսնում էին «մուտքեր դեպի դժոխք»
===Պլուտոնի պաշտպամումքը Հռոմում===
Ազգային Հռոմեական մահվան և ստորերկրյա աստուածը Օրկն էր, ընդհանուր առմամբ նման էր Պլուտոնին։ Հունական Պլուտո / Pluto անունը տարածվել էր հռոմեացիների մոտ համեմատաբար ուշ. Համենայնդեպս Դեսիոս Մուսը՝ դատապարտելով երեն որպես զոհ ստորգետնյա աստվածներին, չի արտասանում Պլուտոն անունը։
 
=== Պլուտոնի պաշտպամումքը Հռոմում ===
==Ատրիբուտներ==
Ազգային Հռոմեական մահվան և ստորերկրյա աստուածը Օրկն էր, ընդհանուր առմամբ նման էր Պլուտոնին։ Հունական Պլուտո / Pluto անունը տարածվել էր հռոմեացիների մոտ համեմատաբար ուշ. Համենայնդեպս Դեսիոս Մուսը՝ դատապարտելով երեն որպես զոհ ստորգետնյա աստվածներին, չի արտասանում Պլուտոն անունը։
*Կառք լծված չորս սև ձիերով
*Նարգիզ
*Նոճի
*Հադեսի Բանալի
*Կերբեր
*Սև գահ
*Երկժանի
*Անտեսանելի Սաղավարտ
 
|== Ատրիբուտներ ==
==Հադեսը մշակույթում==
* Կառք լծված չորս սև ձիերով
* Նարգիզ
* Նոճի
* Հադեսի Բանալի
* Կերբեր
* Սև գահ
* Երկժանի
* Անտեսանելի Սաղավարտ
 
== Հադեսը մշակույթում ==
=== Պատկերասրահ ===
<gallery perrow=4 widths="160px" heights="160px">
Պատկեր: Aidoneus & Persephone.png | Հադես, [[Պերսեփոնե]] և [[Կերբեր]]
Պատկեր: Hades.jpg| Հադես երկժանի ձեռքին
Պատկեր: Henryk Siemiradzki 010.jpeg| Օրփեոս Հադեսի մոտ
Պատկեր: Locri Pinax Of Persephone And Hades.jpg| Հադես և [[Պերսեփոնե]]
</gallery>
 
=== Գրականության մեջ ===
* Հադեսը գլխավոր դերում է Արիստոփանեսի "Գորտեր" կատակերգության մեջ։
* Ուշ անտիկ գրականության մեջ (Lucian) Հադեսը ծաղրե-զավեշտական պատկերացմամբ է մատուցվել։
* Հադեսը նաև նշված է մի շարք ֆանտաստիկ վեպերում ՝ Ռիք Րիորդան, Պերսի Ջեքսոն և Օլիմպիացիները։
 
=== Գեղանկարչության մեջ ===
Աիդի պատկերները համեմատաբար հազվադեպ են հաբդիպում. նրանց մեծ մասը պատկանում է ուշ ժամանակներին։ Արվեստում Հադեսը պատկերվել է Զևսի նմանությամբ՝ ուժեղ չափահաս տղամարդ, գահին նստած, ձեռքին երկժանի կամ գայիսոն, երբեմն առատության եղջյուրով, երբեմն էլ նրա կողքին Պերսեփոնեն։ Ոտքերի վրա պարկած է սովորաբար Կերբերն (մեկ արձանի վրա Կերբերը նստած է)։
 
=== Կինոյում և վիդեոխաղերում ===
Հադեսը ի հայտ է գալիս որպես գլխավոր կերպարներից մեկը Տիտանների Բախում և Տիտանների Ցասում ֆիլմում և նրա դերը կատարում էր բրիտանացի դերասան Ռեյֆ Ֆայնզը։ Սպասված ֆիլմի շարունակության մեջ՝ Տիտանների Ժամանակը, նրա դերը խաղում է նույն դերասանը։
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hercules_(1997_film) Հերկուլես] (մուլտֆիլմ)
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hercules:_The_Legendary_Journeys Հերակլեսի զարմանալի արկածները (1995 -1999)]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Xena:_Warrior_Princess Զենա.Պատերազմի արքայադուստր (1995 -2001)]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Smallville Սմոլվիլ] (2001-2011)
 
* Վիդեոխաղերում
# [https://en.wikipedia.org/wiki/God_of_War_(series) God of War], [https://en.wikipedia.org/wiki/God_of_War_II God of War II], [https://en.wikipedia.org/wiki/God_of_War:_Chains_of_Olympus God of War: Chains of Olympus] (2008)
# Zeus։ Master of Olympus
# Immortal Throne [https://en.wikipedia.org/wiki/Titan_Quest Titan Quest]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Kingdom_Hearts Kingdom Hearts]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Hercules_(1997_film) Hercules]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Age_of_Mythology Age of Mythology] և [https://en.wikipedia.org/wiki/Age_of_Empires:_Mythologies Age of Empires: Mythologies]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Herc%27s_Adventures Herc's Adventures]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Quest_for_Glory_V:_Dragon_Fire Quest for Glory V: Dragon Fire]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Poptropica Poptropica]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Kid_Icarus:_Uprising Kid Icarus: Uprising]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Persona_2:_Innocent_Sin Persona 2: Innocent Sin]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Final_Fantasy Final Fantasy]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Call_of_Duty:_Black_Ops Call of Duty: Black Ops]
# [https://en.wikipedia.org/wiki/Smite_(video_game) Smite]
 
== Ծանոթագրություններ ==
<div style="height: 150px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" >
<div class= style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;">
<div class= style="-moz-column-count:1; column-count:1; -webkit-column-count:1;">
{{ծանցանկ}}
</div>
</div>
</div>
 
== Աղբյուրներ ==
164 739

edits