«Ութձայն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 324 բայտ ,  6 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (clean up, փոխարինվեց: → (18),   → (4) oգտվելով ԱՎԲ)
{{ԱՀ}}
 
[[Պատկեր:Ութձայն—Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia).jpg|մինի|Հայկական ութձայնի հնչյունաշարեր]]
'''Ութձայն''', ավանդականաւանդական ձայնեղանակների համակարգ միջնադարյանմիջնադարեան [[Քրիստոնեություն|քրիստոնեական]] երաժշտական արվեստում։արուեստի Կապվածմէջ։ Կապուած է Հին աշխարհի միժողովուրդներու շարքմէկ ժողովուրդներիշարքին, այդ թվումթուին ևեւ հայերիհայերու մոտմօտ խոր անցյալումանցեալին ձևավորվածձեւավորուած տիպական ձայնեղանակներիձայնեղանակներու մասին ուսմունքին։ Վերջինս մ․ թ․ առաջին դարերումդարերուն (մինչևմինչեւ IV4րորդ դ․դարուն սկիզբը) քրիստոնեական պաշտամունքային երաժշտությաներաժշտութեան մեջ վերաձևավորվելվերաձեւավորուած է որպես ութձայն, թեպետթեէւ իրականութեան իրականումմէջ միավորելմիավորուած է ութիցութէն շատ ավելիաւելի մեծ թվովթիւով հիմնական ևեւ օժանդակ ձայնեղանակներ։
Ութձայնը որպես կազմավորվածկազմավորovած համակարգ կիրառվելկիրառուած էէրորդ IV դարից։դարուն։ Այն արտացոլող ևեւ գիտությանըգիտութեանը հայտնի հնագույն մատյաններըմատեանները երկուսներկուքն են․ալ V4րորդ դ․դարուն․ սկզբինսկիզբին ([[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]]Աստվածաշունչի հայերեն թարգմանությունիցթարգմանութենէն հետոետք) կազմվածկազմուած հայոց հնագույն Սաղմոսարան֊ժամագիրքը՝ իր ութ կանոններով, որոնցիցորոնց յուրաքանչյուրինիւրաքանչիւրին համապատասխանելհամապատասխանած է միմէկ ձայնեղանակ, ևեւ VI6րորդ դարիդարու սկզբինսկիզբին [[Սևերոս Անտիոքացի|Սևերիոս Անտիոքացի]] պատրիարքի կազմած հոգևորհոգեւոր ինքնուրույն երգերիերգերու ժողովածուն՝ ութ ձայնեղանակներն ընդգրկող ներքին հատուկ բաժանումով։ Սկզբնական շրջանումշրջանին ութձայնի տեսական հիմունքներն այս կամ այն չափով ընդհանուր եղած են եղելքրիստոնեայ քրիստոնյա ժողովուրդներիժողովուրդներու համար (հատկապես Մերձավոր[[Մերձաւոր Արեւէլք]]ի Արևելքումմէջ)։ ժամանակի ընթացքումընթացքին, սակայն, նախ առանձնացելառանձնացած են արևմտյանարեւմտեան ևեւ արևելյանարեւելեան քրիստոնյաքրիստոնեա մշակույթներինմշակույթներուն հատուկ ութձայները, հետո՝ արևելյանարեւելեան քրիստոնեական երաժշտարվեստիերաժշտարուեստի սահմաններումսահմաններու տարանջատվելմէջ տարանջատուած են միազգայն շարքութձայներու ազգայնմէկ ութձայներձայն (XV15րորդ դ․ ձևավորվելձևավորուած է նաևնաեւ ռուսականը ևեւ այլն)։
 
Արեւելեան քրիստոնեական երաժշտութեան պատմական զարգացման դասական շրջանին (մինչեւ 15 դ․ կեսերը), իր մեղեդիական մեծ հնարավորութիուններով եւ ազգային վառ ինքնատիպ գծերով բիւգանդականի կողքին արժանի տեղ մը գրաւուած է հայկ․ ութձայնը։ Տակաւին հեթանոսական Հայաստանի մէջ տեսական միտքը տարբերած է չորս հիմնական ձայնեղանակներ՝ տիպական միւս մեղեդիները այս կամ այն կերպ խումբելով դրանց շուրջ։ 4րորդ հարիւրամեակի ընթացքին հոգեւոր պաշտամունքային երաժշտութեան մեջ կատարվուած են լուրջ տեղաշարժեր, որոնց գիտութիունը արձագանքած է գիրերու գիւտէն հետո։ [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ը եւ [[Սահակ Պարթեւ]]ը վերանայած են ձայնեղանակներու մասին հայկական հին ուսմունքը եւ վերակարգաւորած է գլխավորապես աստվածաշունչի երգերու (սաղմոսներ, մարգարեական օրհնութիւններ եւ տիրամոր օրհնութիւն) բնագիրրերու հետ զուգորդուող տիպական մեղեդիները՝ խմբագրելով հայկական ութձայնի առաջին խոշոր հատուածը (չորս բուն, չորս կողմ եւ երկու այստեղի եղանակներով, որոնք արդեն իսկ դուրս եկած են ութի սահմաններուն)։
Ութձայնը որպես կազմավորված համակարգ կիրառվել է IV դարից։ Այն արտացոլող և գիտությանը հայտնի հնագույն մատյանները երկուսն են․ V դ․ սկզբին ([[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] հայերեն թարգմանությունից հետո) կազմված հայոց հնագույն Սաղմոսարան֊ժամագիրքը՝ իր ութ կանոններով, որոնցից յուրաքանչյուրին համապատասխանել է մի ձայնեղանակ, և VI դարի սկզբին [[Սևերոս Անտիոքացի|Սևերիոս Անտիոքացի]] պատրիարքի կազմած հոգևոր ինքնուրույն երգերի ժողովածուն՝ ութ ձայնեղանակներն ընդգրկող ներքին հատուկ բաժանումով։ Սկզբնական շրջանում ութձայնի տեսական հիմունքներն այս կամ այն չափով ընդհանուր են եղել քրիստոնյա ժողովուրդների համար (հատկապես Մերձավոր Արևելքում)։ ժամանակի ընթացքում, սակայն, նախ առանձնացել են արևմտյան և արևելյան քրիստոնյա մշակույթներին հատուկ ութձայները, հետո՝ արևելյան քրիստոնեական երաժշտարվեստի սահմաններում տարանջատվել են մի շարք ազգայն ութձայներ (XV դ․ ձևավորվել է նաև ռուսականը և այլն)։
Այս շրջանին արդեն, սկսած ըլլալով նաեւ հայկական հոգեւոր ինքնուրույն երգերու (հետագայում շարական անուանուած)՝ կցուրդներու հորինումն ու եկեղեցիի ազատ կատարումը (հրապարակումըհրապարակինը), [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի ևեւ [[Սահակ ՊարթևՊարթեւ]]ի նախաձեռնությամբնախաձեռնութեամբ կազմվելկազմուած է հայկական ութձայնի երկրորդ (ավելի փոքրաչափ) հաավածը ես՝ այսպես կոչվածկոչուած սկսվածքներիսկսվածքներու համակարգը։ Սկսվածքներին կարևորկարեւոր դեր է հատկացվելհատկացուած պաշտոներգությանպաշտոներգութեան մեջ։ Դրանց օգնությամբօգնութեամբ մենակատար-խմբավարը իրականացրելիրականացուած է անցումները սաղմոսներիցսաղմոսներէն դեպի կցուրդներիկցուրդներու խմբական երկդաս կատարումը։ Բացի այդ, սկսվածքներիսկսուածքներու դրությանդրութեան միշոցով [[դպիր]]ներըդպիրները տիրապետելտիրապետած են գործնական երգեցողությաններգեցողութեանն ու տեսությանը։տեսութեանը։ ԱվելիԱւելի ուշ, հայ հոգևորհոգեւոր ինքնուրույն երգի զարգացմանը զուգընթաց ստեղծվելստեղծուած են հայկական միջնադարյանմիջնադարեան երաժշտա֊ծիսական հիմնական մատյաններին՝մատեաններու՝ (նրանցումիրէնց ընդգրկվածընդգրկուած երգի տեսակներինտեսակներուն) վերաբերող ութձայնի նոր հատվածներ։հատուածներ։ Շարակնոցի արդեն բազմացած նյութերինիւթերու ընտրությանընտրութեան, խմբագրման ևեւ համապատասխան ձայնեղանակներիձայնեղանակներու զատորոշման հարցերով VII7րորդ դ․ զբաղվելզբաղուած է [[Շիրակ դպրեվանք|Շիրակի դպրեվանքի]] առաջնորդ [[Բարսեղ ճոնըճոն]]ը (ստեղծելով «Ճոնընտիր» կոչվածկոչուած ժողովածուն)։
 
VIII8րորդ դ․ սկզբինսկիզբը [[Ստեփանոս Սյունեցի|Ստեփանոս Սյունեցու]] երկրորդը կանոնացրել է ընտրվածընտրուած [[կցուրդ]]-[[շարական]]ներըշարականները ևեւ խմբագրել վերջիններիսվերջիններուն կապվածկապուած ութձայնը, բաղկացած հիմնական ութ եղանակներիցեղանակներէ, նույնչափնոյնչափ «դարձվածքներիցդարձուածքներէն» ևեւ նրանցանոնց շուրջ խմբվածխմբուած մոտ 40 տիպական մեղեդիներից։մեղեդիներէ։ XII11րորդ դ․ [[Ներսես Շնորհալի|Ներսես Շնորհալին]]ն տեսականորեն իմաստավորելիմաստավորած է «ծանր» (նոր տիպի), «ստեղի» ևեւ «զարտուղի» կոչվածկոչուած ձայնեղանակները։ XIII13րորդ դ․ կիլիկյան մի[[Կիլիկիա|Կիլիկեան]] շարք նշանավորնշանաւոր մը երաժշտապետներիերաժշտապետներու ջանքերով խազգրքերումխազգրքերուած է ութ հիմնական նորակերտ ձայնեղանակներիցձայնեղանակներէն յուրաքանչյուրիիւրաքանչիւրի շուրջ խմբվելխմբուած են տասը ևեւ ավելիաւելի «մանրուսման» երգեր։ XIII13 - XIV14րորդ դդ․ Կիլիկիայում[[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] մէջ եւ ևԿենդրոնական ԿենտրոնականՀայաստանի Հայաստանումմէջ հատուկ ուշադրությանուշադրութեան առարկա ենդարձած դարձելեն նաևնաեւ Գանձարան ժողովածուի բաղադրիչները։ XIV14րորդ դ․ վերջին - XV15 դ․ սկզբին [[Տաթևի համալսարանՏաթեւ]]ի երաժշտականհամալսարանիերաժշտական մասնաճյուղումմասնաճիւղի [[Գրիգոր ՏաթևացուՏաթեւաց]]իի ղեկավարությամբղեկավարութեամբ ընդհանուր հայտարարի ենհայտարարութին բերվելբերած են հայկական ութձայնի տեսությաննտեսութեանն ու գործնականին վերաբերող դրույթներըդրոյթները, որից միորուն հակիրճ ամփոփում էմը հասել մինչևհասած է մինչեւ [[Գ․ ԳապասաքալյանըԳապասաքալեան]]ը, [[Հ․ ԼիմոնճյանըԼիմոնճեան]]ը, [[Ն․ ԹաշճյաննԹաշճեանն]] ու մեր օրերը։ Հայկական ութձայնի մշակվել է միջնադարյան վանքերինվանքերուն մօտ կիցդպրոցներու դպրոցներումմէջ ևեւ համալսարաններում։համալսարաններուն։ Այն խմբագրողները եղելեղած են երաժիշտ-վարդապետներ, որոնց մտահոգությանմտահոգութեան գլխավորգլխաւոր առարկան, գուցեևգուցէ հաճախ, ներկայացրելներկայացուցեր է հայ եկեղեցական երաժշտություններաժշտութիւնն ու նրաանոր կարգավորությունը։կարգավորութիւնը։ ԱյնուամենայնիվԱյնուամենայնիւ, սխալ կլիներկը թուէր հայկական ութձայնը քննել հին ու միջնադարյանմիջնադարեան հայ աշխարհիկ երաժշտությունիցերաժշտութենէն անկախ։
Արևելյան քրիստոնեական երաժշտության պատմական զարգացման դասական շրջանում (մինչև XV դ․ կեսերը), իր մեղեդիական մեծ հնարավորություններով և ազգային վառ ինքնատիպ գծերով բյուգանդականի կողքին արժանի տեղ է գրավել հայկ․ ութձայնը։ Տակավին հեթանոսական Հայաստանում տեսական միտքը տարբերել է չորս
Հայ եկեղեցին, հիմնական ձայնեղանակները սկզբիցսկիզբին ևեթ փոխառնելովփոխարինելով սեփական ժողովրդիժողովուրդի աշխարհիկ (գյուղականգիւղական, քաղաքային ևեւ գուսանական) երգարվեստիցերգարուեստից ու հետագայումհետագային ևսեւս մշտապեսմշտապէս սնվելովսնուելով աշխարհիկ երգ-երաժշտությաներաժշտութեան լեզվականլեզուական հարստություններիցհարստութիւններուն, իր տեսական նվաճումներովնուաճումներով առարկայորենառարկայորէն ընդհանրացրևընդհանրացրուած է հայ ժողովրդական֊ազգային երաժշտությաներաժշտութեան ելևէջայինելեւէջային կողմին հատուկ ոճական օրինաչափությունները։օրինաչափութիւնները։
հիմնական ձայնեղանակներ՝ տիպական մյուս մեղեդիները այս կամ այն կերպ խմբելով դրանց շուրջ։ IV հարյուրամյակի ընթացքում հոգևոր պաշտամունքային երաժշտության մեջ կատարվել են լուրջ տեղաշարժեր, որոնց գիտությունը արձագանքել է գրերի գյուտից հետո։ [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ը և [[Սահակ Պարթև]]ը վերանայել
են ձայնեղանակների մասին հայկական հին ուսմունքը և վերակարգավորել գլխավորապես աստվածաշնչային երգերի (սաղմոսներ, մարգարեական օրհնություններ և
տիրամոր օրհնություն) բնագրերի հետ զուգորդվող տիպական մեղեդիները՝ խմբագրելով հայկական ութձայնի առաջին խոշոր հատվածը (չորս բուն, չորս կողմ և երկու ստեղի եղանակներով, որն արդեն իսկ դուրս է գալիս ութի սահմաններից)։
 
Այս շրջանում արդեն, սկսված լինելով նաև հայկական հոգևոր ինքնուրույն երգերի (հետագայում շարական անվանված)՝ կցուրդների հորինումն ու եկեղեցում ազատ
կատարումը (հրապարակումը), [[Մեսրոպ Մաշտոց]]ի և [[Սահակ Պարթև]]ի նախաձեռնությամբ կազմվել է հայկական ութձայնի երկրորդ (ավելի փոքրաչափ) հաավածը ես՝ այսպես կոչված սկսվածքների համակարգը։ Սկսվածքներին կարևոր դեր է հատկացվել պաշտոներգության մեջ։ Դրանց օգնությամբ մենակատար-խմբավարը իրականացրել է անցումները սաղմոսներից դեպի կցուրդների խմբական երկդաս կատարումը։ Բացի այդ, սկսվածքների դրության միշոցով [[դպիր]]ները տիրապետել են գործնական երգեցողությանն ու տեսությանը։ Ավելի ուշ, հայ հոգևոր ինքնուրույն երգի զարգացմանը զուգընթաց ստեղծվել են հայկական միջնադարյան երաժշտա֊ծիսական հիմնական մատյաններին՝ (նրանցում ընդգրկված երգի տեսակներին) վերաբերող ութձայնի նոր հատվածներ։ Շարակնոցի արդեն բազմացած նյութերի ընտրության, խմբագրման և համապատասխան ձայնեղանակների զատորոշման հարցերով VII դ․ զբաղվել է Շիրակի դպրեվանքի առաջնորդ Բարսեղ ճոնը (ստեղծելով «Ճոնընտիր» կոչված ժողովածուն)։
 
VIII դ․ սկզբին [[Ստեփանոս Սյունեցի|Ստեփանոս Սյունեցու]] երկրորդը կանոնացրել է ընտրված [[կցուրդ]]-[[շարական]]ները և խմբագրել վերջիններիս կապված ութձայնը, բաղկացած հիմնական ութ եղանակներից, նույնչափ «դարձվածքներից» և նրանց շուրջ խմբված մոտ 40 տիպական մեղեդիներից։ XII դ․ [[Ներսես Շնորհալի]]ն տեսականորեն իմաստավորել է «ծանր» (նոր տիպի), «ստեղի» և «զարտուղի» կոչված ձայնեղանակները։ XIII դ․ կիլիկյան մի շարք նշանավոր երաժշտապետների ջանքերով խազգրքերում ութ հիմնական նորակերտ ձայնեղանակներից յուրաքանչյուրի շուրջ խմբվել են տասը և ավելի «մանրուսման» երգեր։ XIII - XIV դդ․ Կիլիկիայում և Կենտրոնական Հայաստանում հատուկ ուշադրության առարկա են դարձել նաև Գանձարան ժողովածուի բաղադրիչները։ XIV դ․ վերջին - XV դ․ սկզբին [[Տաթևի համալսարան]]ի երաժշտական մասնաճյուղում Գրիգոր Տաթևացու ղեկավարությամբ ընդհանուր հայտարարի են բերվել հայկական ութձայնի տեսությանն ու գործնականին վերաբերող դրույթները, որից մի հակիրճ ամփոփում է հասել մինչև Գ․ Գապասաքալյանը, Հ․ Լիմոնճյանը, Ն․ Թաշճյանն ու մեր օրերը։ Հայկական ութձայնի մշակվել է միջնադարյան վանքերին կից դպրոցներում և համալսարաններում։ Այն խմբագրողները եղել են երաժիշտ-վարդապետներ, որոնց մտահոգության գլխավոր առարկան, գուցեև հաճախ, ներկայացրել է հայ եկեղեցական երաժշտությունն ու նրա կարգավորությունը։ Այնուամենայնիվ, սխալ կլիներ հայկական ութձայնը քննել հին ու միջնադարյան հայ աշխարհիկ երաժշտությունից անկախ։
 
Հայ եկեղեցին, հիմնական ձայնեղանակները սկզբից ևեթ փոխառնելով սեփական ժողովրդի աշխարհիկ (գյուղական, քաղաքային և գուսանական) երգարվեստից ու հետագայում ևս մշտապես սնվելով աշխարհիկ երգ-երաժշտության լեզվական հարստություններից, իր տեսական նվաճումներով առարկայորեն ընդհանրացրև է հայ ժողովրդական֊ազգային երաժշտության ելևէջային կողմին հատուկ ոճական օրինաչափությունները։
 
{{ՀՍՀ}}
 
== Ծանոթագրություններ ==
[[Կատեգորիա:Հայկական երաժշտություն]]
{{ծանցանկ}}