«Հաֆնիում»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 12 273 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (Լավ/Ընտրյալ հոդվածի կամ ցանկի կաղապարների հեռացում: Այժմ Վիքիշտեմարանից է գալիս։, ջնջվեց: {{Link GA|de}} (2))
{{Քիմիական տարր
{{անաղբյուր}}
| անվանում = Հաֆնիում / Hafnium (Hf)
[[Պատկեր:Hf-TableImage.png|մինի|Հաֆնիում]]
| համար = 72
'''Հաֆնիում''', քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Hf'' և ատոմային թիվը՝ 72։
| սիմվոլ =Hf
| վերևից = [[Ցիրկոնիում|Zr]]
| ներքևից = [[Ռեզերֆորդիում|Rf]]
| խումբ = 4
| պարբերություն =
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Hafnium ebeam remelted.jpg|200px|Հաֆնիում ]]<br /> Արծաթափայլ կռելի մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված = 178,49(2)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe]4f<sup>14</sup> 5d<sup>2</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ = 167
| կովալենտային շառավիղ =144
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+4e) 78
| էլեկտրաբացասականություն = 1,3
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = 0
| օքսիդացման աստիճան = 4
| իոնիզացման էներգիա 1 = 575,2 (5,96)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն = 13,31<ref name=webelements>{{cite web|url=http://www.webelements.com/hafnium/|title=Hafnium: physical properties|publisher=WebElements|lang=en|accessdate=2013-08-17}}</ref>
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան =2506 [[Կելվին|K]] (2233 °C, 4051 °F)
| եռման ջերմաստիճան =4876 [[Կելվին|K]] (4603 °C, 8317 °F)
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն = 25,1
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 575
| ջերմունակություն =25,7<ref name={{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка = http://www.xumuk.ru/encyklopedia/929.html
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1988
|том = 1
|страницы = 504
|страниц = 623
|серия =
|isbn =
|тираж = 100 000
}}
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 13,6
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=3,196 c=5,051<ref>{{cite web|url=http://www.webelements.com/hafnium/crystal_structure.html|title=Hafnium: crystal structure|publisher=WebElements|lang=en|accessdate=2013-08-17}}</ref>
| C/a հարաբերություն = 1,580
| Դեբայի ջերմաստիճան =
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն =23,0
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| CAS համար =
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
 
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=72}}
'''Հաֆնիում''' ({{lang-lat|''Hafnium''}} )քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Hf'', [[պարբերական համակարգ]]ի 4-րդ խմբի [[քիմիական տարր]]: Կարգահամարը 72 է, ատոմական զանգվածը՝ 178,49:
 
Բնական հաֆնիումը ունի վեց կայուն [[իզոտոպ]]՝ 174,176-180 զանգվածային թվերով:
 
== Բացահայտման պատմություն ==
Հաֆնիումի գոյության մասին կանխատեսել էր [[Մենդելեև Դմիտրի|Դ. Ի. Մենդելեև]]ը, [[1870]] թվականին: [[Նիլս Բոր|Ն. Բոր]]ը ցույց տվեց ([[1921]]), որ № 72 տարրի ատոմը պետք է ունենա [[ցիրկոնիում]]ի [[ատոմ]]ի նման կառուցվածք:
 
Հունգարացի քիմիկոս Դ. Հևեշին և հոլանդացի ֆիզիկոս Դ. Կոստերը ցիրկոնիումի հանքաքարերում ռենտգենասպեկտրային վերլուծության եղանակով հայտնաբերեցին ([[1922]]) № 72 տարրը և անվանեցին «Հաֆնիում»՝ ի պատիվ հայտնաբերման տեղի՝ [[Կոպենհագեն]] (ուշ {{lang-lat|Hafnia}}) քաղաքի:
 
== Բնության մեջ ==
Հաֆնիումը ինքնուրույն [[միներալներ]] չունի և բնության մեջ սովորաբար ուղեկցում է ցիրկոնիումին: Պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 3,2•10<sup>-4</sup> % է, ըստ [[զանգված]]ի:
 
=== Համաշխարհային պաշարներ ===
2007 թվականին 99 % հաֆնիումի 1 կգ գինը միջինում կազմել են $780 (ըստ infogeo.ru կայքի տվյալների)
 
Հաֆնիումի համաշխարհային պաշարները աշխարհում.
 
* [[Ավստրալիա]] - ավելի քանболее 630 մլն տոննա,
* [[Հարավային Աֆրիկա]] - մոտ 287 մլն տոնն ա,
* [[ԱՄՆ]] - ավելի քան 105 մլն տոննա,
* [[Հնդկաստան]] - մոտ 70 մլն տոննա,
* [[Բրազիլիա]] - 9,88 մլն տոննա:
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Հաֆնիումը սպիտակ-արծաթավուն [[մետաղ]] է, հալման ջերմաստիճանը՝ 2222 ± 30°C, եռմանը՝ 5400 °C, [[խտություն]]ը՝ 13090 կգ/մ<sup>3</sup> (20°C-ում): Մաքուր հաֆնիումը պլաստիկ է, հեշտությամբ է ենթարկվում սառը և տաք մշակման: Քիմիական հատկություններով նման է ցիրկոնիումին, սակայն քիմիական ակտիվությամբ զիջում է նրան:
 
Միացություններում հիմնականում քառարժեք է, հայտնի են նաև 3,2 և 1 արժեքականության հաֆնիումի միացություններ: Սենյակային ջերմաստիճանում հոծ հաֆնիումը շատ կայուն է [[մթնոլորտ]]ային գազերի նկատմամբ։ Սակայն 600°C-ից բարձր տաքացնելիս արագ օքսիդանում է և փոխազդում, ցիրկոնիումի նման, [[ազոտ]]ի և [[Ջրածին|ջրածնի]] հետ։
 
== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Hafnium pellets with a thin oxide layer.jpg|մինի]]
Մինչև 400°C ջրային գոլորշիներում և մաքուր ջրում հաֆնիումը կոռոզակայուն է։ Հաֆնիումի երկօքսիդը՝ HfO<sub>2</sub>, դժվարահալ (հալման ջերմաստիճանը՝ 2780 °C) և քիմիապես կայուն նյութ է։ HfO<sub>2</sub>-ը և դրան համապատասխան հիդրօքսիդները՝ HfO<sub>2</sub>·xH<sub>2</sub>O և HfO(OH)<sub>2</sub>, ամֆոտեր են՝ հիմնային հատկության գերակշռությամբ։
 
[[Ալկալիներ]]ի և [[ալկալիական մետաղներ]]ի օքսիդների հետ HfO<sub>2</sub>-ը տաքացնելիս առաջացնում են հաֆնիումատներ, օրինակ, Me<sub>2</sub>HfO<sub>3</sub>, Me<sub>4</sub>HfO<sub>4</sub>, Me<sub>2</sub>Hf<sub>2</sub>O<sub>5</sub>։
 
Տաքացնելիս հաֆնիումը փոխազդում է [[հալոգեններ]]ի հետ՝ առաջացնելով HfX<sub>4</sub> տիպի միացություններ։
 
:<math>\mathrm{Hf + 2 \ I_2 \ \rightleftharpoons \ HfI_4}</math>
 
Բարձր ջերմաստիճաններում հաֆնիումը միանում է ածխածնին (HfC), բորին (HfB, HfB<sub>2</sub>), ազոտին (HfN), սիլիցիումին (Hf<sub>2</sub>Si, HfSi, HfSi<sub>2</sub>)։
[[Պատկեր:Zircão.jpeg|մինի]]
Հաֆնիումը փոխազդում է ֆտորաջրածնական ու խիտ [[ծծմբական թթու]]ների և ալկալիական մետաղների հալած ֆտորիդների հետ, գործնականորեն չի փոխազդում [[Աղաթթու|աղաթթվի]], [[Ֆոսֆորական թթու|ֆոսֆորական]], [[Ազոտական թթու|ազոտական]] և օրգանական թթուների հետ։
 
Կայուն է ալկալիների [[լուծույթներ]]ի նկատմամբ։ Ջրում լուծելի միացություններից են․
*քառաքլորիդը՝ HfCl<sub>4</sub>,
*օքսիքլորիդը՝ HfOC<sub>l2</sub>•8H<sub>2</sub>O,
* նիտրատները՝ HfO(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>•nH<sub>2</sub>O (ո=2 և 6),
*սուլֆատները՝ Hf(ՏO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>
* Hf(ՏO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>•4H<sub>2</sub>O, որոնք օգտագործվում են [[տեխնոլոգիա]]յում և [[վերլուծական քիմիա]]յում։ Հաֆնիումը [[կոմպլեքս միացություններ]] է առաջացնում թթվածին պարունակող նյութերի հետ։
 
== Ստացում ==
Հաֆնիում ստացվում է HfCl<sub>4</sub>-ը [[մագնեզիում]]ով կամ [[նատրիում]]ով վերականգնելիս։
 
:<math>\mathrm{HfCl_4 + 2 \ Mg \longrightarrow Hf + 2 \ MgCl_2}</math>
 
== Կիրառություն ==
Օգտագործվում է միջուկային էներգետիկայում և էլեկտրոնային տեխնիկայում։ Հաֆնիումի [[կարբիդներ]]ի և [[տանտալ]]ի պինդ լուծույթը (հալման [[ջերմաստիճան]]ը՝ 4000 °C-ից բարձր) ամենադժվարահալ խեցեգործական նյութն է, որից պատրաստում են հալքանոթներ և հրթիռային շարժիչների դետալներ։
 
== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
 
== Գրականություն ==
* Химия и технология редких и рассеянных элементов. Ч. 2. Под ред К. Большакова. Изд. 2. М.: Высшая школа, 1976.
* N. N. Greenwood, A. Earnshaw: ''Chemie der Elemente''. 1. Auflage, VCH Verlagsgesellschaft, 1988, ISBN 3-527-26169-9.
* Harry H. Binder: ''Lexikon der chemischen Elemente – das Periodensystem in Fakten, Zahlen und Daten''. Hirzel, Stuttgart 1999, ISBN 3-7776-0736-3.
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb072.htm Հաֆնիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում45]
* [http://www.periodicvideos.com/videos/072.htm Hafnium] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham)
* [http://www.americanelements.com/hf.htm Hafnium Technical & Safety Data]
* [http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+hafnium,+elemental NLM Hazardous Substances Databank – Hafnium, elemental]
* [http://online.wsj.com/article/SB119481053795589302.html Intel Shifts from Silicon to Lift Chip Performance]
* [http://www.intel.com/technology/45nm/index.htm?iid=homepage+marquee_45nm Hafnium-based Intel 45nm Process Technology]
* [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0309.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards]
 
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
[[Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր]]
[[Կատեգորիա:Հաֆնիում]]
 
 
{{Chem-stub}}