Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 12 543 բայտ ,  4 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
{{Քիմիական տարր
[[Պատկեր:Gd-TableImage.png|մինի|Գադոլինիում]]
| անվանում = Գադոլինիում /Gadolinium (Gd)
{{Նշան|Gd}}
| համար = 64
'''Գադոլինիում''' - քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Gd'' և ատոմային թիվը՝ 64։
| սիմվոլ =Gd
| վերևից =
| ներքևից = [[Կյուրիում|Cm]]
| խումբ =
| պարբերություն =
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Gadolinium-4.jpg|220px]]<br />Փափուկ մածուցիկ արծաթափայլ մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված = 157,25(3)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 4f<sup>7</sup> 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ =179
| կովալենտային շառավիղ =161
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+3e) 93,8
| էլեկտրաբացասականություն =1,20
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = Gd←Gd<sup>3+</sup> -2,28В
| օքսիդացման աստիճան = 3
| իոնիզացման էներգիա 1 = 594,2(6,16)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =7,900
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան =1586
| եռման ջերմաստիճան =3539
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն =37,1<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1988
|том = 1
|страницы = 450
|страниц = 623
|серия =
|isbn =
|тираж = 100 000
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 19,9
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=3,636 c=5,783
| C/a հարաբերություն = 1,590
| Դեբայի ջերմաստիճան =
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն = (10,5)
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| CAS համար =
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=64}}
'''Գադոլինիում''' ({{lang-lat|''Gadolinium''}}) քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Gd'', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 3-րդ խմբի քիմիական f-տարր, լանթանիդ է, կարգահամարը՝ 64, ատոմական զանգվածը՝ 157,25։ [[Ատոմ]]ի էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքն է 4f<sup>7</sup>5s<sup>2</sup>5p<sup>6</sup>5d<sup>1</sup>6s<sup>2</sup>, К-, L-, M-, N- թաղանթները լրացված են
 
== Պատմություն ==
Առաջին անգամ գադոլինիտ [[միներալ]]ից անջատել է Ժ․ Շ․ Մարինյակը, [[1880]] թվականին։ Անվանվել է ի պատիվ ֆինն քիմիկոս Յ․ Գադոլինի։
 
== Բնության մեջ ==
[[File:Gadolinium-2.jpg|thumb|left|150px|Գադոլինիում համաձուլվածքը]]
Բնության մեջ հանդիպում է այլ [[լանթանիդներ]]ի հետ, գադոլինիտ, քսենոտիմ և այլ միներալներում։ [[Երկրակեղև]]ը պարունակում է 0,001 % (ըստ [[զանգված]]ի) գադոլինիում։ Պարունակթյունը օվիկիանոսի ջրում՝ 2,4×10<sup>−6</sup>մգ/լ:
 
=== Հանքավայրեր ===
Գադոլինիումը մտնում է լանթանիդների կազմի մեջ, որոնք հիմնականում հանդիպում են [[ԱՄՆ]]-ում, [[Ղազախստան]]ում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում, [[Ավստրալիա]]յում, [[Բրազիլիա]]յում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Սկանդինավիա]]ում:
 
== Ստացում ==
Մետաղական գադոլինիումը ստանում են GdCl<sub>2</sub>•6H<sub>2</sub>O-ի, [[նատրիում]]ի ու [[լիթիում]]ի քլորիդների հալված խառնուրդի [[էլեկտրոլիզ]]ից՝ օգտագործելով [[կադմիում]]ե կաթոդ։
 
:<math>\mathrm{2\ GdF_3 + 3\ Ca \longrightarrow 2\ Gd + 3\ CaF_2}</math>
 
Կադմիումից անջատում են թորելով վակուում պայմաններում (1300 °C)։
 
== Գներ ==
Մետաղական մաքուր՝ 99,9 %, գադոլինիումի 1 կգ գինը [[2014]] թվականին կազմել է 132,5 ԱՄՆ դոլլար<ref>{{cite web |url=http://www.metal-pages.com/metalprices/gadolinium/ |title=Gadolinium prices |author= |date=16 ноября 2014 |work= |publisher=Metal-Pages |accessdate=2014-11-13 |lang=en |archiveurl=http://web.archive.org/web/20141116091043/http://www.metal-pages.com/metalprices/gadolinium/ |archivedate=16 ноября 2014 }}</ref>:
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[File:Gadolinitas.jpg|thumb|Գադոլինիում]]
Սպիտակ, արծաթափայլ մետաղ է, [[խտություն]]ը՝ 7886 կգ/մ<sup>3</sup>, հալման ջերմաստիճանը՝ 1312-1315 °C, եռմանը՝ 2830 °C։ Ֆեռոմագնիսական է։ Գադոլինիումը միացություններում եռարժեք է։
 
== Քիմիական հատկություններ ==
Քիմիապես ակտիվ տարր է։ [[Օդ]]ում դանդաղ օքսիդանում է՝ առաջացնելով Gd<sub>2</sub>O<sub>3</sub>։
 
:<math>\mathrm{2\ 4Gd + 3O_2 \longrightarrow 2Gd_2O_3}</math>
 
Գադոլինիումի հիդրօքսիդը թույլ հիմք է։ Տաքացնելիս գադոլինիումը միանում է ջրածնի հետ։
 
[[Աղեր]]ն անգույն են, քլորիդը, սուլֆատը, նիտրատը ջրում լուծելի են, ֆտորիդը, [[Կարբոնատներ|կարբոնատ]]ը և ֆոսֆատը՝ անլուծելի։
 
:<math>\mathrm{2Gd + 3X_2 \longrightarrow 2GdX_3}</math>
 
Գադոլինիումը միացություններ է առաջացնում նաև [[ոչ մետաղներ]]ի և [[մետաղներ]]ի հետ։
 
== Իզոտոպներ ==
Բնության մեջ գտնվում են գադոլինիումի 152, 154, 155, 156, 157, 158 և 160 զանգվածի թվերով կայուն [[իզոտոպներ]]։ Արհեստականորեն ստացվել են 145-161 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից երեքը (148, 149 և 150 զանգվածի թվերով) α-ճառագայթիչներ են:
 
{| class="wikitable center"
|- class="hintergrundfarbe6"
! Իզոտոպ!! Կյանքի տևողություն !! Քայքայման էներգիան ՄէՎ !! Սպին !! Քայքայում (en) !! հաճախականություն %
|-
|<sup>137</sup>Gd || 7&nbsp;s || 8,8 || || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>139</sup>Gd || 4,9&nbsp;s || 7,7 (K/β<sup>+</sup>), 6,3 (β<sup>+</sup>p) || 9/2− || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;?, β<sup>+</sup>p&nbsp;=&nbsp;? || &nbsp;
|-
|<sup>140</sup>Gd || 15,8&nbsp;s || 5,5 || 0+ || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>141</sup>Gd || 14&nbsp;s || 7,2 (K/β<sup>+</sup>), 4,9 (Kp) || (1/2+) || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100, Kp&nbsp;=&nbsp;0,03 || &nbsp;
|-
|<sup>141m1</sup>Gd || 24,5&nbsp;s || 7,578 (K/β<sup>+</sup>), 0,378 (IT) || (11/2−) || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;89, IT&nbsp;=&nbsp;11 || &nbsp;
|-
|<sup>142</sup>Gd || 70,2&nbsp;s || 4,5 || 0+ || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>143</sup>Gd || 39&nbsp;s || 6,01 || (1/2) + || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100, Kp&nbsp;<&nbsp;0,001 || &nbsp;
|-
|<sup>143m1</sup>Gd || 112&nbsp;s || 6,163 || (11/2−) || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>144</sup>Gd || 4,5&nbsp;min || 3,74 || 0+ || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>145</sup>Gd || 23,0&nbsp;min || 5,05 || 1/2+ || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>145m1</sup>Gd || 85&nbsp;s || 0,749 (IT), 5,799 (K/β<sup>+</sup>) || 11/2− || IT&nbsp;=&nbsp;94,3 , K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;5,7 || &nbsp;
|-
|<sup>146</sup>Gd || 48,27 d || 1,030 || 0+ || K&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>147</sup>Gd || 38,06&nbsp;h || 2,187 || 7/2− || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>148</sup>Gd || 74,6&nbsp;a || 3,271 || 0+ || α&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>149</sup>Gd || 9,28 d || 1,314 (K/β<sup>+</sup>), 3,100 (α) || 7/2− || K/β<sup>+</sup>&nbsp;=&nbsp;100, α&nbsp;=&nbsp;4,3&nbsp;×&nbsp;10<sup>−4</sup> || &nbsp;
|-
|<sup>150</sup>Gd || 1,79&nbsp;×&nbsp;10<sup>6</sup>&nbsp;a || 2,809 || 0+ || α&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>151</sup>Gd || 124 d || 0,464 (K), 2,653 (α) || 7/2− || K&nbsp;=&nbsp;100, α&nbsp;≈&nbsp;8&nbsp;×&nbsp;10<sup>−7</sup> || &nbsp;
|-
|'''<sup>152</sup>Gd'''|| 1,08&nbsp;×&nbsp;10<sup>14</sup>&nbsp;a || 2,205 || 0+ || α&nbsp;=&nbsp;100 || 0,20
|-
|<sup>153</sup>Gd || 240,4 d || 0,485 || 3/2− || K&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|'''<sup>154</sup>Gd'''|| stabil || || 0+ || &nbsp; || 2,18
|-
|'''<sup>155</sup>Gd''' || stabil || || 3/2− || &nbsp; || 14,80
|-
|<sup>155m1</sup>Gd || 31,97&nbsp;ms || 0,121 || 11/2− || IT&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|'''<sup>156</sup>Gd''' || stabil || || 0+ || &nbsp; || 20,47
|-
|'''<sup>157</sup>Gd'''|| stabil || || 3/2− || &nbsp; || 15,65
|-
|'''<sup>158</sup>Gd''' || stabil || || 0+ || &nbsp; || 24,84
|-
|<sup>159</sup>Gd || 18,479&nbsp;h || 0,971 || 3/2− || β<sup>−</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|'''<sup>160</sup>Gd'''|| ≥ 1,3&nbsp;×&nbsp;10<sup>21</sup>&nbsp;a || || 0+ || ββ&nbsp;=&nbsp;? || 21,86
|-
|<sup>161</sup>Gd || 3,66&nbsp;min || 1,956 || 5/2− || β<sup>−</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>162</sup>Gd || 8,4&nbsp;min || 1,39 || 0+ || β<sup>−</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>163</sup>Gd || 68&nbsp;s || 3,1 || (5/2−) || β<sup>−</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|-
|<sup>164</sup>Gd || 45&nbsp;s || 2,3 || 0+ || β<sup>−</sup>&nbsp;=&nbsp;100 || &nbsp;
|}
== Կիրառություն ==
Գադոլինիումը ջերմային [[նեյտրոններ]]ի զավթման հատվածքով (70000 բառն) գերազանցում է հայտնի բոլոր [[տարրեր]]ին և կիրառվում միջուկային ռեակտորներում։
 
Գադոլինիումի որոշ աղեր, օրինակ՝ Gd<sub>2</sub>(SO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>•8H<sub>2</sub>O, կիրառվում են գերցածր ջերմաստիճաններ (բացարձակ զրոյին մոտ) ստանալու համար։
 
== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{Chem-stub}}
{{ծանցանկ}}
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Gd/key.html Գադոլինիում Webelements-ում]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb064.htm Գադոլինիումը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում]
* {{YouTube|OCb1-1PlRmg}} - գիտական ֆիլմ «[[Կյուրի կետ]] Գադոլինիում »
 
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
 
{{ՀՍՀ}}
 
[[Կատեգորիա:Գադոլինիում]]