«Անագ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 22 371 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (կետադրություն, փոխարինվեց: : → ։ (26))
{{Քիմիական տարր
[[Պատկեր:Sn-TableImage.png|մինի|Անագ]]
| անվանում =Անագ/ Stannum (Sn)
[[Պատկեր:Anag.jpg|աջից|Անագ]]
| համար = 50
| սիմվոլ = Sn
| վերևից = [[Գերմանիում|Ge]]
| ներքևից =[[Կապար|Pb]]
| խումբ =
| պարբերություն =
| բլոկ =
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Cín.PNG|250px|β-անագ]]<br />Արծաթափայլ փափուկ , պլաստիկ մետաղ կամ մոխրագույն փոշ (α-անագ)
| պատկեր =
| ատոմային զանգված =118,710(7)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}</ref>
| радиус атома =
| энергия ионизации 1 =
| конфигурация =
| ковалентный радиус =
| радиус иона =
| электроотрицательность =
| կոնֆիգուրացիա = [Kr] 4d<sup>10</sup> 5s<sup><nowiki>2</nowiki></sup> 5p<sup><nowiki>2</nowiki></sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ = 162
| կովալենտային շառավիղ = 141
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ =
| իոնի շառավիղ = (+4e) 71 (+2) 93
| էլեկտրաբացասականություն = 1,96
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = -0,136
| օքսիդացման աստիճան = +4, +2
| իոնիզացման էներգիա 1 = 708,2 (7,34)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =7,31
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան = 231,9 °C
| եռման ջերմաստիճան = 2873
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն = 27,11<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1992
|том = 3
|страницы = 382
|страниц = 639
|серия =
|isbn = 5—85270—039—8
|тираж = 50 000
}}
</ref>
| իոնիզացման էներգիա 1 = 708,2 (7,34)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն =7,31
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան = 231,9 °C
| եռման ջերմաստիճան = 2873
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| խտություն =7,31
| ջերմունակության =27,11<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть =
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал =
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = Москва
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1992
|том = 3
|страницы = 382
|страниц = 639
|серия =
|isbn = 5—85270—039—8
|тираж = 50 000
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ =16,3
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = տետրագոնալ
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=5,831;c=3,181
| c/a հարաբերություն = 0,546
| Դեբայի ջերմաստիճան = 170,00
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն =66,8
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| cAS համար = 7440-74-6
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=50}}
 
'''Անագ''' ({{lang-lat|''Stannum''}}), քիմիական նշանը՝ '''Sn''' (կարդացվում է՝ ստաննում), տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 4-րդ խմբի [[քիմիական տարր]], կարգահամարը՝ 50<ref>[http://www.iupac.org/reports/periodic_table Таблица Менделеева] на сайте [[ИЮПАК]].</ref>, ատոմական զանգվածը՝ 118,69։ Արտաքին էլեկտրոնային մակերևույթի կոնֆիգուրացիան 5s²5p² է։ Միացություններում անագը դրսևորում է +2 և +4 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ ([[վալենտականություն]]երը համապատասխանաբար՝ II և IV)։ Պոլինգի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականությունը կազմում է 1.96, այսինքն այն գտվում է մետաղների և ոչ մետաղների միջև պայմանական սահմանում։ Վերջինս ''β'' ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերությունը շատ մեծ է՝ T<sub>1/2</sub> = 10<sup>16</sup>•10<sup>17</sup> տարի։ Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ [[մետաղ]] է:
'''Անագ''' ({{lang-lat|Stannum}}), քիմիական նշանը՝ '''Sn''' (կարդացվում է՝ ստաննում), ատոմային թիվը՝ 50, ատոմային զանգվածը՝ 118.710։ Լատիներեն «Stannum» նախկինում նշանակել է [[արծաթ]]ի և [[կապար]]ի ձուլվածք։ Մի շարք սլավոնական լեզուներում կապարն են անվանել «արճիճ» (олово)։ Բնական անագը կազմված է ստաբիլ [[նուկլիդ]]ներից հետևյալ ատոմային թվերով՝ 112 (կազմում է զանգվածի 0.096%-ը), 114 (0.66%), 115 (0.35%), 116 (14.3%), 117 (7.61%), 118 (24.03%), 119 (8.58%), 120 (32.85%), 122 (4.72%) և մեկ թույլ ռադիոակտիվ նուկլիդից՝ <sup>124</sup>Sn (5.94%)։ Վերջինս β ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերությունը շատ մեծ է՝ T<sub>1/2</sub> = 10<sup>16</sup>-10<sup>17</sup> տարի։ [[Դմիտրի Մենդելեև|Մենդելեևի]] [[պարբերական համակարգ]]ում անագը գտնվում է հինգերորդ պարբերության IVA խմբում։ Արտաքին էլեկտրոնային մակերևույթի կոնֆիգուրացիան 5s²5p² է։ Միացություններում անագը դրսևորում է +2 և +4 օքսիդացման աստիճաններ (վալենտականություները համապատասխանաբար՝ II և IV)։ Պոլինգի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականությունը կազմում է 1.96, այսինքն այն գտվում է մետաղների և ոչ մետաղների միջև պայմանական սահմանում։
 
== Պատմություն ==
Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ [[մետաղ]] է։ Քիմիապես կայուն է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Անագը հայտնի է վաղ անցյալից։ Մաքուր տեսքով այս մետաղը մարդիկ ստանում էին դեռևս մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում։ Անագից պատրաստում էին զարդեր, ամանեղեն, ջրատար խողովակներ։ Անագի մասին հիշատակվում է նաև Հոմերոսի պոեմներում։ Դեռևս մ. թ. ա. 4-րդ հազարամյակի վերջին, [[Պղինձ|պղնձի]] և անագի հանքանյութերը համատեղ ձուլելով, մարդիկ ստանում էին բրոնզ համաձուլվածքը։ Շատ ավելի ուշ բրոնզն արդեն ստանում էին՝ պղինձն ու անագը համատեղ ձուլելով։ [[Բրոնզ]]ը դեղին էր, շատ ամուր և գեղեցիկ։ Դրանից ձուլում էին արձանիկներ, կռում սրեր, պատրաստում աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղեն, հատում դրամ։ Մարդկության պատմության մի ամբողջ դարաշրջան ստացել է [[բրոնզ]]ի դար անունը։
Կոնկրետ հայտնի չէ, թե [[մարդ]]ն առաջին անգամ երբ է ծանոթացել անագի հետ։ Անագը և դրա համաձուլվածքները հայտնի են մարդկությանը հնագույն ժամանակներից։ Անագի մասին հիշատակվում է [[Հին Կտակարան]]ի նախնական գրքերում։ Անագի և պղնձի համաձուլվածքները, այսպես կոչված անագե [[բրոնզ]]ները, ենթադրվում է, որ օգտագործվել են մեր թվարկությունից առաջ ավելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթացել է շատ ավելի ուշ՝ մեր թվարկության 800-ականներին։ Մաքուր անագից հնում պատրաստում էին սպասք և զարդեր, լայն կիրառություն ունեին բրոնզե իրերը։
 
== Անվան ծագում ==
{{lang-lat|«Stannum»}} նախկինում նշանակել է [[արծաթ]]ի և [[կապար]]ի ձուլվածք։ Մի շարք սլավոնական լեզուներում կապարն են անվանել «արճիճ» (''олово'')։
Դեռևս մ. թ. ա. 4-րդ հազարամյակի վերջին, [[Պղինձ|պղնձի]] և անագի հանքանյութերը համատեղ ձուլելով, մարդիկ ստանում էին բրոնզ համաձուլվածքը։ Շատ ավելի ուշ բրոնզն արդեն ստանում էին՝ պղինձն ու անագը համատեղ ձուլելով։ [[Բրոնզ]]ը դեղին էր, շատ ամուր և գեղեցիկ։ Դրանից ձուլում էին արձանիկներ, կռում սրեր, պատրաստում աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղեն, հատում դրամ։ Մարդկության պատմության մի ամբողջ դարաշրջան ստացել է [[բրոնզ]]ի դար անունը<ref>Л. А. Введенская, Н. П. Колесников. Этимология: Учебное пособие // СПб.: Питер, 2004, стр. 122.</ref>։
 
== Բնության մեջ ==
Բնության մեջ հանդիպում Է միացությունների ձևով, որոնցից կարևորը անագաքարն է (կասիտերիտ)՝ ՏոO<sub>2</sub>։
Անագը քիչ տարածված մետաղ է։ Երկրակեղևում տարածվածությամբ այն զբաղեցնում է 47-րդ տեղը (հին տվյալներով այն կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 2•10<sup>−4</sup>-ից 2•10<sup>−4</sup>%)։ Անագի հիմնական հանքանյութը [[կասսիտերիտ]]ն է՝ SnO<sub>2</sub>, որը պարունակում է մինչև 78.8% անագ։ Ավելի հազվադեպ բնության մեջ հանդիպում է [[ստաննին]]ը (անագե հրաքար)՝ [[Պղինձ|Cu<sub>2</sub>]][[Երկաթ|Fe]]<span style="color:blue">Sn</span>[[Ծծումբ|S]]<sub>4 </sub> (27.5% Sn)։
 
Անագի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում կազմում է 4.10-3 % (ըստ զանգվածի)։ Բնության մեջ անագը հանդիպում է միացությունների ձևով, որոնցից կարևորներն են անագաքարը (կասիտերիտ) և անագահրաքարը (ստանին)։ Անագը գոյություն ունի 3 բյուրեղական ձևերով։ Ամենակայունը սպիտակ կամ b-անագն է. 13,2<sup>օ</sup>C-ից ցածր ջերմաստիճաններում այն փոխակերպվում է մոխրագույն [[փոշի|փոշու]] կամ I-անագի։ Որքան ցածր է ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է այդ փոխարկման (հայտնի է «անագի ժանտախտ» անունով) արագությունը։ 161<sup>օ</sup>C-ից բարձր ջերմաստիճաններում անագը փոխարկվում է փխրուն կամ g-անագի։
 
Բության մեջ տարածվածությունը արտահայտվում է ստորև բերված աղյուսակում<ref name="Геохимия">Войткевич Г. В., Мирошников А. Е., Поваренных А. С. Краткий справочник по геохимии. М.: Недра, 1970</ref>.
Անագն օգտագործվում է պահածոների [[երկաթ]]ե տուփերի անագապատման, [[զոդանյութեր]], համաձուլվածքներ պատրաստելու համար։ Այս մետաղի հակակոռոզիային հատկությամբ է պայմանավորված առարկաների, ամանեղենի, ժապավենների, մետաղալարերի պատումն անագի բարակ շերտով։ Յուրաքանչյուր ռադիոսխեմայում կարելի է տեսնել հարյուրավոր հպակներ, որոնք անագե [[զոդանյութ]]ի փոքրիկ սառած կաթիլներ են և իրար են միացնում մանրամասերն ու հոսանքի լավ [[հաղորդիչներ]] են։ [[Հայաստան]]ում անագի երևակումներ կան [[Սևանի ավազան]]ում, [[Հրազդան]]ի և [[Ստեփանավան]]ի շրջաններում։ Անագի փոշին թունավոր է և առաջացնում է ստանոզ կոչվող հիվանդությունը։
 
{|class=wikitable
|-
!Երկրաբանական տարածում||Քար. Երկնաքար||[[Դունիտ]] և այլն||Գրանիտ||[[Բազալտ]] և այլն||[[Դիորիտ]]և այլն||Գրանիտոիդ|Կավ և այլն||Օվկիանոսի ջուր ||Կենդանի նյութ (%)
||Հողում||Բույսերում
|-
|Պարունակությունը, քաշ %||1·10<sup>−4</sup>||5·10<sup>−5</sup>||1,5·10<sup>−4</sup>||−||3·10<sup>−4</sup>||1·10<sup>−3</sup>||7·10<sup>−7</sup>||5·10<sup>−5</sup>||1·10<sup>−3</sup>||5·10<sup>−4</sup>
|}
 
=== Հանքանյութեր===
[[Պատկեր:Cassiterite09.jpg|մինի|Կասիտերիտ բյուրեղը]]
Անագի համաշխարհային պաշարները գտնվում են [[Հարավային Ասիա]]յում, հիմականում [[Չինաստան]]ում, [[Ինդոնեզիա]]յում, [[Մալազիա]]յում և [[Թայլանդ]]ում: Ինչպես նաև խոշոր հանքավայրեր կան [[Հարավային Ամերիկա]]յում ([[Բոլիվիա]], [[Պերու]], [[Բրազիլիա]]) և [[Ավստրալիա]]յում:
 
ԽՍՀՄ-ում անագի հանքանյութերով առավել հարուստ են [[Հեռավոր Արևելք]]ի շրջանները, [[Անդրբայկալյան երկրամաս|Անդրբայկալ]]ը, [[Ղազախս տան]]ը։ ՀՍԽՀ-ում անագի երևակումներ կան [[Սևանի ավազան]]ում, [[Հրազդան]]ի և [[Ստեփանավան]]ի շրջաններում։
 
Անագի հանքանյութերը բնական միներալային ագրեգատներ՝ անագի այնպիսի պարունակությամբ, որոնցից մետաղական անագ կորզելը տնտեսապես շահավետ Է։ Աևագի հիմն, [[միներալ]]ը կասիտերիտն է (Տո - 78,8%), արդյունաբերական որոշ նշանակություն ունի նաև ստանիևը։ Անագի հանքանյութերի արմատական հանքավայրերը մշակվում են այն դեպքում, երբ անագի պարունակությունը կազմում է 0,1-0,2%, ցրոնայինները՝ 0,02-0,07%:
 
Ծագմամբ անագի հանքանյութեր կապված են թթու [[գրանիտ]]ների հետ և ստորաբաժանվում են անագաբեր պեգմատիտային, քվարց-կասիտերիտային և սուլֆիդ-կասիտերիտսւյին ֆորմացիաների։ Ա. հ-ի համաշխարհային պաշարների 75% կուտակված է անագի ցրոնային հանքավայրերում։
 
== Ստացում ==
Անագի ստացման համար հանքաքարը նախ հարստացնում են, ապա վերականգնում ածխածնով։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև օգտագործված անագապղինձների և սպիտակ թիթեղների վերամշակումից երկրորդային անագի ստացումը։
 
Ներկայումս անագի արդյունահանման համար օգտագործում են հանքեր, որտեղ դրա պարունակությունը մեծ կամ հավասար է 0.1%։
*Առաջին փուլում հանքանյութը հարստանում են (գրավիտացիոն ֆլոտացիայի կամ մագնիսական սեպարացիայի մեթոդներով)։ Այսպիսով անագի պարունակությունը հանքում կարողանում են բարձրացնել մինչև 40-70%։
 
<center><span style="font-size:150%; color:blue">SnO<sub>2</sub> + C = Sn + CO<sub>2</sub></span></center>
 
*Հետո կատարվում է ստացված խառնուրդի այրում թթվածնի պայամաններում, որպեսզի հեռացվեն ծծմբի և [[արսենիում|մկնդեղի]] խառնուրդները։
 
Հետո ստացված օքսիդը (SnO<sub>2</sub>) վերականգնում են էլեկտրավառարաններում [[ածխածին|ածխով]] կամ [[ալյումին]]ով։
 
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right; float:right"
|+Անագի համաշխարհային պաշարները<br /> (տոննա, 2011)<ref>{{cite journal|date=May 26, 2007|journal = New Scientist|volume = 194|issue = 2605|pages = 38–39|issn = 0262 4079|title = How Long Will it Last?|bibcode = 2007NewSc.194...38R |doi = 10.1016/S0262-4079(07)61508-5|last1=Reilly|first1=Michael }}</ref>
|-
!Երկիր||Պաշարներ
|-
|{{դրոշ|Չինաստան}}
| style="text-align:right" | 1,500,000
|-
|{{դրոշ|Մալազիա}}
| style="text-align:right" | 250,000
|-
|{{դրոշ|Պերու}}
| style="text-align:right" | 310,000
|-
|{{դրոշ|Ինդոնեզիա}}
| style="text-align:right" | 800,000
|-
|{{դրոշ|Բրազիլիա}}
| style="text-align:right" | 590,000
|-
|{{դրոշ|Բոլիվիա}}
| style="text-align:right" | 400,000
|-
|{{դրոշ|Ռուսաստան}}
| style="text-align:right" | 350,000
|-
|{{դրոշ|Ավստրալիա}}
| style="text-align:right" | 180,000
|-
|{{դրոշ|Թաիլանդ}}
| style="text-align:right" | 170,000
|-
|&nbsp;&nbsp;Այլ
| style="text-align:right" | 180,000
|-
|&nbsp;&nbsp;Ընդհանուր
| style="text-align:right" | 4,800,000
|}
Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ արծաթափայլ [[մետաղ]] է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 231,9 °C, եռմանը՝ 2362 °C։ Հայտնի են անագի α ([[խտություն]]ը՝ 5846,6 կգ/մ<sup>3</sup>) և β (խտությունը՝ 7298,4 կգ/մ<sup>3</sup>) [[Ալոտրոպ ձևափոխություններ|ալոտրոպային ձևափոխություններ]]ը։ 13,2 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում β անագը փոխակերպվում է մոխրագույն փոշու, որը կիսահաղորդչային հատկություններ ունեցող α անագն է։
 
Անագը սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն Է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Քիմիական միացություններում անագը լինում է քառարժեք և երկարժեք։ Երկարժեք անագը հեշտությամբ օքսիդանում Է՝ վերածվելով քառարժեք անագի: Քիմիապես կայուն է, օդում դանդաղ խամրում է օքսիդի բարակ թաղանթով պատվելու պատճառով։ Անագը հայտնի է վաղ անցյալից։ Մաքուր տեսքով այս մետաղը մարդիկ ստանում էին դեռևս մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում։ Անագից պատրաստում էին զարդեր, ամանեղեն, ջրատար խողովակներ։ Անագի մասին հիշատակվում է նաև Հոմերոսի պոեմներում։
 
*Խտությունը 20 °С պինդ վիճակում՝ 7,3 գ/սմ³, հեղուկ վիճակում հալման ջերմաստիճանը՝ 6,98 գ/սմ³,
*Հալման ջերմաստիճանը՝ 231,9 °С, եռմանը՝ 2600 °С,
*Ջերմաստիճանային գործակիցը՝ 20-100 °С - 22,4•10<sup>−6</sup> К-1,
*Ջերմունակությունը՝ հեղուկ վիճակում՝ 20°С - 226 Ջ/(կգ•К), հեղուկ վիճակում հալման ջերմաստիճանը՝ 268 Ջ/(կգ•К);
*Ջերմահաղորդականությունը 20 °С-ում՝ 65,8 Վտ/(մ•К);
 
*Անագի մեխանիկական և տեխնիկական հատկությունները.
*Ֆիզիկական գործակից 0°С-ում 55 ԳՊա և 100°С-ում 48 ԳՊա
*Առանձգականություն՝ 20 ՄՊա
 
== Քիմիական հատկություններ ==
Հալված անագը թթվածնի [[մթնոլորտ]]ում այրվում Է՝ առաջացնելով երկօքսիդ՝ ''SոՕ<sub>2</sub>'', որը [[թթուներ]]ի, [[հիմքեր]]ի, [[աղեր]]ի և վերականգնիչների ջրային նոսր [[լուծույթներ]]ի նկատմամբ չափազանց կայուն նյութ է։
 
:: <math>\mathsf{Sn + O_2 \rightarrow SnO_2}</math>
 
:: <math>\mathsf{Sn + 4HCl \rightarrow H_2[SnCl_4] + H_2}</math>
 
Շիկացնելիս [[ածխածին]]ը և [[ջրածին]]ը վերականգնում են ''SոՕ<sub>2</sub>''։ Անագի երկօքսիդն օգտագործվում է արծնապակիներ և ջնարակներ ստանալու համար։ Անագի օքսիդը (SոՕ) [[թթունե]]րում հեշտ լուծվող սև փոշի Է։ Արդյունաբերական կիրառություն չունի։ Անագի [[օքսիդներ]]ը ջրում անլուծելի ամֆոտեր նյութեր են։
 
Անագը լուծվում է ալկալիների խիտ լուծույթներում՝ առաջացնելով անագային՝ H<sub>2</sub>SոO<sub>2</sub> և անագական՝ H<sub>2</sub>SոO<sub>3</sub> թթուների աղեր (ստանիաներ և ստանատներ)։
 
Թթվային լուծույթներում անագը գտնվում Է Տո<sup>+2</sup> կամ Տո<sup>+4</sup> կատիոնների ձևով։
 
:: <math>\mathsf{Sn^{2+} + S^{2-} \rightarrow SnS\downarrow}</math>
 
:: <math>\mathsf{Sn + 4HNO_3 \rightarrow \ SnO_2\cdot H_2O + 4NO_2 + H_2O}</math>
 
Անագի և [[մագնեզիում]]ի [[համաձուլվածքներ]]ը թթվով մշակելիս առաջանում է (չնչին քանակով) անագի հիդրիդ՝ SոS<sub>4</sub>, որը անգույն, թունավոր գազ է։
 
:: <math>\mathsf{SnCl_4 + Li[AlH_4] \rightarrow SnH_4 + LiCl + AlCl_3}</math>
 
Անագը հեշտությամբ միանում է [[ֆտոր]]ի և [[քլոր]]ի հետ՝ առաջացնելով SոF<sub>4</sub> և SոCl<sub>4</sub>.
 
:: <math>\mathsf{Sn + 2Cl_2 \rightarrow SnCl_4}</math>
 
[[Ծծումբ|Ծծմբ]]ի հետ տաքացնելիս անագը առաջացնում է սուլֆիդներ՝ SոS, SոS<sub>2</sub> և Sո<sub>2</sub>S<sub>3</sub>։ SոS<sub>2</sub>-ի դեղնաոսկեգույն բյուրեղները մտնում են փայտը, գիպսը և այլ իրեր ոսկեպատող ներկերի բաղադրության մեջ (թերթոսկի)։
 
:: <math>\mathsf{SnS + (NH_4)_2S_2 \rightarrow SnS_2 + (NH_4)_2S}</math>
 
[[Ազոտ]]ին, [[Ածխածին|ածխածնի]]ն և [[սիլիցիում]]ին անագը ուղղակի չի միանում։ Հայտնի է, սակայն, անագի նիտրիդը՝ SոN<sub>4</sub>, որը քայքայվում է 360 °C–ում։
 
:: <math>\mathsf{SnS_2 + 2(NH_4)_2S \rightarrow (NH_4)_4[SnS_4]}</math>
 
Անագի միացություններ է առաջացնում բազմաթիվ [[մետաղներ]]ի հետ։ Հալված ամագը հեշտությամբ թրջում է մետաղները՝ մեծացնելով նրանց դիմադրությունը [[կոռոզիա]]յի նկատմամբ։ Օրգանական բազմաթիվ նյութերի հետ անագը (հատկապես քառարժեք) առաջացնում է անագօրգանական միացություններ, որոնք թունավոր նյութեր են։
 
== «Անագի ժանտախտ» ==
[[Պատկեր:Zinn 9eng.jpg|thumb|Մոխրագույն և սպիտակ անագ]]
[[1912]] թվականին կործանվել է անգլիացի բևեռախույզ Ռ. Սկոտի անտարկտիկական արշավախումբը, որովհետև նավը մնացել էր առանց վառելանյութի։ Հեղուկ վառելանյութը պահված էր անագով զոդված անոթներում, իսկ անագը սաստիկ ցրտերից «հիվանդացել», փոշիացել էր, և վառելիքը լցվել էր [[ծով]]ը։ «Անագի ժանտախտը» կոչվում է նաև «անագի թանգարանային հիվանդություն», որովհետև դրանով առավել հաճախ «հիվանդանում» են չջեռուցվող շենքերում պահվող անագե իրերը։ Տվյալ երևույթը կանխելու համար սպիտակ անագին ավելացնում են բիսմուտ, [[կապար]] և [[անտիմոն]], որոնք կտրուկ դանդաղեցնում են անագի այդ վտանգավոր փոխարկումը։
«Անագի ժանտախտ»ը թանգարանային հիվանդություն է, անագե իրերի քայքայումը ցածր ջերմաստիճաններում։ Սովորական, սպիտակ անագը՝ β անագը, 13,2 °C-ից ցածր ջերմաստիճաններում անկայուն է և դանդաղ փոխարկվում է (-33 °C–ում շատ արագ) մի այլ ալոտրոպային ձևափոխության՝ մոխրագույն կամ α անագի։ Փոխարկման հետևաևքով անագի [[ծավալ]]ը խիստ աճում է (25,6 %) և անագե իրը դառնում է փոշի։
 
Մոխրագույն անագի առկայությունը «վարակիչ» է և արագացնում է «հիվանդության» ընթացքը, (այստեղից էլ «Անագի ժանտախտ» անվանումը)։ «Անագի ժանտախտ»ով ավելի հաճախ են «հիվանդանում» չտաքացվող շենքերում (եկեղեցիներ, թանգարաններ և այլն) պահվող անագե իրերը՝ հին երգեհոններ, ամանեղեն, զարդեր և այլն։
== Հայտնագործումը ==
Կոնկրետ հայտնի չէ, թե [[մարդ]]ն առաջին անգամ երբ է ծանոթացել անագի հետ։ Անագը և դրա համաձուլվածքները հայտնի են մարդկությանը հնագույն ժամանակներից։ Անագի մասին հիշատակվում է [[Հին Կտակարան]]ի նախնական գրքերում։ Անագի և պղնձի համաձուլվածքները, այսպես կոչված անագե [[բրոնզ]]ները, ենթադրվում է, որ օգտագործվել են մեր թվարկությունից առաջ ավելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթացել է շատ ավելի ուշ՝ մեր թվարկության 800-ականներին։ Մաքուր անագից հնում պատրաստում էին սպասք և զարդեր, լայն կիրառություն ունեին բրոնզե իրերը։
 
=== Հետաքրքիր փաստեր ===
== Բնության մեջ տարածվածությունը ==
[[1912]] թվականին կործանվել է անգլիացի բևեռախույզ Ռ. Սկոտի անտարկտիկական արշավախումբը, որովհետև նավը մնացել էր առանց վառելանյութի<ref>{{cite news|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2764/napoleon-complex|title=Оловянная чума погубила армию Наполеона|date=2 мая 2008|publisher=|accessdate=2014-11-6}}</ref> ։ Հեղուկ վառելանյութը պահված էր անագով զոդված անոթներում, իսկ անագը սաստիկ ցրտերից «հիվանդացել», փոշիացել էր, և վառելիքը լցվել էր [[ծով]]ը։
Անագը քիչ տարածված մետաղ է։ Երկրակեղևում տարածվածությամբ այն զբաղեցնում է 47-րդ տեղը (հին տվյալներով այն կազմում է երկրակեղևի զանգվածի 2•10<sup>−4</sup>-ից 2•10<sup>−4</sup>%)։ Անագի հիմնական հանքանյութը [[կասսիտերիտ]]ն է՝ SnO<sub>2</sub>, որը պարունակում է մինչև 78.8% անագ։ Ավելի հազվադեպ բնության մեջ հանդիպում է [[ստաննին]]ը (անագե հրաքար)՝ [[Պղինձ|Cu<sub>2</sub>]][[Երկաթ|Fe]]<span style="color:blue">Sn</span>[[Ծծումբ|S]]<sub>4 </sub> (27.5% Sn)։
 
«Անագի ժանտախտը» կոչվում է նաև «անագի թանգարանային հիվանդություն», որովհետև դրանով առավել հաճախ «հիվանդանում» են չջեռուցվող շենքերում պահվող անագե իրերը։ Տվյալ երևույթը կանխելու համար սպիտակ անագին ավելացնում են բիսմուտ, [[կապար]] և [[անտիմոն]], որոնք կտրուկ դանդաղեցնում են անագի այդ վտանգավոր փոխարկումը:
== Ստացումը ==
Ներկայումս անագի արդյունահանման համար օգտագործում են հանքեր, որտեղ դրա պարունակությունը մեծ կամ հավասար է 0.1%։ Առաջին փուլում հանքանյութը հարստանում են (գրավիտացիոն ֆլոտացիայի կամ մագնիսական սեպարացիայի մեթոդներով)։ Այսպիսով անագի պարունակությունը հանքում կարողանում են բարձրացնել մինչև 40-70%։ Հետո կատարվում է ստացված խառնուրդի այրում թթվածնի պայամաններում, որպեսզի հեռացվեն ծծմբի և [[արսենիում|մկնդեղի]] խառնուրդները։ Հետո ստացված օքսիդը (SnO<sub>2</sub>) վերականգնում են էլեկտրավառարաններում [[ածխածին|ածխով]] կամ [[ալյումին]]ով։
 
== Իզոտոպներ ==
<span style="font-size:150%; color:blue">SnO<sub>2</sub> + C = Sn + CO<sub>2</sub></span>
Բնական անագը բաղկացած է <sup>112</sup>Տո (0,95%), <sup>114</sup>Տո (0,65%), <sup>115</sup>Sո (0,34%), <sup>116</sup>Տո (14,24%), <sup>117</sup>Տո (7,57%), <sup>118</sup>Տո (24,01%), <sup>119</sup>Տո (8,58%), <sup>120</sup>Տո (32,97%), <sup>122</sup>Տո (4,71%) և <sup>124</sup>Տո (5,98%) [[իզոտոպներ]]ից։ Վերջին իզոտոպը թույլ ռադիոակտիվ է (T<sub>1/2</sub>=10<sup>7</sup> տարի)։ Արհեստական ռադիոակտիվ իզոտոպներից կարևոր են՝ <sup>113</sup>Տո (T<sub>1/2</sub>=118 օր), 11*>Տո (1ւ/2=175 օր) և ւշՅՏո (7ւ/շ = 136 օր)։
 
Բնական անագը կազմված է ստաբիլ [[նուկլիդ]]ներից հետևյալ ատոմային թվերով՝ 112 (կազմում է զանգվածի 0.096%-ը), 114 (0.66%), 115 (0.35%), 116 (14.3%), 117 (7.61%), 118 (24.03%), 119 (8.58%), 120 (32.85%), 122 (4.72%) և մեկ թույլ ռադիոակտիվ նուկլիդից՝ <sup>124</sup>Sn (5.94%)։
 
== Կիրառություն ==
*Անագն օգտագործվում է պահածոների [[երկաթ]]ե տուփերի անագապատման, [[զոդանյութեր]], համաձուլվածքներ պատրաստելու համար։ Այս մետաղի հակակոռոզիային հատկությամբ է պայմանավորված առարկաների, ամանեղենի, ժապավենների, մետաղալարերի պատումն անագի բարակ շերտով։ Յուրաքանչյուր ռադիոսխեմայում կարելի է տեսնել հարյուրավոր հպակներ, որոնք անագե [[զոդանյութ]]ի փոքրիկ սառած կաթիլներ են և իրար են միացնում մանրամասերն ու հոսանքի լավ [[հաղորդիչներ]] են։
 
*[[Հայաստան]]ում անագի երևակումներ կան [[Սևանի ավազան]]ում, [[Հրազդան]]ի և [[Ստեփանավան]]ի շրջաններում։ Անագի փոշին թունավոր է և առաջացնում է ստանոզ կոչվող հիվանդությունը։
 
*Նրանցից շատերը օգտագործվում են որպես պոլիվինիլքլորիդի կայունացուցիչներ, [[կաուչուկներ]]ի հակաօքսիդներ և [[կատալիզատորներ]]՝ պոլիուրետանների ստացման համար, ինչպես նաև թղթի արդյունաբերության և անասնաբուժության մեջ։
 
*Անագը օգտագործվում է պահածոների տուփերի համար երկաթի անագապատված սպիտակ թիթեղներ (արտադրվող անագի 40%), զոդանյութեր, տպագրական և գնդառանցքակալային համաձուլվածքներ, անագապղինձ և այլն պատրաստելու համար.<ref>{{cite news|url=http://lenta.ru/news/2013/11/22/stalene/|title=Станен стал конкурентом графена|date=22 ноября 2013|publisher=Lenta.ru|accessdate=2013-11-24}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www6.slac.stanford.edu/news/2013-11-21-tin-super-material-stanene.aspx|title=Will 2-D Tin be the Next Super Material? Theorists Predict New Single-Layer Material Could Go Beyond Graphene, Conducting Electricity with 100 Percent Efficiency at Room Temperature|date=2013-11-21|publisher=SLAC|accessdate=2013-11-24}}, по материалам Yong Xu et al., Physical Review Letters, 27 Sept 2013 (10.1103/PhysRevLett.111.136804)</ref>:
<center>
<gallery>
Zinn 9eng.jpg|'''α''' և '''β''' անագ
Metal cube tin.jpg|Անագե խորանարդ
TinOreUSGOV.jpg|Անագե հանքաքար
Cynowy Danzig ubt.jpeg|
Inside of a tin platted can.jpg|
Tin soldier.jpg|
Cassiterite prebuz.jpg|
Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|
</gallery>
</center>
 
== Հղումներ ==
== Աղբյուրներ ==
== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Արճիճ]]
* [[Կապար]]
* [[Անագի քլորիդներ]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{ծանցանկ|2}}
 
== Գրականություն ==
[[Կատեգորիա:Թեթև մետաղներ]]
* <!-- CRC -->{{cite book
[[Կատեգորիա:Անագ]]
|author = CRC contributors
|title = Handbook of Chemistry and Physics
|editor = David R. Lide
|edition = 87th
|year = 2006
|publisher = CRC Press, Taylor & Francis Group
|location = Boca Raton, Florida
|isbn = 0-8493-0487-3
|ref = CITEREFCRC2006}}
* <!-- Em -->{{cite book
|title = Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements
|last = Emsley
|first = John
|publisher = Oxford University Press
|year = 2001
|location = Oxford, England, UK
|isbn = 0-19-850340-7
|chapter = Tin
|pages = 445–450
|url=http://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&printsec=frontcover
|ref = CITEREFEmsley2001}}
* <!-- Gr -->{{cite book
|last = Greenwood
|first = N. N.
|last2 = Earnshaw
|first2 = A.
|title = Chemistry of the Elements
|edition = 2nd
|publisher = Butterworth-Heinemann
|location = Oxford
|year = 1997
|isbn = 0-7506-3365-4
|ref = CITEREFGreenwood1997}}
* <!-- He -->{{cite book
|last = Heiserman
|first = David L.
|title = Exploring Chemical Elements and their Compounds
|location = New York
|publisher = TAB Books
|isbn = 0-8306-3018-X
|chapter = Element 50: Tin
|ref = CITEREFHeiserman1992
|year = 1992
}}
* <!-- Mac -->{{cite book
|title = The Encyclopedia of the Chemical Elements
|publisher = Reinhold Book Corporation
|location = New York
|year = 1968
|editor = Clifford A. Hampel
|lccn = 68-29938
|last = MacIntosh
|first = Robert M.
|chapter = Tin
|pages= 722–732
|ref = CITEREF{Author}1968
}}
* <!-- Sw -->{{cite book
|title = Guide to the Elements
|edition = Revised
|first = Albert
|last = Stwertka
|publisher = Oxford University Press
|year = 1998
|chapter = Tin
|isbn = 0-19-508083-1
|ref = CITEREFStwertka1998
}}
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sn/key.html Անագը Webelements-ում]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb050.htm Անագը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարանում]
* [http://tapemark.narod.ru/olovo/index.html ''Բ. Յա. Ռոզեն'', «Մետալուրգիա», 1984]
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn.html Անագ] 
*[http://periodictable.ru/index.html periodictable.ru]
* [http://www.periodictable.ru/050Sn/Sn_exp.html «Անագի ժանտախտ» '''PeriodicTable.ru''' կայքում]
* [http://www.diodmag.ru/aboutdiods/1-osvetodiodah/60-sn-fire-gorenie-olova.html Անագի այրումը, վիդեո]
 
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{Chem-stub}}
{{Անագի միացություններ}}
{{ՀՍՀ}}
[[Կատեգորիա:Թեթև մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Անագ]]