Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 7307 բայտ ,  4 տարի առաջ
նյութերի ավելացում, ձևավորում,
'''Լևկիպոս''' (հին [[հունարեն]] Λεύκιππος) (մոտ [[մ.թ.ա. 500]], - [[մ.թ.ա. 440]] թթ.), հին հույն փիլիսոփա։[[մատերիալիզմ|մատերիալիստ]] [[փիլիսոփա]]։ Ճշգրիտ ծննդյան վայրը հայտնի չէ: Համարվում է [[ատոմիստական տեսություն|ատոմիստական ուսմունք]]ի գաղափարական հիմնադիրը:
 
== Կենսագրություն ==
ՀամարվումՏարբեր ուսումնասիրողների տվյալներով ծնվել է ատոմիստական[[Միլեթ]]ում, ուսմունքի[[Աբդերա]]յում, հիմնադիրներից[[Էլեա]]յում: մեկը[[կենսագրություն|Կենսագրական]] տվյալները բավականին սուղ են, իսկ նրա աշխատությունները չեն պահպանվել։ Հայտնի է միայն, որ նա եղել է [[Պարմենիդես]]ի, [[Էմպեդոկլես]]ի, [[Անաքսագորաս]]ի ժամանակակիցը և [[Դեմոկրիտես]]ի (մ.թ.ա. մոտ 460-370 թթ.) ուսուցիչըուսուցիչն ևու զինակիցը։ Ուկնդրել է [[Զենոն Էլեացի|Զենոն Էլեացուն]] (մ.թ.ա. 490-430 թթ.), սակայն չի դարձել նրա հետևորդը, այլ շարունակել է [[անտիկ փիլիսոփայություն|անտիկ փիլիսոփայության]] [[մատերիալիզմ|մատերիալիստական]] ավանդույթները։
 
=== Պատմական փաստերի համադրում ===
[[կենսագրություն|Կենսագրական]] տվյալները բավականին սուղ են, իսկ նրա աշխատությունները չեն պահպանվել։ Լևկիպոսի բուն տեքստերի համարյա լրիվ բացակայության և նրա մասին եղած տեղեկությունների աղքատիկության պատճառով առաջ է քաշվել այն ենթադրությունը, որ Լևկիպոսը գրական ֆիկցիա է ([[Էրվին Ռոդե]], [[Պաուլ Տանների]] և ուրիշներ): [[հերկուլանում|Հերկուլանյան]] [[պապիրուս]]ներում պարունակվող նոր տվյալները հերքում են այդ դրույթը:
 
Լևկիպոսի բուն տեքստերի համարյա լրիվ բացակայության և նրա մասին եղած տեղեկությունների աղքատիկության պատճառով առաջ է քաշվել այն ենթադրությունը, որ Լևկիպոսը գրական ֆիկցիա է ([[Էրվին Ռոդե]], [[Պաուլ Տանների]] և ուրիշներ): Սակայն [[հերկուլանում|Հերկուլանյան]] [[պապիրուս]]ներում պարունակվող նոր տվյալները հերքում են այդ դրույթը:<ref>Փիլիսոփայական բառարան Ե., 1975 թ.</ref> Գերմանացի անտիկագետ-պատմաբան (историк античности) [[Հերման Դիլս]]ն իր հիմնած [[դոքսոգրաֆիա]]<ref>Կարծիքների, վկայությունների համադրություն:</ref> տեսությամբ, «Doxographi graeci» (Հույների դոքսոգրաֆիա, 1879 թ.) աշխատության մեջ ապացուցում է, որ ատոմիզմի տեսության իրական հեղինակը Լևկիպոսն է: Դեմոկրիտեսը նրանից տարբերվում է միայն որոշ մասնավոր բնագիտական հարցերում, իսկ Արիստոտելը բավական հստակ խոսում է այդ մասին:<ref>Doxographi Graeci / coll., rec., prolegomenis indicibusque instruxit Hermannus Diels. Nachdruck der 4. Auflage von 1965: de Gruyter, Berlin 1979, ISBN 3-11-001373-8[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3110013738]</ref>
Լևկիպոսը գիտության շրջանառության մեջ է դրել երեք նոր հասկացություն.
 
# բացարձակ դատարկության,
== Աշխատություններ ==
# այդ դատարկության մեջ շարժվող ատոմների,
 
# մեխանիկական անհրաժեշտության հասկացությունները:
Շարունակելով [[Հոնիա]]յի փիլիսոփայության ավանդույթները (հատկապես [[միլեթյան դպրոց]]ի և [[Հերակլիտ]]ի), Լևկիպոսն առաջինը առաջ քաշեց ատոմիստական ուսմունքը: Բացառված չէ, որ Լևկիպոսն իր ուսմունքի բանավոր շարադրմամբ է սահմանափակվել: Սակայն նրա գրչին են վերագրվում «''Մեծ դիակոսմոս''» (հին հունարեն՝ «ὁ μέγας Διάκοσμος» - մեծ աշխարհստեղծում) և «''Մտքի մասին''» (հին հունարեն՝ «π. νοῦ») աշխատությունները, որոնք հետագայում [[մ.թ.ա. 4]]-րդ դարում, միավորված ներկայացվել են Դեմոկրիտեսի դպրոցի ([[Աբդերյան դպրոց]]ի) կողմից կազմված «Corpus Democriteuin»՝ Դեմոկրիտեսի երկերի ժողովածուի մեջ:<ref>Трубецкой С.Н., кн., История древней философии, т.I[http://odinblago.ru/ist_drevn_filos/8]</ref>
Լևկիպոսը իրերի բազմազանությունը բացատրում է դատարկության առկայությամբ, որը և պայմանավորում է բազմաքանակ տարրերի ([[ատոմ]]ների) գոյությունը։ Ըստ նրա [[ատոմիստական տեսություն|ատոմիստական տեսության]] [[տիեզերք]]ը կառուցված է այդ տարրերից, որոնք շարժուն են, համասեռ, անընդհատ ու այդ իսկ պատճառով էլ անբաժանելի են և տարբերվում են մեծությամբ ու ձևով։ Պահպանված մի տեքստի հիման վրա կարելի է ընդունել, որ Լևկիպոսն առաջինն է առաջադրել նաև [[պատճառականության սկզբունք|պատճառականության օրենքը]] և [[բավարար հիմունքի օրենք]]ը՝ ենթադրելով, որ գոյություն ունեցող ամեն բան ծագում է որևէ հիմքի վրա և անհրաժեշտաբար:
 
=== Մեծ Դիակոսմոս ===
 
Դիակոսմոս (διάκοσμος, բառացի – սարքավորում, գործիք), անտիկ շրջանի ատոմիստների տերմին, որը նշանակում է «Աշխարհի կառուցվածք», «Աշխարհի կարգ»: «Մեծ դիակոսմոս»(ὁ μέγας Διάκοσμος) և «Փոքր դիակոսմոս» (ὁ μικρός Διάκοσμος), երկու փիլիսոփաների գրած ստեղծագործություններն են, որոնցից առաջինը Լևկիպոսին է պատկանում, իսկ երկրորդը՝ Դեմոկրիտեսին: Դրանք չեն հասել մեր օրերը: Լևկիպոսից ու Դեմոկրիտեսից հասած հատվածների և ավելի ուշ շրջանի հեղինակների վկայությունների ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ Մեծ դիակոսմոսում շարադրվել են աշխարհստեղծման ընդհանուր խնդիրները ատոմիստական մատերիալիզմի տեսանկյունից: Իսկ Փոքր դիակոսմոսում առաջին անգամ տրվել է բնության և մարդու բնական զարգացման համընդհանուր տեսակետը:
 
=== Ատոմիստական տեսություն ===
Լևկիպոսն իր ատոմիստական մատերիալիզմի համակարգը կառուցել է զուտ մտահանգման ճանապարհով՝ սկիզբ առնելով [[Պարմենիդես]]ի և [[Զենոն]]ի դիալեկտիկայից: Նրանցից տրամագծորեն տարբեր ուղություն ընտրելով, միաժամանակ, ինչպես նրանք [[Տիեզերք]]ը դիտում էին անշարժ, չծնված և վերջնական ամբողջություն և թույլ չէին տալիս փնտրել անսահմանություն (կա այն, ինչ կա, ինչ չկա՝ գոյություն չունի), Լևկիպոսն էլ ընդունում էր անսահման շատ, անընդհատ շարժվող էլեմենտների կամ [[ատոմ]]ների և ամենատարբեր ձևերի անսահման բազմազանության գոյությունը, քանի որ նրանք պատճառ չունեն այս կամ այն ձևի լինելու և քանի որ իրերն անդադար փոփոխվում ու առաջանում են (Նա [[կյանքի ծագում|գենեզիս]]ը բացատրում էր բազմատեսակ և անվերջ շարժվող մասնիկների բազմազանությամբ): Եվ ապա նա հավասարապես ընդունում էր ինչպես գոյի, այնպես էլ չգոյի միանման առկայությունը և թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը հավասարապես համարում էր ամեն բանի պատճառ:
 
Ընդունելով, որ ատոմը խիտ է և ամբողջական, նա պնդում էր, որ նրանք կազմում են «գոյի» էությունը և շարժվում են դատարկության մեջ, իսկ դատրկությունը նա անվանում էր «գոյություն չունեցող», բայց այնքան իրական էր համարում, ինչքան գոյը:<ref>Phys. op. fr. 8 Dox.</ref>.
 
Այսպիսով, Լևկիպոսը գիտության շրջանառության մեջ է դրել երեք նոր հասկացություն.
# բացարձակ դատարկությաժուն,
# այդ դատարկության մեջ շարժվող ատոմներիատոմներ,
# ատոմների մեխանիկական անհրաժեշտություն:
Լևկիպոսը իրերի բազմազանությունը բացատրում է դատարկության առկայությամբ, որը և պայմանավորում է բազմաքանակ տարրերի ([[ատոմ]]ների) գոյությունը։ Ըստ նրա [[ատոմիստական տեսություն|ատոմիստական տեսության]] [[տիեզերք]]ը կառուցված է այդ տարրերից, որոնք շարժուն են, համասեռ, անընդհատ ու այդ իսկ պատճառով էլ անբաժանելի են և տարբերվում են մեծությամբ ու ձևով։ Պահպանված մի տեքստի հիման վրա կարելի է ընդունել, որ Լևկիպոսն առաջինն է առաջադրել նաև [[պատճառականության սկզբունք|պատճառականության օրենքը]] և [[բավարար հիմունքի օրենք]]ը՝ ենթադրելով, որ գոյություն ունեցող ամեն բան ծագում է որևէ հիմքի վրա և անհրաժեշտաբար:
 
Պահպանված մի տեքստի հիման վրա կարելի է ընդունել, որ Լևկիպոսն առաջինն է առաջադրել նաև [[պատճառականության սկզբունք|պատճառականության օրենքը]] և [[բավարար հիմունքի օրենք]]ը՝ ենթադրելով, որ գոյություն ունեցող ամեն բան ծագում է որևէ հիմքի վրա և անհրաժեշտաբար:
:«''Ոչ մի իր չի ծագում առանց պատճառի, այլ ամեն ինչ ծագում է որևէ հիմքի վրա և անհրաժեշտաբար''»:
 
== Գրականություն ==
# Փիլիսոփայական բառարան Ե., 1975 թ.:
# Փիլիսոփայության պատմություն, Լևկիպ-Դեմոկրիտ[https://archive.is/20120908111844/www.philosophy.nsc.ru/BIBLIOTECA/History_of_Philosophy/LEVKIPP/LEVCIPP.htm#selection-33.0-49.188] Գրադարան ([[ռուսերեն]])
# Հերման Դիլս Doxographi graeci 1879, գերմաներեն
# Трубецкой С.Н., История древней философии, т.I[http://odinblago.ru/ist_drevn_filos/8]
# ДИЛЬС Герман, Досократики. Историкокритический обзор и перевод А. Маковельского, ч. 1—3. Казань, 1914—1919;
# ДИЛЬС Герман, Античная техника. М.—Л., 1934. Лит.
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
{{ՀՍՀ}}
[[Կատեգորիա:Անտիկ դարաշրջանի հույն փիլիսոփաներ]]
9837

edits