Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 15 014 բայտ, 4 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
 
Ջրածնի [[ատոմ]]ը կազմված է մեկ [[պրոտոն]] ունեցող միջուկից և մեկ [[էլեկտրոն]]ից: Հանդես է գալիս H<sub>2</sub> պարզ [[նյութ]]ի ձևով:
 
== Իզոտոպներ ==
Իզոտոպները <sup>1</sup></tt><sub>1</sub>H-պրոտիում (ըստ զանգվածի 99,98 %), <sup>2</sup></tt><sub>1</sub>H-դեյտերիում (ըստ զանգվածի 0,02 %): Արհեստական եղանակով ստացվել է <sup>3</sup></tt><sub>1</sub>H տրիտիում:
 
Ատոմական համարը՝ 1, ատոմական զանգվածը՝ 1.008: Ամենաթեթև տարրն է [[պարբերական համակարգ]]ում: Երկրի կեղևի ամբողջ զանգվածի, ներառյալ ջուրը և օդը ջրածնին բաժին է ընկնում ընդամենը 1%: Ջրածինը 14 անգամ թեթև է օդից:
 
== Պատմություն ==
Բացի ջրածնից՝ 1 ատոմական զանգվածով, հայտնի են նաև 2 և 3 ատոմական զանգվածներով ջրածիններ՝ ծանր ջրածիններ՝ [[դեյտերիում]] (D) և [[տրիտիում]] (T), որոնք թթվածնի հետ առաջացնում են ծանր ջուր՝ (M=2Օ):
 
== ԿիրառումԱնվան ծագում ==
[[1787]] թվականին Ա․ Լավուազիեն «այրվող գազը» դասակարգեց [[քիմիական տարրեր]]ի շարքը և անվանեց ջրածին ''hydrogène'' ({{lang-grc|ὕδωρ}} - «ջուր» և {{lang-grc2|''γεννάω''}} - «ծնում եմ») - «ջուր ծնող»:
Ջրածինը կիրառվում է դիրիժաբլների լցման համար, որպես թեթև գազ, վեր բարձրացնող ուժ, ավտոգեն զոդման ժամանակ բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 2000&nbsp;°C–ի: Քիմիական արդյունաբերությունում որպես վերականգնիչ հատկապես Ni, Pt, Pd-ի առկայությամբ, 1 ծավալ Pd-ի մեջ լուծվում Է 850 [[ծավալ]] ջրածին: Օգտագործվում է [[քարածուխ]]ից արհեստական [[բենզին]]ի ստացման համար, [[ամոնիակ]]ի, [[սպիրտներ]]ի, հալոգենաջրածինների սինթեզում:
 
[[1801]] թվականին Ա․ Լավուազիեն հետևորդ ակադեմիկոս Վ. Մ. Սևերգինը ջրածինը անվանեց «ջրաստեղծ նյութ», նա գրել է<ref>''Севергин В. М.'' Пробирное искусство, или руководство к химическому испытанию металлических руд и других ископаемых тел. СПб.: Издание Имп. АН, 1801. C. 2.</ref>.
Անգլիացի քիմիկոս [[Ջոն Դալտոն]]ը [[19-րդ դար]]ի սկզբին առաջարկել է ջրածնի ատոմի [[զանգված]]ը, որպես ամենաթեթև տարր, ընդունել որպես ատոմական զանգվածի միավոր: [[1815]] թվականին անգլիացի գիտնական Պրաուտր հայտնել է այն միտքր, որ բոլոր տարրերի ատոմները կառուցված են ջրածնի '''n''' ատոմներից:
 
{{քաղվածք|«Ջրածնային նյութերը թթվածնի հետ առաջացնում են ջուր: Այս փաստը կարելի է ապացուցել, ինչպես բանաձևով, այնպես էլ կազմությամբ:»}}
[[Արեգակ]]ի վրա հայտնաբերվել է 69 [[քիմիական տարր]]՝ ջրածնի գերակշռությամբ: Ջրածինը 5.1 անգամ շատ է, քան հելիումը և 10 հազար անգամ ավելի, քան բոլոր մետաղները միասին վերցրած (վերցրած ոչ թե կշռով, այլ ատոմների թվով): Այդ ջրածինը ծախսվում է ոչ միայն էներգիա արտադրելու վրա: Ջերմա- միջուկային պրոցեսների ընթացքում նրանից առաջանում են նոր քիմիական տարրեր, իսկ արագացված [[պրոտոն]]ները արտանետվում են՝ մերձարեգակնային քամի: Այս երևույթը հայտնաբերվել է վերջերս՝ կոսմիկական տարածքն ուսումնասիրելու ժամանակ՝ արհեստական արբանյակների օգնությամբ:
 
== Տարածվածություն==
Այն որոշակի վտանգ է ներկայացնում տիեզերագնացների համար: Բացի այդ՝ պրոտոնների հոսքն առաջ է բերում երկրորդային կոսմիկական ճառագայթում, որը հասնում է մինչև երկրի մակերևույթ: Առաջացող մագնիսային փոթորիկները կարող են ազդել կենսագործունեության պրոցեսների վրա և երկրի մագնիսային դաշտի կողմից կլանված ջրածնի միջուկը չի կարող չազդել կոսմոսի հետ նրա զանգվածափոխանակության վրա:
[[Պատկեր:Saturnringe.jpg|մինի|Սատուրն: Մոլորակը բաղկացած է հիմնականում ջրածնից և հելիումից:]]
=== Տիեզերքում ===
Ջրածինը ամենատարածված տարրն է [[տիեզերք]]ում<ref name=autogenerated1>[http://www.chemister.ru/Chemie/records.htm Книга рекордов Гиннесса для химических веществ<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>․ կազմում է [[աստղեր]]ի և արևի զանգվածի մոտ կեսը (պլազմայի ձևով), արեգակի մթնոլորտի 84 %-ը, միջաստղային միջավայրի և միգամածությունների հիմնական մասը: Աստղերի ընդերքում՝ ջրածնի ատոմների միջուկներից՝ [[պրոտոններ]]ից սինթեզվում են [[հելիում]]ի ատոմի միջուկներ (ջերմամիջուկային սինթեզ), անջատվում է ահռելի քանակներով էներգիա:
 
Ջրածինը հայտնաբերվել է նաև այլ մոլորակների մթնոլորտում (H<sub>2</sub>, CH<sub>4</sub>, NH<sub>3</sub>, OH<sup>-</sup>, SiH<sup>-</sup>, PH<sup>-</sup> և այլն):
 
=== Երկրի ընդերքում և կենդանի օրգանիզմներում ===
== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Զրածնի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում (ըստ զանգվածի) 0,15% է, ընդհանուր պարունակությունը երկրի վրա՝ 1% (16% ըստ ատոմների թվի): Ազատ վիճակում հանդիպում է հազվադեպ՝ որոշ հրաբխային և այլ բնական գազերում, օդում՝ 1•10<sup>-4</sup>: Մթնոլորտի վերին շերտերում ջրածնի պարունակությունը շատ ավելի մեծ է, մերձերկրյա տարածությունում առաջացնում է երկրի պրոտոնային ռադիացիոն գոտին:
Ջրածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհամ, անհոտ [[գազ]] է:14,5 անգամ թեթև է [[օդ]]ից (ամենաթեթև գազն է):[[Ջուր|Ջրում]] քիչ է լուծվում՝ 1 լ ջրում 20°С-ում լուծվում է 18 մլ ջրածին:-252,8°С-ում 1 [[մթնոլորտ]]ային ճնշման տակ ջրածինը դառնում է շարժուն հեղուկ, որը ևս անգույն է: Ջրածինը լավ լուծվում է որոշ մետաղներում (Ni,Pd,Pt) 1 ծավալ [[պալադիում]]ում լուծվում է 850 ծավալ ջրածին՝ տաքացնելիս այն քանակապես անջատվում է:
 
ջրածնի դիրքը 1 եվ 7 րդ խմբում պայմանավորված է նրանով, որ ջրածնի ատոմը կարող է կորցնել էլեկտրոն նմանվելով [[ալկալիական մետաղներ]]ին եվ վերցնել էլեկտրոն նմանվելով հալոգեններին աիսպիսով ջրածնի ատոմը օժտված է վերօքս երկակիությամբ կարող է լինել եվ օքսիդիչ եվ վերականգնիչ:
Ջրածինը մտնում է ամենատարածված նյութի՝ ջրի (11, 19% ըստ զանգվածի), նաև [[Քարածուխ|քարածխի]], [[նավթ]]ի, [[բնական գազ]]երի, [[կավ]]երի, կենդանական և բուսական օրգանիզմների բաղադրության մեջ:
 
Ջրածնի իզոտոպային բաղադրությունը տարբեր տեղերում նույնը չէ․ ծանր ջրածինի (D) պարունակությունը [[օվկիանոսներ]]ի վերին շերտերում ավելի մեծ է, քան մթնոլորտային տեղումներում և սառցադաշտերում:
 
== Ստացում ==
[[Պատկեր:H-Oxide.PNG|300px|մինի|Ջրածնի օքսիդների տարբեր սխեմատիկ ներկայացուցիչները]]
[[Պատկեր:Hydrogen Deuterium Tritium Nuclei Schmatic-de.svg|մինի|400px|Ջրածին, դեյտերիումի, Տրիտիումի]]
{{Հիմնական հոդված|Ջրածնի արտադրություն}}
* Ջրածնից փոքր իոնացման պոտենցիալներով [[մետաղ]]ների և [[թթու]]ների փոխազդեցությունից (բացի HNO<sub>3</sub> և խիտ H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>-ից).
:: <math>\mathsf{Zn + 2HCl \ \rightleftarrows{}\ ZnCl_2 + H_2}</math>
:: <math>\mathsf{CH_4 + 2H_2O \rightarrow CO_2 +4 H_2\uparrow}</math>
 
== ՔիմիականՖիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:NASA Hydrogen spectrum.jpg|400px|thumb|left|[[Ճառագայթման սպեկտր]] ]]
Ջրածնի ատոմը խիստ ռեակցիոունակ է և շատ արագ առաջացնում է H<sub>2</sub> [[մոլեկուլ]]ը: Ատոմական ջրածնով աշխատող այրիչը ստեղծում է 4000°С բարձր [[ջերմաստիճան]], որը պայմանավորված է H<sub>2</sub>-ի կապի մեծ [[էներգիա]]յով H+H→H<sub>2</sub> ΔH=-436 կՋ է: Բացի հիդրիդներից, որտեղ ջրածնի [[օքսիդացման աստիճան]]ը -1 է, մնացած միացություններում ունի +1 օքսիդացման աստիճան:
[[Պատկեր:Emission spectrum-H.svg|400px|thumb|left|Ճառագայթման սպեկտր ջրածնի ատոմում: 4 տեսանելի գազերի սպեկտրալ գիծը Բալմերի շարքում]]
Ջրածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհամ, անհոտ [[գազ]] է: 14,5 անգամ թեթև է [[օդ]]ից (ամենաթեթև գազն է):[[Ջուր|Ջրում]] քիչ է լուծվում՝ 1 լ ջրում 20°С-ում լուծվում է 18 մլ ջրածին:-252,8°С-ում 1 [[մթնոլորտ]]ային ճնշման տակ ջրածինը դառնում է շարժուն հեղուկ, որը ևս անգույն է:
 
Ջրածինը լավ լուծվում է որոշ մետաղներում (Ni, Pd, Pt) 1 ծավալ [[պալադիում]]ում լուծվում է 850 [[ծավալ]] ջրածին՝ տաքացնելիս այն քանակապես անջատվում է:
*[[Լույս]]ի կամ ջերմության ազդեցությամբ H<sub>2</sub> միանում է [[հալոգեններ]]ի և այլ [[ոչ մետաղներ]]ի հետ:
Ջրածնի դիրքը 1 և 7 րդ խմբում պայմանավորված է նրանով, որ ջրածնի ատոմը կարող է կորցնել էլեկտրոն նմանվելով [[ալկալիական մետաղներ]]ին եվ վերցնել էլեկտրոն նմանվելով [[հալոգեններ]]ին աիսպիսով ջրածնի ատոմը օժտված է վերօքս երկակիությամբ կարող է լինել և օքսիդիչ, և վերականգնիչ:
 
Ջրածնի ատոմը պարզագույնն է՝ բաղկացած է [[միջուկ]]ից և մեկ էլեկտրոնից, իոնացման պոտենցիալը՝ 13,595 Էվ, էլեկտրոնային խնամակցության էներգիան (հիմնական վիճակում գտնվող ատոմի և բացասական [[իոն]]ի էներգիաների տարբերությունը)՝ 0,754 էվ: [[Քվանտային մեխանիկա]]յի օգնությամբ հաշված են ջրածնի ատոմի հնարավոր էներգետիկ վիճակները:
:: <math>\mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}</math>
 
Այլ գազերի հետ համեմատած ջրածինն ունի ամենամեծ տեսակարար ջերմահաղորդականությունը՝ 4,12• 10<sup>-4</sup> կալ/սմ վրկ: Ջրածինը չափազանց դժվար հեղուկացող գազ է (կրիտիկական ջերմաստիճանը՝ -240°С):
:: <math>\mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}</math>
 
Հեղուկ ջրածինը թեթև (70,8 կգ/մ<sup>3</sup>, -253°С), անգույն, դյուրաշարժ հեղուկ է:
:: <math>\mathsf{3H_2 + N_2 \rightarrow 2NH_3}</math> (400-500°С,p,Fe)
 
Պինդ ջրածինը բյուրեղական է, [[խտություն]]ը՝ 88 կգ/մ<sup>3</sup>: Սովորական պայմաններում ջրածնի մոլեկուլը երկատոմ է՝ Н<sub>2</sub> (ատոմների հեռավորությունը՝ 0,7414 А), դիսոցման էներգիան՝ 4,776 էվ (մոլ):
*Ջրածինը միանում է թթվածնի հետ՝ հսկայական քանակի [[էներգիա]]յի անջատմամբ (ջրածնաթթվածնային բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 3000°С:
 
== Իզոտոպներ ==
:: <math>\mathsf{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O + Q}</math>
Իզոտոպները <sup>1</sup></tt><sub>1</sub>H-պրոտիում (ըստ զանգվածի 99,98 %), <sup>2</sup></tt><sub>1</sub>H-դեյտերիում (ըստ զանգվածի 0,02 %): Արհեստական եղանակով ստացվել է <sup>3</sup></tt><sub>1</sub>H տրիտիում:
 
Ատոմական համարը՝ 1, ատոմական զանգվածը՝ 1.008: Ամենաթեթև տարրն է [[պարբերական համակարգ]]ում: Երկրի կեղևի ամբողջ զանգվածի, ներառյալ ջուրը և օդը ջրածնին բաժին է ընկնում ընդամենը 1%: Ջրածինը 14 անգամ թեթև է օդից:
այս գազերի 2:1 հարաբերությունը կոչվում է շառաչող գազ, քանի որ ավարտվում է պայթյունով:
<center>
{| class="wikitable"
!
! Հալման<br /> ջերմաստիճան,<br />K
! Եռման <br /> ջերմաստիճան,<br />K
! Եռակի<br /> կետ,<br />K / kPa
! Կրիտիկական<br /> կետ,<br />K / kPa
! Խտություն<br />հեղուկ / գազ,<br />կգ/մ³
 
|-
*Ջրածինը ուժեղ վերականգնիչ է, այն վերականգնում է շատ մետաղներ իրենց օքսիդներից.
!H<sub>2</sub>
 
| 13,96 || 20,39 || 13,96 / 7,3 || 32,98 / 1,31 || 70,811 / 1,316
:: <math>\mathsf{PbO + H_2 \rightarrow Pb + H_2O}</math>
|-
 
!HD
:: <math>\mathsf{CuO + H_2 \rightarrow Cu + H_2O}</math>
| 16,65 || 22,13 || 16,6 / 12,8 || 35,91 / 1,48 || 114,0 / 1,802
 
|-
փոխազդում է նաև որոշ ոչ մետաղների օքսիդների հետ, ստացվում է ոչ մետաղ.
!HT
 
| || 22,92 || 17,63 / 17,7 || 37,13 / 1,57 || 158,62 / 2,31
:: <math>\mathsf{2NO_2 + 4H_2 \rightarrow N_2 + 4H_2O}</math>
|-
 
!D<sub>2</sub>
*Մետաղների հետ ջրածինը առաջացնում է հիդրիդներ, որոնք պինդ նյութեր են և կարծես ջրածնի շտեմարան լինեն, որովհետև ջրի հետ՝ տալիս են ջրածին, որը հնարավոր է ապագայում օգտագործել որպես վառելիք՝ [[բենզին]]ի փոխարեն:
| 18,65 || 23,67 || 18,73 / 17,1 || 38,35 / 1,67 || 162,50 / 2,23
 
|-
:: <math>\mathsf{H_2 + 2Na \rightarrow 2NaH}</math>
!DT
 
| || 24.38 || 19,71 / 19,4 || 39,42 / 1,77 || 211,54 / 2,694
:: <math>\mathsf{Ca + H_2 \rightarrow CaH_2}</math>
|-
 
!T<sub>2</sub>
*[[Օրգանական քիմիա]]կան [[ռեակցիա]]ներում ջրածինը օգտագործում են հիդրացնելու համար:
| 20,63 || 25,04 || 20,62 / 21,6 || 40,44 / 1,85 || 260,17 / 3,136
 
|}
== Կիրառություն ==
</center>
Մեծ քանակությամբ ջրածին կիրառվում է [[ամոնիակ]], [[HCl]] սինթեզելու համար, հեղուկ [[ճարպ]]երի հիդրոգենացման համար: Որպես թեթև [[գազ]] [[հելիում]]ի հետ լցնում էին օդապարիկները: Ջրածինը օգտագործում են բարձր [[ջերմաստիճան]] ստանալու համար (3000-4000°С): Սակայն ջրածնի ամենալուրջ խնդիրը՝ միջուկային այս ռեակցիան է <sup>2</sup></tt><sub>1</sub>H+<sup>3</sup></tt><sub>1</sub>H=<sup>4</sup></tt><sub>2</sub>He+n+17,6 կՋ
 
Այս ռեակցիան ընթանում է 10 մլն աստիճանում, եթե հնարավոր լիներ կառավարել այս ռեակցիան, մարդկությունը կլուծեր էներգիայի պրոբլեմը:
 
Կարևոր է նաև պինդ վիճակում ջրածնի ստացումը (մետաղական ջրածին), որը օժտված է գերհաղորդականությամբ:
 
== Իզոտոպների հատկություններ ==
|}
</center>
 
== Քիմիական հատկություններ ==
Ջրածնի ատոմը խիստ ռեակցիոունակ է և շատ արագ առաջացնում է H<sub>2</sub> [[մոլեկուլ]]ը: Ատոմական ջրածնով աշխատող այրիչը ստեղծում է 4000 °С բարձր [[ջերմաստիճան]], որը պայմանավորված է H<sub>2</sub>-ի կապի մեծ [[էներգիա]]յով H+H→H<sub>2</sub> ΔH=-436 կՋ է: Բացի հիդրիդներից, որտեղ ջրածնի [[օքսիդացման աստիճան]]ը -1 է, մնացած միացություններում ունի +1 օքսիդացման աստիճան:
 
Տաքացնելիս ջրածինը միանում է [[ոչ մետաղներ]]ի մեծ մասի (օքսիդանում է) և ակտիվ մետաղների (վերականգնվում է) հետ, առաջացնում [[հիդրիդներ]]: Ոչ մետաղների հիդրիդներն անգույն, սովորաբար տհաճ հոտով, թունավոր գազեր են, մետաղներինը՝ սպիտակ, բյուրեղական (իոնական) նյութեր:
 
Ջրածնի և հալոգենների խառնուրդները պայթուցիկ են․ [[ֆտոր]]ի հետ անմիջապես, [[քլոր]]ի հետ պայթում է լուսավորելիս, անգամ -252 °C-ում [[բրոմ]]ի և [[յոդ]]ի հետ՝ տաքացնելիս: Առաջանում են հալոգենաջրածիններ՝ ֆաորաջրածին (HF), քլորաջրածին (НСl), բրոմաջրածին (HBr) և յոդաջրածին (HI), որոնց ջրային լուծույթներն ուժեղ [[թթուներ]] են:
 
Սովորական պայմաններում թթվածնի հետ ջրածինը միանում է դանդաղ, տաքացնելիս՝ պայթյունով: Պայթուցիկ են 4-94 ծավավալ % H<sub>2</sub> պարունակող խառնուրդները՝ [[Թթվածին|թթվածնի]] և 4-74% Н<sub>2</sub> պարունակող խառնուրդները օդի հետ:
 
Ջրածինը թթվածնի հետ առաջացնում է նաև [[ջրածնի պերօքսիդ]]՝ H<sub>2</sub>0<sub>2</sub>: Տաքացնելիս ջրածինը ծծմբի հետ միանում է հեշտությամբ, [[սելեն]]ի և [[տելուր]]ի հետ՝ դժվարությամբ: Առաջանում են ծծմբաջրածին՝ H<sub>2</sub>S, սելենաջրածին՝ H<sub>2</sub>Se, և տելուրաջրածին՝ H<sub>2</sub>Te, որոնք տհաճ հոտով ջրում լուծելի գազեր են ([[լուծույթներ]]ը թթուներ են):
 
Ջրածինը [[ազոտ]]ի հետ միանում է [[կատալիզատոր]]ի առկայությամբ՝ տաքացնելիս: Ստացվում է [[ամոնիակ]], NH<sub>3</sub>, որի ելքը մեծանում է ճնշումը բարձրացնելիս: Ազոտի մյուս միացությունները ջրածնի հետ՝ հիդրազինը (N<sub>2</sub>H<sub>4</sub>), և ազոտաջրածնական թթուն (NH<sub>3</sub>), [[հեղուկներ]] են:
 
Ատոմական ջրածինը միանում է [[ֆոսֆոր]]ի, [[արսեն]]ի և անտիմոնի հետ: Առաջանում են [[ֆոսֆին]]՝ PH<sub>3</sub>, արսին՝ AsH<sub>3</sub>, և ստիբին՝ SbH<sub>3</sub>, որոնք տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազեր են:
 
[[Ածխածին]]ը ջրածնի հետ միանում է բարձր ջերմաստիճաններում՝ առաջացնելով (կատալիզատորի բացակայությամբ) [[մեթան]]՝ CH<sub>4</sub>, որը [[ածխաջրածիններ]]ի պարզագույն ներկայացուցիչն է:
Սիլիցիումաջրածինները և բորաջրածինները՝ В<sub>2</sub>Н<sub>6</sub>, В<sub>4</sub>Н<sub>10</sub>, В<sub>5</sub>Н<sub>9</sub>, В<sub>5</sub>Н<sub>11</sub> և այլն, ստացվում են [[մագնեզիում]]ի սիլիցիդի կամ բորիդի և թթուների փոխազդեցությամբ: Տաքացնելիս ջրածինն իրենց օքսիդներից վերականգնում է բազմաթիվ [[մետաղներ]] (Mo, W, Cr, Fe, Си և այլն) և ոչ մետաղներ (Сl, Տ, N, Si և այլն):
 
Ածխածնի (II) օքսիդը (СО) կատալիզատորի առկայությամբ Ջրածնով վերականգնելով ստանում են օրգանական նյութեր (НСНО, СН<sub>3</sub>ОН և այլն):
 
Ջրածինը միանում է [[չհագեցած ածխաջրածիններ]]ի հետ, վերականգնում օրգանական միացությունները: Ալկալիական, հողալկալիական և մի քանի այլ մետաղների հետ ջրածինը միանում է բարձր ջերմաստիճաններում առաջացնելով մետաղների հիդրիդներ՝ LiH, NaH, CaH<sub>2</sub>, ВеН<sub>2</sub> և այլն: Այդ հիդրիդները կայուն են, հալվում են առանց քայքայվելու, ջրի առկայությամբ [[հիդրոլիզ]]վում են՝ անջատելով ջրածին, ուժեղ վերականգնիչներ են: Նրանց հալույթները էլեկտրոլիտներ են, ենթարկվում են [[էլեկտրոլիզ]]ի (անոդի վրա անջատվում է ջրածին):
 
Ջրածինը լավ է լուծվում բազմաթիվ մետաղներում (Pd, Pt, Ni և այլն)՝ առաջացնելով ներդրման պինդ լուծույթներ: Մետաղներում լուծվելու ունակության շնորհիվ ջրածինը․ թափանցում է մետաղների միջով ([[դիֆուզիա]]), [[կոռոզիա]]յի է ենթարկում պողպատը (դեկարբոնացում):
 
*[[Լույս]]ի կամ ջերմության ազդեցությամբ H<sub>2</sub> միանում է [[հալոգեններ]]ի և այլ [[ոչ մետաղներ]]ի հետ:
 
:: <math>\mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}</math>
 
:: <math>\mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}</math>
 
:: <math>\mathsf{3H_2 + N_2 \rightarrow 2NH_3}</math> (400-500°С,p,Fe)
 
*Ջրածինը միանում է թթվածնի հետ՝ հսկայական քանակի [[էներգիա]]յի անջատմամբ (ջրածնաթթվածնային բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 3000°С:
 
:: <math>\mathsf{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O + Q}</math>
 
այս գազերի 2:1 հարաբերությունը կոչվում է շառաչող գազ, քանի որ ավարտվում է պայթյունով:
 
*Ջրածինը ուժեղ վերականգնիչ է, այն վերականգնում է շատ մետաղներ իրենց օքսիդներից.
 
:: <math>\mathsf{PbO + H_2 \rightarrow Pb + H_2O}</math>
 
:: <math>\mathsf{CuO + H_2 \rightarrow Cu + H_2O}</math>
 
փոխազդում է նաև որոշ ոչ մետաղների օքսիդների հետ, ստացվում է ոչ մետաղ.
 
:: <math>\mathsf{2NO_2 + 4H_2 \rightarrow N_2 + 4H_2O}</math>
 
*Մետաղների հետ ջրածինը առաջացնում է հիդրիդներ, որոնք պինդ նյութեր են և կարծես ջրածնի շտեմարան լինեն, որովհետև ջրի հետ՝ տալիս են ջրածին, որը հնարավոր է ապագայում օգտագործել որպես վառելիք՝ [[բենզին]]ի փոխարեն:
 
:: <math>\mathsf{H_2 + 2Na \rightarrow 2NaH}</math>
 
:: <math>\mathsf{Ca + H_2 \rightarrow CaH_2}</math>
 
*[[Օրգանական քիմիա]]կան [[ռեակցիա]]ներում ջրածինը օգտագործում են հիդրացնելու համար:
<math>\mathsf{R\!\!-\!\!CH\!\!=\!\!CH\!\!-\!\!R'+H_2}\rightarrow\mathsf{R\!\!-\!\!CH_2\!\!-\!\!CH_2\!\!-\!\!R'}</math>
 
== Կիրառություն ==
Ջրածինը կիրառվում է դիրիժաբլների լցման համար, որպես թեթև գազ, վեր բարձրացնող ուժ, ավտոգեն զոդման ժամանակ բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 2000&nbsp;°C–ի: Քիմիական արդյունաբերությունում որպես վերականգնիչ հատկապես Ni, Pt, Pd-ի առկայությամբ, 1 ծավալ Pd-ի մեջ լուծվում Է 850 [[ծավալ]] ջրածին: Օգտագործվում է [[քարածուխ]]ից արհեստական [[բենզին]]ի ստացման համար, [[ամոնիակ]]ի, [[սպիրտներ]]ի, հալոգենաջրածինների սինթեզում:
 
Անգլիացի քիմիկոս [[Ջոն Դալտոն]]ը [[19-րդ դար]]ի սկզբին առաջարկել է ջրածնի ատոմի [[զանգված]]ը, որպես ամենաթեթև տարր, ընդունել որպես ատոմական զանգվածի միավոր: [[1815]] թվականին անգլիացի գիտնական Պրաուտր հայտնել է այն միտքր, որ բոլոր տարրերի ատոմները կառուցված են ջրածնի '''n''' ատոմներից:
 
[[Արեգակ]]ի վրա հայտնաբերվել է 69 [[քիմիական տարր]]՝ ջրածնի գերակշռությամբ: Ջրածինը 5.1 անգամ շատ է, քան հելիումը և 10 հազար անգամ ավելի, քան բոլոր մետաղները միասին վերցրած (վերցրած ոչ թե կշռով, այլ ատոմների թվով): Այդ ջրածինը ծախսվում է ոչ միայն էներգիա արտադրելու վրա: Ջերմա- միջուկային պրոցեսների ընթացքում նրանից առաջանում են նոր քիմիական տարրեր, իսկ արագացված [[պրոտոն]]ները արտանետվում են՝ մերձարեգակնային քամի: Այս երևույթը հայտնաբերվել է վերջերս՝ կոսմիկական տարածքն ուսումնասիրելու ժամանակ՝ արհեստական արբանյակների օգնությամբ:
 
Այն որոշակի վտանգ է ներկայացնում տիեզերագնացների համար: Բացի այդ՝ պրոտոնների հոսքն առաջ է բերում երկրորդային կոսմիկական ճառագայթում, որը հասնում է մինչև երկրի մակերևույթ: Առաջացող մագնիսային փոթորիկները կարող են ազդել կենսագործունեության պրոցեսների վրա և երկրի մագնիսային դաշտի կողմից կլանված ջրածնի միջուկը չի կարող չազդել կոսմոսի հետ նրա զանգվածափոխանակության վրա:
 
Մեծ քանակությամբ ջրածին կիրառվում է [[ամոնիակ]], [[HCl]] սինթեզելու համար, հեղուկ [[ճարպ]]երի հիդրոգենացման համար: Որպես թեթև [[գազ]] [[հելիում]]ի հետ լցնում էին օդապարիկները: Ջրածինը օգտագործում են բարձր [[ջերմաստիճան]] ստանալու համար (3000-4000°С): Սակայն ջրածնի ամենալուրջ խնդիրը՝ միջուկային այս ռեակցիան է <sup>2</sup></tt><sub>1</sub>H+<sup>3</sup></tt><sub>1</sub>H=<sup>4</sup></tt><sub>2</sub>He+n+17,6 կՋ
 
Այս ռեակցիան ընթանում է 10 մլն աստիճանում, եթե հնարավոր լիներ կառավարել այս ռեակցիան, մարդկությունը կլուծեր էներգիայի պրոբլեմը:
 
Կարևոր է նաև պինդ վիճակում ջրածնի ստացումը (մետաղական ջրածին), որը օժտված է գերհաղորդականությամբ:
 
== Հետաքրքիր փաստեր ==
Ջրածնի խորվաթական անունը՝ ''Vodik'', շրջանառության մեջ է մտցրել բանասեր Բոգոսլև Շուլեկը:
 
== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Հիդրոգենացում]]
*[[Քիմիական կապ]]
*[[Հիդրոնիում]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
== Գրականություն ==
* Մոլորակի աղյուսները, հեղինակ՝ Մ. Գ. Զալինյան, էջեր՝ 7-8
* Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы: Учебное пособие для вузов /Н. Е. Кузьменко, В. В. Еремин, В. А. Попков. — М.: Издательство «Экзамен»,2005.
* Учебный справочник школьника. Учебное издание. — М.: Дрофа, 2001.
* Дигонский С. В., Тен В. В. Неизвестный водород. — СПб: Наука, 2006 ISBN 5-02-025114-3
* {{cite book| title=Chart of the Nuclides| edition=17th| publisher= Knolls Atomic Power Laboratory|date=2010| url=http://www.nuclidechart.com/|isbn=978-0-9843653-0-2}}
* {{cite journal| last=Ferreira-Aparicio| first=P| first2=M. J.|last2=Benito|first3=J. L. |last3=Sanz| date=2005| title=New Trends in Reforming Technologies: from Hydrogen Industrial Plants to Multifuel Microreformers| journal=Catalysis Reviews| volume=47| pages=491–588|doi=10.1080/01614940500364958| issue=4}}
* {{cite book|last=Newton|first=David E.|date=1994|title=The Chemical Elements|publisher=Franklin Watts|location=New York|isbn=0-531-12501-7}}
* {{cite book|last=Rigden|first=John S.|date=2002|title=Hydrogen: The Essential Element|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-531-12501-7}}
* {{cite book|author=Romm, Joseph, J.|title=[[The Hype about Hydrogen]], Fact and Fiction in the Race to Save the Climate|publisher=Island Press|date=2004|isbn=1-55963-703-X}}
* {{cite book|last=Scerri|first=Eric|date=2007|title=The Periodic System, Its Story and Its Significance,|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-530573-6}}
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.physics.drexel.edu/~tim/open/hydrofin/ Basic Hydrogen Calculations of Quantum Mechanics]
* [http://www.periodicvideos.com/videos/001.htm Hydrogen] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham)
<!-- access forbidden *[http://www.astro.washington.edu/users/larson/Astro150b/Lectures/JupSatUraNep/hydrogen_phase.gif Hydrogen phase diagram] -->
* [http://militzer.berkeley.edu/diss/node5.html High temperature hydrogen phase diagram]
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/quantum/hydwf.html#c3 Wavefunction of hydrogen]
* [http://colossalstorage.net/API/thomas_hydrocarbon_production.gif Low Energy Linear Accelerator - Monatomic Hydrogen diagram]
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{ՀՍՀ}}
 
[[Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ]]
[[Կատեգորիա:Վառելանյութեր]]
[[Կատեգորիա:Ջրածին]]
{{Chem-stub}}