Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 3086 բայտ ,  4 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
{{Տաքսոտուփ
| name = Գազար
| image file = CarrotsDaucus ofcarota manysubsp. colorssativus,Karotten.jpgJPG
| image title = Գազար
| image descr = Գազար
|ordo = [[Հովանոցածաղկավորներ]]
|familia = [[Հովանոցավորներ]]
|genus = '''Գազար'''
| ref =
| comment =
| rang =
| latin = '''''Daucus'''''
| author = [[L.]], 1753
| syn =
| typus ={{bt-latarm|Daucus carota|aut=[[L.]]|txt=<ref>Сведения о роде Daucus в базе данных Index Nominum Genericorum Международной ассоциации по таксономии растений (IAPT). (англ.)</ref>|Գազար վայրի}}
| typus =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| syn =
| author = (Hoffm.) Arcang.
| syn wikispecies = Daucus
| commons = Category:Daucus carota
* {{bt|Carota sativa|(Hoffm.) Rupr.}}
| authorgrin = (Hoffm.) Arcang.= 3418
* {{bt|Daucus sativus|(Hoffm.) Röhl. ex Pass.}}
* {{bt|Daucus carota|var=boissieri|Schweinf.}}
* {{bt|Daucus carota|var=sativus|Hoffm.}}
| wikispecies = Daucus carota subsp. sativus
| commons = Daucus carota
| itis = 524846
| ncbi = 79200
| eol = 1278046
| grin = 446682
| ipni =
| tpl = tro-1701902
}}
'''Գազար''' ({{lang-lat|''Daucus''}}), [[նեխուրազգիներ]]ի ([[հովանոցավորներ]]) ընտանիքի երկամյա, հազվադեպ՝ միամյա կամ բազմամյա բույսերի ցեղ։ Հայտնի է մոտ 60, Հայաստանի Հանրապետությունում՝ 1 տեսակ՝ [[գազար վայրի]] (''D. carota'')։
 
Հայտնի է մոտ 60, Հայաստանի Հանրապետությունում՝ 1 տեսակ՝
*[[գազար վայրի]] (''D. carota'')։
 
== Կենսաբանական նկարագիր ==
{{Կենսաֆոտո|Daucus Carota.jpg|left|Գազար մշակովի Բուսաբանական նկարագիրը Լինդմանի «''Bilder ur Nordens Flora''» գրքից, 1917-1926|color=#BBDD99}}
Գազարի [[արմատ]]ը հաստ է, մսալի, կոնուսաձև կամ գլանաձև։ Գազարը լինում է [[դեղին]], [[կարմիր]] կամ [[սև]] գույնի։ [[Ցողուն]]ը բարձրանում է մինչև 60 սմ, ճյուղավորված է։ [[Տերև]]ները բազմափետրավոր են։ [[Ծաղիկ]]ները մանր են, հավաքված բարդ հովանոցում, առանց [[ծաղկաբաժակ]]ի։ [[Պսակ]]ը փոքր է, կազմված հինգ մանր [[պսակաթերթ]]երից։ [[Առէջ]]ները հինգն են։ Գազարը ծաղկում է ամռան սկզբին։
 
Մշակության մեջ տարածված է [[գազար մշակովի]]ն (''D. sativus'')։ Երկամյա բույս է։ Առաջին տարում ձևավորվում են տերևային վարդակը և արմատապտուղը, երկրորդում՝ ծաղկում է և սերմ տալիս։ Արմատապտուղը մսալի է, գլանաձև, իլիկաձև՝ բութ կամ սուր ծայրով, կարմիր, սպիտակ, դեղին, երբեմն՝ մուգ կապտավուն։ Տերևները բարդփետրաձև են՝ խիստ կտրտված, նշտարաձև բլթակներով։ [[Ծաղկաբույլ]]ը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ, բաց վարդագույն։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը երկսերմիկ է։ Գազարը պարունակում է [[ածխաջրեր]], հանք, [[աղեր]], [[եթերայուղեր]], [[վիտամին]]ներ (C, B1, B2), [[կարոտին]] ([[A-նախավիտամին]])։ Օգտագործում են սննդի մեջ (թարմ, եփած, պահածոյած) և որպես դեղամիջոց՝ սակավարյունության, հիպերտոնիկ հիվանդության և այլ դեպքերում։
== Նկարագրություն ==
 
Մշակության մեջ տարածված է [[գազար մշակովի]]ն (''D. sativus'')։ Երկամյա բույս է։ Առաջին տարում ձևավորվում են տերևային վարդակը և արմատապտուղը, երկրորդում՝ ծաղկում է և սերմ տալիս։ Արմատապտուղը մսալի է, գլանաձև, իլիկաձև՝ բութ կամ սուր ծայրով, կարմիր, սպիտակ, դեղին, երբեմն՝ մուգ կապտավուն։ Տերևները բարդփետրաձև են՝ խիստ կտրտված, նշտարաձև բլթակներով։ [[Ծաղկաբույլ]]ը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ, բաց վարդագույն։ Ծաղկում է հունիս-օգոստոսին։ Պտուղը երկսերմիկ է։ Գազարը պարունակում է [[ածխաջրեր]], հանք, [[աղեր]], [[եթերայուղեր]], [[վիտամին]]ներ (C, B1, B2), [[կարոտին]] ([[A-նախավիտամին]])։ Օգտագործում են սննդի մեջ (թարմ, եփած, պահածոյած) և որպես դեղամիջոց՝ սակավարյունության, հիպերտոնիկ հիվանդության և այլ դեպքերում։
==Տարածումը Հայաստանում==
Մշակության մեջ տարածված է [[գազար մշակովի]]ն (''D. sativus'')։ Օգտագործում են սննդի մեջ (թարմ, եփած, պահածոյած) և որպես դեղամիջոց՝ սակավարյունության, հիպերտոնիկ հիվանդության և այլ դեպքերում։
 
==Տարածումը Հայաստանում==
Հանդիպում է [[Արագածոտնի մարզ|Արագածոտն]]ի, [[Լոռի|Լոռու]], [[Տավուշի մարզ|Տավուշ]]ի, [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]ի, [[Վայոց ձոր]]ի, [[Սյունիք]]ի և այլ մարզերում։ Աճում է թփուտներում, խոտածածկ լանջերին, առաջացնում է գազարի ինքնուրույն բուսուտներ, երբեմն աղբոտում է ցանքերը։
 
== Քիմիական բաղադրությունըկազմ ==
Գազարը պարունակում է [[կարոտին]]ներ, [[ածխաջրեր]], հանքային աղեր, [[եթերայուղեր]], [[վիտամին]]ներ (C, B1, B2), [[եթերայուղկարոտին]]։ (A-նախավիտամին)։։ Գազարի ծաղիկներից անջատվում են [[անտիոցիանային միացություններ]] և [[ֆլավնոիդներ]] ([[կվերցիտին]] և [[կեպֆերոլ]])։ [[Արմատասաղմ]]ը պարունակում է կարոտին, [[ֆետոեն]], [[ֆիտոֆլուեն]], [[լիկոպին]], վիտամիններ, [[պանտոնենաթթու]], ինչպես նաև [[ֆլավնոիդներ]], [[անտոցիանիդներ]], [[Ճարպայուղճարպայուղ]], եթերայուղ։։
[[Պատկեր:Carrots with stems.jpg|մինի]]
 
== Գազարը ավանդականԱվանդական բժշկության մեջ ==
Բժշկության մեջ օգտագործել են գազարի [[սերմ]]երը, արմատը և տերևները։
 
Հայկական բժշկության մեջ գազարն օգտագործել են [[ստամոքս]]ի, [[լյարդ]]ի, [[փայծախ]]ի [[բորբոքային հիվանդություններ]]իհիվանդությունների, [[սեռական թուլություն|սեռական թուլության]], [[ջրգողություն|ջրգողության]], [[գոտկային ցավեր]]իցավերի, [[արգանդի բորբոքում]]ներիբորբոքումների, [[աղեփքանք]]իաղեփքանքի, [[մարսողության խանգարում|մարսողության խանգարման]], [[ականջացավ]]իականջացավի, [[թոքաբորբ]]երի, [[սննդախանգար խոցեր]]իխոցերի, [[աչքի սպիտակափառություն|աչքի սպիտակափառության]], [[դաշտանի խանգարում|դաշտանի խանգարման]], [[երիկամի բորբոքում]]ների, [[ջղացավություն|ջղացավության]] և [[ձվաբջջի թերզարգացում|ձվաբջջի թերզարգացման]] բուժման համար։ <ref>{{cite book|author=Հ.Ս.Հարությունյան|title=Միջնադարյան հայկական բժշկարանների դեղաբույսեր|publisher=«Լույս»|location=Երևան|year=1990|page=էջ 36}}</ref>
 
== Դասակարգում ==
=== Տաքսոնոմիա ===
{{Աղյուսակ122222
|a=կարգ [[Ծաղկավոր բույսեր{{!}}Ծաղկավոր բույսեր կամ Ծածկասերմեր]]
|b1=բաժին [[Հովանոցավորներ]]
|b2=ծաղկավոր բույսերի 44 կարգ
|c1=8 ընտանիկ համաձայն APG II համակարգի
|c2=семейство '''[[Նեխուրազգիներ]]'''
|d1=դաս <span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">'''Գազար'''
|d2=ավելի քան 300 տեսակ
|e1=Ավելի քան 20 դաս
|e2=մոտ 60 տեսակ
|f1=գազար վայրի (''D. carota'')
|f2= '''Մշակովի գազար'''
|color=#235623
|bgcolor=#CAEA9A
}}
=== Տեսակներ ===
Դասը ընդգրկում է մոտ 30 տեսակ<ref name="TPL">28 по данным [[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/A/Apiaceae/Daucus/ ''Daucus'']</ref>։ Որոշ տեսակներ<ref name="GRIN">По данным сайта GRIN (см. ссылку GRIN в карточке растения).</ref>.
{{Div col|cols=2}}
* {{bt-latarm|Daucus arcanus|aut=[[Garcia-Martin]] & [[Silvestre]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus aureus|aut=[[Desf.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus biseriatus|aut=[[Murb.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus broteri|aut=[[Ten.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus capillifolius|aut=[[Gilli]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus carota|varaut=boissieri|Schweinf[[L.]]|txt=|}}
* {{bt-latarm|Daucus conchitae|aut=[[Greuter]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus crinitus|aut=[[Desf.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus durieua|aut=[[Lange]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus glochidiatus|aut= ([[Labill.]]) [[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus gracilis|aut=[[Steinh.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus guttatus|aut=[[Sm.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus hochstetteri|aut=[[A.Braun]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Drude]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus involucratus|aut=[[Sm.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus jordanicus|aut=[[Пост, Джордж Эдвард|Post]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus littoralis|aut=[[Sm.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus microscias|aut=[[Bornm.]] & [[Gauba]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus montanus|aut=[[Humb.]] & [[Bonpl.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Schult.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus muricatus|aut= ([[L.]]) [[L.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus pusillus|aut=[[Michx.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus reboudii|aut=[[Coss.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus sahariensis|aut=[[Murb.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus setifolius|aut=[[Desf.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus syrticus|aut=[[Murb.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus tenuisectus|aut=[[Coss.]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Batt.]]|}}
* {{bt-latarm|Daucus virgatus|aut= ([[Poir.]]) [[Maire]]|}}
</div>
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
 
== Գրականություն ==
* {{ռուսերեն գիրք|автор=Галеев Н. А.|заглавие=Промышленное возделывание моркови|ссылка=|место=Уфа|издательство=Башк. кн. изд-во|год=1985|страниц=136}}
*Морковь — статья из Большой советской энциклопедии
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.mykitchen.am/ogtakar-xorhurdner/gazari-hyut Իմ Խոհանոցը - Գազարի հյութը վնասակար է առողջությանը]
* [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?3418 species list] on the Germplasm Resources Information Network
 
{{ՀԲ}}
 
[[Կատեգորիա:Հովանոցավորներ]]
[[Կատեգորիա:Դեղաբույսեր]]