«Հայկական մարզ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
|Ծանոթագրություններ =
}}
 
'''Հայկական մարզ''' ({{lang-ru|Армяская область}}) վարչական միավոր [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] կազմում 1828-1840 թվականներին։ Պարսկական տիրապետությունից ազատագրելով՝ [[Նիկոլայ I]] ցարը [[1827]] թվականին Երևանը միացրել է Ռուսաստանին։ [[1828]] թվականին վերջնականապես ձևավորվում է Հայկական մարզը<ref name="ReferenceA">Полное собрание законов Российской империи, собрание 2-е, т. XV, ст. 13368</ref>՝ [[Երևանի խանություն|Երևանի]] և [[Նախիջևանի խանություն]]ների տարածքի հիման վրա։
 
==Հայկական մարզի ստեղծումը և կառավարումը==
 
[[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի պայմանագրի]] վավերացումից ([[փետրվարի 10]], [[1828]]) հետո՝ [[Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում|Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին]] միացնելու ժամանակ, առաջհայ է քաշվում այն հարցը, թե ինչպիսի կարգեր պետք է հաստատել երկրում։ազնվականները [[Խաչատուր Լազարյան]]ը Հայաստանի ինքնավարություն ստեղծելու նախագիծ են ներկայացնում, ըստ որի Ռուսաստանի հովանու ներքո Արևելյան Հայաստանում ստեղծվելու էր ինքնավարություն՝ սեփական օրենքներով, զինանշանով և դրոշով, ինչպես նաև՝ սահմանապահ զորքով։ [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ եկեղեցին]] պահպանելու էր իր իրավունքները։
[[Պատկեր:Ivan Paskevich.jpg|մինի|ձախից|Գեներալ Իվան Պասկևիչ՝<br />կոմս Էրիվանսկի]]
[[Պատկեր:Bebutov.jpg|մինի|ձախից|Գեներալ Վասիլի Բեհբութով<br />(Բարսեղ Հովսեփի Բեհբության)]]
{{Հիմնական հոդված|Թուրքմենչայի պայմանագիր}}
[[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի պայմանագրի]] վավերացումից ([[փետրվարի 10]], [[1828]]) հետո՝ [[Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում|Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին]] միացնելու ժամանակ, առաջ է քաշվում այն հարցը, թե ինչպիսի կարգեր պետք է հաստատել երկրում։ [[Խաչատուր Լազարյան]]ը Հայաստանի ինքնավարություն ստեղծելու նախագիծ են ներկայացնում, ըստ որի Ռուսաստանի հովանու ներքո Արևելյան Հայաստանում ստեղծվելու էր ինքնավարություն՝ սեփական օրենքներով, զինանշանով և դրոշով, ինչպես նաև՝ սահմանապահ զորքով։ [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ եկեղեցին]] պահպանելու էր իր իրավունքները։
 
Լազարյանի նախագծի փոխարեն [[Նիկոլայ I]] Ռոմանով կայսեր [[1828]] թվականի [[մարտի 21]]-ի հրամանագրով, ստեղծվում է Հայկական մարզը <ref name="ReferenceA"/>։ Դրա մեջ մտել են [[Արևելյան Հայաստան]]ի այն տարածքները, որոնք Թուրքմենչայի պայմանագրով անցել էին Ռուսական կայսրությանը՝ [[Երևանի խանություն|Երևան]]ի և [[Նախիջևանի խանություն|Նախիջևանի]] նախկին խանությունները և Օրդուբադի գավառը։ Արևելյան Հայաստանի մյուս տարածքները՝ [[Գյանջայի խանություն|Գյանջայի]] ([[Գանձակ]]) և [[Ղարաբաղի խանություն]]ները ([[Արցախ (նահանգ)|Արցախ]]), Շորագյալի ([[Շիրակ (գավառ)|Շիրակ]]) Բորչալուի ([[Լոռի]]) ու Ախալքալաքի ([[Ջավախք]]) գավառները դուրս են մնում Հայկական մարզի տարածքից։ Արևելյան Հայաստանի մյուս տարածքները՝ [[Վասպուրական]]ի արևելքը և [[Պարսկահայք]]ը մնացին շահական Պարսկաստանի կազմում։
[[Պատկեր:Ivan PaskevichBebutov.jpg|մինի|ձախից|Գեներալ ԻվանՎասիլի Պասկևիչ՝Բեհբութով<br />կոմս(Բարսեղ Հովսեփի ԷրիվանսկիԲեհբության)]]
 
Հայկական մարզի կենտրոն ընտրվեց [[Արևելյան Հայաստանը Ռուսական կայսրության կազմում|Արևելյան Հայաստանի]] խոշորագույն քաղաքը՝ [[Երևան]]ը՝ շուրջ 13 հազար բնակչությամբ, որի կեսից ավելին հայեր էին։ Հայկական մարզի մյուս քաղաքներն էին [[Գավառ|Նոր Բայազետ]]ը՝ արևելքում՝ [[Սևան]]ա լճի ափին, և [[Նախիջևան]]ը՝ հարավում։ Նոր Բայազետը, այժմ՝ Գավառ, հիմնեցին Արևմտյան Հայաստանի [[Բայազետ]] և [[Ալաշկերտ]] գավառներից Սևանի ավազան տեղափոխված հայերը։ Որպես պատմամշակութային-հոգևոր կենտրոն՝ իր դերը չէր կորցնում [[Վաղարշապատ]]ը, այժմ՝ Էջմիածին։ը։ Նոր շունչ ստացան հին հայկական քաղաքներ [[Արտաշատ]]ն ու [[Արմավիր]]ը, վերաբնակեցվեցին լքյալ գյուղերըբնակավայրերը, հիմնվեցին տասնյակ նոր բնակավայրեր։նորերը։
 
Հայկական մարզի կառավարել է մարզային վարչության կողմից։ Դրա կազմում էին երկու ռուս զինվորական, [[հայ]] և մուսուլման բնակչությունից մեկական ներկայացուցիչ, երեք խորհրդական, որոնք վարում էին գործադիր, ֆինանսական, տնտեսական ու դատական գործերը։ Ընդ որում, մուսուլմանական բնակչությունը ներկայացվում էր ընդհանուր, սակայն իրականում կազմված էր [[թուրքեր]]ից, [[ադրբեջանցիներ|թաթար]]ներից, [[պարսիկ]]ներից ու [[քրդեր]]ից։ Հարկերի ու տուրքերի գանձումն իրականացնում էր հատուկ կոմիսարը։
 
Հայկական մարզի ղեկավարումը [[1828]] թվականին Հայկական մարզի ղեկավարումը ստանձնել է գեներալ [[Ալեքսանդր ՃավճավաձենՃավճավաձե]]ն, որին փոխարինեց [[հայ]]ազգիհայազգի իշխան, ծնունդով Թիֆլիսից գեներալ [[Վասիլի ԲեհբութովըԲեհբութով]]ը (Բարսեղ Հովսեփի Բեհբության, ծնունդով Թիֆլիսից)։ Հայկական մարզը բաժանված էր 5 գավառների, որտեղ հիմնվում են ոստիկանական վարչություններ և գավառային դատարաններ։ [[1833]]թ. վերանում է մարզային վարչության կոլեգիալ ղեկավարման ձևը, և լայն իրավունքներ են տրվում վարչության պետին։ Հիմնվում են ոստիկանական, դատական, ֆինանսական բաժիններ և հարկային վարչություն<ref>[http://www.findarmenia.com/arm/history/23/432/433 Հայաստանի ինքնավարության նախագիծը: Հայկական մարզը]</ref>։
 
==Տարածքը և բնակչությունը==
 
[[Պատկեր:Պարսկահայերի ներգաղթը 1828-30 թթ..jpg|մինի|աջից|Պարսկահայերի ներգաղթը]]
[[Պատկեր:Պարսկահայերի ներգաղթը 1828-30 թթ..jpg|մինի|աջից|Պարսկահայերի ներգաղթը]] [[Պատկեր:Capture of Erivan Fortress by Russia, 1827 (by Franz Roubaud).jpg|մինի|ձախից|Երևանի բերդի գրավումը 1827թ.]]Հայկական մարզի տարածքը կազմել է շուրջ 21. 000 քառ.կմ։կմ<sup>2</sup>։ Հայկական մարզը նախապես բաժանվել է Երևանի , Նախիջևանի գավառների և Օրդուբադի օկրուգի։ Հայկական մարզի տարածքի մեջ չեն մտել այնպիսի հայկական տարածքներ, ինչպիսիք էին [[ՍյունիքՍյունիքի մարզ|Սյունիքը]]ը (Զանգեզուր), [[Արցախ (նահանգ)|Արցախը]]ը (Ղարաբաղ), [[Գարդմանք]]ը (Գանձակ), [[Շիրակ]]ը (Շորագյալ), [[Լոռի]]ն (Բորչալու), [[Տավուշ]]ը (Շամշադին) և [[Ջավախք]]ը (Ախալքալաք)։ [[1833]]թ. թվականի վարչական բաժանմամբ [[Երևան]]ի գավառից անջատվել են [[Սուրմալու]]ի և [[Սարդարապատ]]ի գավառները, իսկ [[Նախիջևան]]ի և [[Օրդուբադ]]ի գավառները պահպանվել են։ Հայկական մարզի բնակչությունը [[1830]]թ. թվականին կազմել է շուրջ 160.000 մարդ<ref>http://books.google.am/books?id=uzIpAAAAYAAJ&hl=ru&pg=RA1-PA640#v=onepage&q&f=false</ref>։ Երևանը սկսում է զարգանալ որպես ռուսական մարզկենտրոն։
 
ՀերթականԴեռ [[Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում|պարսկական իշխանության]] տարիներին՝ հերթական թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ՝ժամանակ [[(1603]]-[[1604]]թթ.), պարսիկները [[Աբբաս I Սեֆի|Շահ Աբբաս Առաջինիառաջինի]] հրամանով խանության բնիկ բնակչությանը՝ հայերին, գերեվարել էին Պարսկաստան։ Նահանգը հայաթափվել էր և ավելի քան 300 հազար հայերի փոխարեն այստեղ բնակվելու էին եկել փոքրաքանակ քրդական և թյուրքական ցեղեր։ Նրանք ոչ միայն տիրացել էին հայկական բնակավայրերին, այլև վերանվանել դրանք։
 
Այդ է պատճառը, որ երբ գեներալ [[Իվան Պասկևիչ]]ի գլխավորությամբ ռուսական զորքերը և հայ կամավորական ջոկատները [[1827]]թ. հոկտեմբերի 1-ին ազատագրում են Երևանի բերդը, խանության 100.000 հպատակներից 23.000-ն էին ազգությամբ հայ<ref name="b">[http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1#ii The persian khanate of Erevan, Iranica]</ref>։ Հարևան Նախիջևանի խանությունում 50.000 բնակչից հայեր էին 12.000-ը։ Միան Արցախում և Սյունիքում էին հայերը շարունակում կազմել բացարձակ մեծամասնություն։ Արևելյան Հայաստանում հայ ժողովրդի գլխին կանգնած էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը<ref>http://historyarmenia.org/731.html</ref>։
 
Այդ է պատճառը, որ երբԵրբ գեներալ [[Իվան Պասկևիչ]]ի գլխավորությամբ ռուսական զորքերը և հայ կամավորական ջոկատները [[1827]]թ. թվականի [[հոկտեմբերի 1]]-ին ազատագրումազատագրել են [[Երևանի բերդըբերդ]]ը, խանության 100. 000 հպատակներից 23. 000-ն էին ազգությամբ հայ<ref name="b">[http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1#ii The persian khanate of Erevan, Iranica]</ref>։ Հարևան Նախիջևանի խանությունում 50. 000 բնակչից հայեր էին 12. 000-ը։ Միան Արցախում և Սյունիքում էին հայերը շարունակում կազմել բացարձակ մեծամասնություն։ Արևելյան Հայաստանում հայ ժողովրդի գլխին կանգնած էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը<ref>http://historyarmenia.org/731.html</ref>։
[[Պատկեր:Портрет Нерсеса Аштаракеци.А.Овнатанян.jpg|մինի|ձախից|Ամենայն հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցի]]
[[1828]]-[[1830]]թթ. թվականներին Իրանից Հայաստան են տեղափոխվում 40-42 հազար, իսկ Թուրքիայից՝[[Արևմտյան Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում|Թուրքիայից]]՝ 75-80 հազար հայեր։ Նրանց մի ստվար հատված հաստատվում է Հայկական մարզի տարածքում։ Մնացածները հաստատվում են Ռուսական կայսրությանը հպատակ հայկական տարբեր գավառներ՝ Ջավախք, Սյունիք, Արցախ, Գարդմանք։ Հայրենադարձությունը կազմակերպել էին ռուս դիվանագետ [[Ալեքսանդր Գրիբոյեդով]]ը և հայոց կաթողիկոս [[Ներսես Աշտարակեցի]]ն։ Միաժամանակ Իրանից և Թուրքիայից Հայկական մարզ են տեղափոխվում այլ քրիստոնյաներ՝ հույներ և ասորիներ։ Հայկական մարզի տարածքը լքում են բազմաթիվ թուրքեր և պարսիկներ։ Հայկական մարզը ռուսահայության համար սկսում է դիտարկվել որպես հայության նոր կենտրոն։ Արդյունքում ընդհանուր բնակչության թիվը հասնում է 160 հազարի, որից հայերը արդեն կազմում էին մեծամասնություն՝ 52 տոկոս՝
[[Պատկեր:Griboyedov.jpg|մինի|աջից|Հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ, ռուս դիվանագետ Ալեքսանդր Գրիբոյեդով]]
[[1828]]-[[1830]]թթ. Իրանից Հայաստան են տեղափոխվում 40-42 հազար, իսկ Թուրքիայից՝ 75-80 հազար հայեր։ Նրանց մի ստվար հատված հաստատվում է Հայկական մարզի տարածքում։ Մնացածները հաստատվում են Ռուսական կայսրությանը հպատակ հայկական տարբեր գավառներ՝ Ջավախք, Սյունիք, Արցախ, Գարդմանք։ Հայրենադարձությունը կազմակերպել էին ռուս դիվանագետ [[Ալեքսանդր Գրիբոյեդով]]ը և հայոց կաթողիկոս [[Ներսես Աշտարակեցի]]ն։ Միաժամանակ Իրանից և Թուրքիայից Հայկական մարզ են տեղափոխվում այլ քրիստոնյաներ՝ հույներ և ասորիներ։ Հայկական մարզի տարածքը լքում են բազմաթիվ թուրքեր և պարսիկներ։ Հայկական մարզը ռուսահայության համար սկսում է դիտարկվել որպես հայության նոր կենտրոն։ Արդյունքում ընդհանուր բնակչության թիվը հասնում է 160 հազարի, որից հայերը արդեն կազմում էին մեծամասնություն՝ 52 տոկոս՝
{| class="wikitable"
|-
|}
 
Դեռևս նախքան հայրենադարձությունը, հայերի ստվար խմբեր էին բնակվում Շամախու և Թիֆլիսի նահանգներում։ Թիֆլիսը [[1804]]թ. գրեթե ամբողջությամբ հայաբնակ քաղաք էր՝ [[80]] տոկոս [[հայ]] բնակչությամբ։ Այսպիսով, Հայկական մարզում, Արցախում, Սյունիքում, Գարդմանքում ու Ջավախքում (Արևելյան Հայաստանում), ինչպես նաև Թիֆլիսի ու Շամախու նահանգներում, հայերի ընդհանուր թիվը հասնում էր 300. 000-ի։ Անդրկովկասի հայությունը, երկար դարեր անց, վերջապես կարողացավ հանգիստ շունչ քաշել և սեփական տարածքում ձեռնամուխ լինել ստեղծարար աշխատանքի։
 
==Հայկական մարզի վերացումը==
 
[[Պատկեր:Эривань (Ереван) 1843 из Винклера.jpg|մինի|աջից]]
Հայկական մարզի ստեղծումը, այնուամենայնիվ, ժամանակավոր միջոցառում էր՝ ամբողջ [[Այսրկովկաս]]ում վարչական լայն վերափոխումների անցկացման նախօրեին։ [[1840]] թվականի [[ապրիլի 10]]-ի Նիկոլայ Առաջին Ռոմանովառաջին կայսեր հրամանագրով, Այսրկովկասի վարչական նոր բաժանմամբ, ստեղծվեցին '''[[Վրացա-Իմերեթական նահանգը'''՝նահանգ]]ը՝ [[Թիֆլիս]] կենտրոնավկենտրոնով և '''[[Կասպիական մարզը'''՝մարզ]]ը՝ [[Շամախի]] կենտրոնով։ Բաժանումն անցկացնելիս հաշվի չէին առնվել անդրկովկասյան ժողովուրդների կրոնական և ազգային պատկանելությունները, և դա հանգեցրել էր տեղաբնիկ ժողովուրդներ դժգոհությանը։
 
Հայկական մարզը որպես ինքնուրույն միավոր դադարեց գոյություն ունենալ, և նրա տարածքը Լոռու ու Ջավախքի հետ մտցվեց Վրացա-Իմերեթական նահանգի մեջ։ Արցախը, Զանգեզուրը և Գարդմանքը մտցվեցին Կասպիական մարզի տարածք։ Հայկական մարզի վերացումով խորտակվեցին հայկական ինքնավարության վերաբերյալ [[հայ]] հասարա-քաղաքական գործիչների պատրանքները։
 
Սակայն մեկ տասնամյակ անց՝ [[1849]] թվականին, կայսեր հատուկ հրամանագրով կազմվեց [[Երևանի նահանգ]]ը՝ որպես վարչատարածքային ինքնուրույն միավոր՝ ամբողջությամբ համընկնելով նախկին Հայկական մարզի և Շիրակի տարածքին։
 
==Տես նաև==
 
* [[Հայերը Ռուսաստանում]]
* [[Պատմության խեղաթյուրումը Ադրբեջանում]]
* [[Խամսայի մելիքություններ|Արցախի մելիքություններ]]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://books.google.am/books?id=uzIpAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=hy#v=onepage&q&f=false Шопен И. И., «Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской империи», Санктпетербург, 1852.]
* [http://serials.flib.sci.am/openreader/nyut_hay_jogh_patm_15/book/Binder1.pdf Присоединение Восточной Армении к России, Т. I (1801 – 1813), Сборник док. под ред. Ц.П. Агаян (сост. С.А. Тер-Авакимова, Д.А. Мурадян, В.А. Дилоян), Ереван: Изд-во АН АрмССР, 1972.]
* [http://serials.flib.sci.am/openreader/nyut_hay_jogh_patm_16/book/Binder1.pdf Присоединение Восточной Армении к России,Т. II (1814 – 1830), Сборник док. под ред. Ц.П. Агаян (сост. В.А. Дилоян, А.В. Алексанян), Ереван : Изд-во АН АрмССР, 1978.]
* [http://hpj.asj-oa.am/2096/1/1974-2(91).pdf Դարբինյան Մ. Ղ. Արևմտահայերի 1829—1830 թթ. գաղթը Հայկական մարզ և հարակից շրջաններ.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1974, № 2, էջ 91-100։]
* [http://hpj.asj-oa.am/3053/1/1978-3(26).pdf Тавакалян Н. А., Переселение армян из Персии и Турции в Закавказье после присоединения Восточной Армении к России.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1978, № 3, стр. 26-40.]
* [http://hpj.asj-oa.am/4545/1/1986-2(209).pdf Тунян В. Г., Материалы об организации управления Восточной Армении в 1827—1828 гг.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1986, № 2, стр. 209-219.]
* [http://hpj.asj-oa.am/5488/1/1990-4(229).pdf Тунян В. Г., Волнения поселян Армянской области. 1834 год.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1990, № 4, стр. 229-235.]
 
:::::::{| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;"
|}
<center>[[Պատկեր:Flag of Armenia.svg|{}|22px]]'''[[Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն|Հայաստանի Հանրապետություն]] ([[1918]]-[[1920]])'''[[Պատկեր:Coat of Arms of the DRA.png|{}|22px]]</center>
 
== Աղբյուրներ և գրականություն ==
* [http://books.google.am/books?id=uzIpAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=hy#v=onepage&q&f=false Шопен И. И., «Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху её присоединения к Российской империи», Санктпетербург, 1852.]
* [http://serials.flib.sci.am/openreader/nyut_hay_jogh_patm_15/book/Binder1.pdf Присоединение Восточной Армении к России, Т. I (1801 – 1813), Сборник док. под ред. Ц.П. Агаян (сост. С.А. Тер-Авакимова, Д.А. Мурадян, В.А. Дилоян), Ереван: Изд-во АН АрмССР, 1972.]
* [http://serials.flib.sci.am/openreader/nyut_hay_jogh_patm_16/book/Binder1.pdf Присоединение Восточной Армении к России,Т. II (1814 – 1830), Сборник док. под ред. Ц.П. Агаян (сост. В.А. Дилоян, А.В. Алексанян), Ереван : Изд-во АН АрмССР, 1978.]
* [http://hpj.asj-oa.am/2096/1/1974-2(91).pdf Դարբինյան Մ. Ղ. Արևմտահայերի 1829—1830 թթ. գաղթը Հայկական մարզ և հարակից շրջաններ.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1974, № 2, էջ 91-100։]
* [http://hpj.asj-oa.am/3053/1/1978-3(26).pdf Тавакалян Н. А., Переселение армян из Персии и Турции в Закавказье после присоединения Восточной Армении к России.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1978, № 3, стр. 26-40.]
* [http://hpj.asj-oa.am/4545/1/1986-2(209).pdf Тунян В. Г., Материалы об организации управления Восточной Армении в 1827—1828 гг.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1986, № 2, стр. 209-219.]
* [http://hpj.asj-oa.am/5488/1/1990-4(229).pdf Тунян В. Г., Волнения поселян Армянской области. 1834 год.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1990, № 4, стр. 229-235.]
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
 
{{ՀՀՀ}}
{{ՀՍՀ}}
81 924

edits