Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

== Ծագում և բրածո տեսակներ ==
[[Պատկեր:Archelon skeleton.jpg|thumb|right|250px|[[Արքելոն]]ի կմախքը]]
Կրիաների ծագումնաբանության հարցը մինչև այժմ էլ բացահայտված չէ: Պայմանականորեն նրանց նախնիննախնի են համարվումհամարում պերմյան [[կատիլոզավրեր]]ին պատկանող [[էուտոնազավրեր]]ին (''Eunotosaurus''), որոնք ավելի նման են [[մողես]]ներին՝ կարճ և շատ լայն կողոսկրերով, որոնք առաջացնում են մեջքային վահան<ref name="ЕК">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/1814/ЧЕРЕПАХИ Черепахи — Энциклопедия Кольера. — Открытое общество. 2000.]</ref>:
Բայց կա կարծիք, որ կիրաները առաջացել են պարասողունների հատուկ խմբից՝ [[դիկոզավրիսկներ]]ի (երկկենցաղների) հետնորդներից<ref>{{cite web|url=http://www.zooclub.ru/rept/vidy/cherep/2-4.shtml|title=Эволюция черепах|work=ЗооКлуб. Мегаэнциклопедия о животных|accessdate=2010-02-11|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/65S2Rn9PL|archivedate=2012-02-14}}</ref>:
 
Գիտությանը հայտնի առաջին կրիան՝ ''Odontochelys semitestacea''-ն, առաջացել է 220 միլիոն տարի առաջ՝ [[մեզոզոյան դարաշրջան]]ի Տրիասի շրջանում: Այդ կրիան ուներ միայն պատյանի ստորին հատվածը, իսկ բերանում՝բերանում ատամներ էին, ինչը բնորոշ չէ այժմյան կրիաներին<ref>{{Ռուսերեն հոդված|автор=Chun Li, Xiao-Chun Wu, Olivier Rieppel, Li-Ting Wang & Li-Jun Zhao|заглавие=An ancestral turtle from the Late Triassic of southwestern China|издание=Nature|год=2008|volume=456|номер=7221|pages=497—501|doi=10.1038/nature07533|pmid=19037315}}</ref>: Երկրորդ ամենահին կրիան՝ ''Proganochelys quenstedti''-ն էր՝ 210 միլիոն տարի առաջ՝ Տրիասի շրջանում: Նա արդեն ուներ ձևավորված պատյան, սակայն բերանի խոռոչում առկա էին ատամներ<ref>[http://cherepahi.ru/evolyucziya-cherepax/262-vymershie-vidy-proganochelys-quenstedi-i-araripemys-arturi.html Проганохелис на сайте Черепахи.ру]</ref>:
 
Գիտությանը հայտնի կրիաների 26 ընտանիքներից ներկայումս գոյություն ունեն 12-ը: Բրածո տվյալներից գտնվել են մի շարք կրիաներ, որոնցից խոշարագույն ցամաքային կրիան պատկանում է [[Միոլանիա]] (''Meiolania'') ցեղին: Այն ունի 2,5 մետր երկարությամբ պատյան: Նրանք ունեցել են պատյանի երկարությանը հասնող հսկա պոչեր, որոնք կրում էին երկու շարքով դասավորված փշեր, իսկ եռանկյունաձև գանգի ծայրում կային երկար, բթացած «կոտոշներ»:
142 832

edits