«Կենի»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 2771 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
|ordo = [[Սոճազգիներ]]
|familia = [[Կենազգիներ]]
|genus = '''Կենի'''
|comment =
|latin = ''Taxus''
|syn =
|typus =
|arm_syn = '''Կարմրածա, գեղձի, բզենի'''
|range map =
|range map caption =
|ipni = 30068472-2
}}
'''Կենի''', '''կարմրածառ, գեղձի, բզենի''' ({{lang-lat|''Taxus''}}), [[կենազգիներ]]ի ընտանիքի [[ասեղնատերև]], [[մշտադալար ծառերի ցեղ]]։ցեղ։
 
== Նկարագրիր ==
== Կենսաբանական նկարագիր ==
Ասեղնատերևները հերթադիր են, խիտ, 2 շարքով դասավորված, մուգ կանաչ գույնի։ Արական հասկիկները (միկրոստրոբիլները) միայնակ են, գնդաձև։ Կոները (մեգաստրոբիլները) միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտուղների տեսքով։ [[Բույս]]ը թունավոր է, պարունակում է [[տաքսին]] [[ալկալոիդ]]։
[[Պատկեր:Taxus baccata MHNT.jpg|մինի|ձախից]]
Բարձրությունը՝ 10-20 (25) մ է: Տերևները հերթադիր են՝ խիտ դասավորված երկու շարքով, մուգ կանաչ: Կոները միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտղանման: Սաղարթը խիտ է: Ապրում է 2-3 հազար տարի: Բազմանում է սերմերով և կտրոններով: Ասեղնատերևները հերթադիր են, խիտ, 2 շարքով դասավորված, մուգ կանաչ գույնի։ Արական հասկիկները (միկրոստրոբիլները) միայնակ են, գնդաձև։ Կոները (մեգաստրոբիլները) միայնակ են, կարմիր, հյութալի, հատապտուղների տեսքով։ [[Բույս]]ը թունավոր է, պարունակում է [[տաքսին]] [[ալկալոիդ]]։
== Տեսակներ ==
Հայտնի է մոտ 10 (այլ տվյալներով՝ 8), [[ՀՀ]]-ում՝ 1 տեսակ՝
Հայտնի է մոտ 10 տեսակ։ Հայաստանում տարածված էսովոբական կամ [[հատապտղային Կենի]]ն (''Taxus baccata''), որին բնափայտի գույնի, ամրության և գեղեցկության համար կոչում են նաև [[գեղձի]], [[բզենի]], [[նետածառ]], զառնաբ։
*Կենի սովորական կամհատապտղային (''T. baccata'')
* {{Bt-latarm|Taxus baccata|aut=[[L.]]| թունավոր կեն}}
* {{Bt-latarm|Taxus brevifolia|aut=[[Nutt.]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus sumatrana|aut=([[Miq.]]) [[de Laub.]]|}}
* {{Bt-latarm|Taxus wallichiana|aut=[[Zucc.]]|}}
 
=== Բնական հիբրիդներ===
* {{Bt-latarm|Taxus ×hunnewelliana|aut=[[Rehder]]|}} [= {{Btname|Taxus canadensis}} ]
* {{Bt-latarm|Taxus ×media|aut=[[Rehder]]|}} [= {{Btname|Taxus baccata}} × {{Btname|Taxus cuspidata}}]
 
== Տարածվածություն ==
[[Պատկեր:English Yew close 250.jpg|250px|մինի]]
Տարածված է Եվրոպայում, Ազորյան կղզիներում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, Փոքր Ասիայում, Կովկասում։ Հայաստանում հանդիպում է [[Իջևան]]ի, [[Շամշադին]]ի շրջաններում, [[Զանգեզուր]]ում (մոտ 60 հա), ամենամեծ ծառուտը գտնվում է [[Ախնաբադի ձոր]]ում (Մալախ գյուղի մոտ, 25 հա)։ Հայաստանում տարածված էսովոբական կամ [[հատապտղային Կենի]]ն (''Taxus baccata''), որին բնափայտի գույնի, ամրության և գեղեցկության համար կոչում են նաև [[գեղձի]], [[բզենի]], [[նետածառ]], զառնաբ։ Ստվերադիմացկուն է, անտառում զբաղեցնում է երկրորդ շարահարկը։ Աճում է դանդաղ, ապրում 2-3 հազար տարի։ Բազմանումհազվադեպ՝ էստորին սերմերով,և կտրոններով։միջին Բնափայտըլեռն, արժեքավորգոտիներում է,(1000-1800 ամուր,մ գորշակարմրավունբարձրություններում), կիրառվումառաջացնում էմաքուր կահույքիծառուտներում արտադրության,ամենամեծը ատաղձագործության(25 մեջ։սմ) Բազմաթիվգտնվում պարտեզայինէ ձևերՏավուշի աճեցվում ենմարզի դեկորատիվԱղավնավանք նպատակով։գյուղի մոտակայքում:
[[Պատկեր:Hariliku jugapuu oks.JPG|250px|left|thumb|Կենու տերևները]]
 
== Նշանակություն ==
{{ՀՍՀ}}
Բազմանում է սերմերով, կտրոններով։ Բնափայտը արժեքավոր է, ամուր, գորշակարմրավուն, կիրառվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ։ Բազմաթիվ պարտեզային ձևեր աճեցվում են դեկորատիվ նպատակով։ Օգտագործվում է կահույքի արտադրության, ատաղձագործության մեջ:
Ասեղնատերևները, կոները և ընձյուղները պարունակում են տաքսին ալկալոիդ, տերևները՝ նաև եթերայուղեր: Բույսն ամբողջովին թունավոր է:
Մեղրատու է: Երրորդային դարաշրջանի մնացորդ է. գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում:
 
== Գրականություն ==
* Walter Erhardt u. a.: ''Der große Zander. Enzyklopädie der Pflanzennamen''. Band 2. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008. ISBN 978-3-8001-5406-7
* Hageneder, Fred [et al.]: Die Eibe in neuem Licht, eine Monographie der Gattung Taxus mit Fotos von Andy McGeeney, Saarbrücken, Verlag Neue Erde, 2007,320 S. ISBN 978-3-89060-077-2
* Hassler-Schwarz, Jürg: Die Eibe (Taxus baccata L.): Eine Beschreibung unter besonderer Berücksichtigung des Kantons Graubünden. Ein Versuch zur Beschreibung der Baumart mit ihren physischen und mythischen Eigenarten..., Verlag: Jürg Hassler-Schwarz, 1999, 40 S.
* Beiträge zur Eibe / Hrsg.: Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, Freising: Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft, 1996: 90 S., Reihe: Berichte aus der Bayerischen Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft; Nr. 10
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/browse/G/Taxaceae/Taxus/ ''Taxus'']
* [http://www.worldbotanical.com/TAXNA.HTM Richard W. Spjut. Overview of Study of Taxus]{{ref-en}}
{{ՀՍՀ}}
{{ՀԲ}}
[[Կատեգորիա:Ծառեր]]
[[Կատեգորիա:Կենազգիներ]]