«Կատաղի վարունգ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
}}
'''Կատաղի վարունգ''', իշավարունգ ({{lang-lat|''Ecballium elaterium''}}), [[դդմազգիներ]]ի ընտանիքի բազմամյա խոտաբույս։
Լատիներեն անվանումը գալիս է {{lang-grc|''ἐκβάλλω''}} - «նետել», պտղի կառուցվածքից կախված:<ref name="Флора СССР">По данным книги «Флора СССР» (см. раздел [[#Литература|Литература]]).</ref>
 
== Կենսաբանական նկարագիր ==
Ցողունը տարածուն է կամ կանգուն, անհարթ, առանց բեղիկների։ Տերևները սրտաձև են, հերթադիր։ Ծաղիկները՝ դեղնավուն, միատուն, բաժանասեռ, հազվադեպ՝ երկտուն։ Պտուղները երկարավուն են, սալորի մեծության, հյութալի։ Հասուն վիճակում ամենաթեթև հպումից պոկվում են պտղակոթունից. միջից դուրս են ժայթքում սերմերը և դառնահամ լորձնային հեղուկը (նպաստում է սերմերի տարածմանը)։ Հայաստանում տարածված է [[Երևան]]ի, [[Էջմիածին|էջմիածնի]], [[Իջևան]]ի ճանապարհների եզրերին։
[[Պատկեր:Ecballium elaterium fruit and flower.jpg|մինի|ձախից]]
Ցողունը փռվող է կամ կանգուն, անհարթ, առանց խիղբերի, բարձրությունը՝ մինչև 1 մ: Տերևները սրտաձև են, հերթադիր՝ թույլ բլթակավոր: Ծաղիկները բաց դեղնավուն են, միատուն (հանդիպում են նաև երկտուն), բաժանասեռ, արականները՝ ողկույզներով, իգականները՝ մեկական: Ծաղկում է մայիս-հունիսին: Պտուղը սալորի մեծության հյութալի բազմասերմ դդմիկ է:
 
== Տարածում և էկոլոգիա ==
Տարածված է Ազորյան կղզիներում, [[Փոքր Ասիա]]յում, իսկ հարավում եվրոպական՝ [[Ռուսաստան]]ի [[Ղրիմ]]ում, [[Կովկաս]]ում և Կենտրոնական Ասիայում:
ՀՀ-ում հանդիպում է Երևանի շրջակայքում, Տավուշի և Արմավիրի մարզերում: Աճում է ճամփեզրերին, թեթևակի աղուտ-ալկալի և կավային լանջերին: [[Էջմիածին|էջմիածնի]], [[Իջևան]]ի ճանապարհների եզրերին։
 
== Նշանակություն ==
Ցողունը տարածուն է կամ կանգուն, անհարթ, առանց բեղիկների։ Տերևները սրտաձև են, հերթադիր։ Ծաղիկները՝ դեղնավուն, միատուն, բաժանասեռ, հազվադեպ՝ երկտուն։ Պտուղները երկարավուն են, սալորի մեծության, հյութալի։ Հասուն վիճակում ամենաթեթև հպումից պոկվում են պտղակոթունից. միջից դուրս են ժայթքում սերմերը և դառնահամ լորձնային հեղուկը (նպաստում է սերմերի տարածմանը)։ Հայաստանում տարածված է [[Երևան]]ի, [[Էջմիածին|էջմիածնի]], [[Իջևան]]ի ճանապարհների եզրերին։
Հասունացածը թեթևակի հպումից պոկվում է պտղակոթունից՝ արտանետելով սերմերը և լորձնային դառնահամ հեղուկ: Պտուղը պարունակում է
գլիկոզիդներ, վիտամին C, սերմերը՝
ճարպայուղեր և այլն:
 
;Հակացուցումներ
Թունավոր բույսեր են, դրա համար բուժումը կատարվում է միայն բժշկի խորհրդով և բժշկական վերահսկողության տակ:
 
== Տաքսոնոմիա ==
===== Ներկայացուցիչներ =====
Տեսակի սահմաներում առանձնացնում են 2 ենթատեսակ <ref name="NCBI">По данным сайта [[Национальный центр биотехнологической информации|NCBI]] (см. карточку растения).</ref>:
* {{bt|Ecballium elaterium|subsp=dioicum|([[Batt.]]) [[Costich]]}}
* {{bt|Ecballium elaterium|subsp=elaterium}}
 
{{Աղյուսակ122222
|a=Բաժին [[Ծաղկավորներ{{!}}Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր]]
|b1=Կարգ [[
Դդմածաղկավորներ]]
|b2=ևս 44 ծաղկավոր բույսերի կարգ <br /> (համաձայն[[APG II Համակարգի{{!}} APG II Համակարգի]])
|c1=ևս 6 ընտանիք <br />(համաձայն[[APG II Համակարգի{{!}} APG II Համակարգի]])
|c2=ընտանիք '''[[Դդմազգիներ]]'''
|d1=Ենթաընտանիք '''[[Դդմազգիներ]]'''
|d2=Ենթաընտանիք '''''[[Zanonioideae]]''''' <br />(համաձայն&nbsp;[[APG II Համակարգի|համակարգ&nbsp;APG&nbsp;III]])
|e1=6 ցեղ <br />(համաձայն&nbsp;[[APG II Համակարգի|համակարգ&nbsp;APG&nbsp;III]])
|e2=ցեղ '''''[[Benincaseae]]'''''
|f1=մոնոտիպ տեսակ <br /><span style="background-color:#FF8888; font-size:170%; font-weight:900">'''Կատաղի վարունգ'''</span><br />(''Ecballium'')
|f2=18 սերունդ <br />(համաձայն&nbsp;[[APG II Համակարգի|համակարգ&nbsp;APG&nbsp;III]])
|g=միակ տեսակ<br /><span style="background-color:#FF8888; font-size:150%; font-weight:900">'''Կատաղի վարունգ սովորական'''</span><br />(''Ecballium elaterium'')
|color=#235623
|bgcolor=#CAEA9A
}}
 
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
 
== Գրականություն ==
*Род 1423. Бешеный огурец — Ecballium A.Rich. // Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин и Е. Г. Бобров. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1957. — Т. XXIV. — С. 109—110. — 501 + XVII с. — 2500 экз.
*Мазнев Н. И. Энциклопедия лекарственных растений. — 3-е изд., испр. и доп.. — М.: Мартин, 2004. — С. 101—102. — 496 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-8475-0213-3.
*Траншель В. А. Бешенные огурцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://flower.onego.ru/annual/ecballiu.html ''Бешеный огурец''] в Энциклопедии декоративных садовых растений
* [http://www.youtube.com/watch?v=CRHzhy6w3X8] Видео: бешеный огурец в действии.
{{ՀԲ}}
{{ՀՍՀ}}