Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 3288 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
Կրիաները երկարակյաց կենդանիներ են։ Առանձին տեսակների կյանքի տևողությունը հասնում է մինչև 120 տարի։ Ամենաերկարակյացները [[գալապագոսյան կրիա]]ներն են, որոնք անազատության մեջ կարող են ապրել մինչև 170 տարի։
 
== ՏեսքըԾագում և կազմվածքըբրածո տեսակներ ==
[[Պատկեր:Archelon skeleton.jpg|thumb|right|250px|[[Արքելոն]]ի կմախքը]]
Կրիաների ծագումնաբանության հարցը մինչև այժմ էլ բացահայտված չէ: Պայմանականորեն նրանց նախնին են համարվում պերմյան [[կատիլոզավրեր]]ին պատկանող [[էուտոնազավրեր]]ին (''Eunotosaurus''), որոնք ավելի նման են [[մողես]]ներին՝ կարճ և շատ լայն կողոսկրերով, որոնք առաջացնում են մեջքային վահան<ref name="ЕК">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/1814/ЧЕРЕПАХИ Черепахи — Энциклопедия Кольера. — Открытое общество. 2000.]</ref>:
Բայց կա կարծիք, որ կիրաները առաջացել են պարասողունների հատուկ խմբից՝ [[դիկոզավրիսկներ]]ի (երկկենցաղների) հետնորդներից<ref>{{cite web|url=http://www.zooclub.ru/rept/vidy/cherep/2-4.shtml|title=Эволюция черепах|work=ЗооКлуб. Мегаэнциклопедия о животных|accessdate=2010-02-11|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/65S2Rn9PL|archivedate=2012-02-14}}</ref>:
 
Գիտությանը հայտնի առաջին կրիան՝ ''Odontochelys semitestacea''-ն առաջացել է 220 միլիոն տարի առաջ՝ [[մեզոզոյան դարաշրջան]]ի Տրիասի շրջանում: Այդ կրիան ուներ միայն պատյանի ստորին հատվածը, իսկ բերանում՝ ատամներ էին, ինչը բնորոշ չէ այժմյան կրիաներին<ref>{{Ռուսերեն հոդված|автор=Chun Li, Xiao-Chun Wu, Olivier Rieppel, Li-Ting Wang & Li-Jun Zhao|заглавие=An ancestral turtle from the Late Triassic of southwestern China|издание=Nature|год=2008|volume=456|номер=7221|pages=497—501|doi=10.1038/nature07533|pmid=19037315}}</ref>: Երկրորդ ամենահին կրիան՝ ''Proganochelys quenstedti''-ն էր՝ 210 միլիոն տարի առաջ՝ Տրիասի շրջանում: Նա արդեն ուներ ձևավորված պատյան, սակայն բերանի խոռոչում առկա էին ատամներ<ref>[http://cherepahi.ru/evolyucziya-cherepax/262-vymershie-vidy-proganochelys-quenstedi-i-araripemys-arturi.html Проганохелис на сайте Черепахи.ру]</ref>:
 
Գիտությանը հայտնի կրիաների 26 ընտանիքներից ներկայումս գոյություն ունեն 12-ը: Բրածո տվյալներից գտնվել են մի շարք կրիաներ, որոնցից խոշարագույն ցամաքային կրիան պատկանում է [[Միոլանիա]] (''Meiolania'') ցեղին: Այն ունի 2,5 մետր երկարությամբ պատյան: Նրանք ունեցել են պատյանի երկարությանը հասնող հսկա պոչեր, որոնք կրում էին երկու շարքով դասավորված փշեր, իսկ եռանկյունաձև գանգի ծայրում կային երկար, բթացած «կոտոշներ»:
 
== Տեսքը և կազմվածքը ==
[[Պատկեր:SmithTestudoSkeletonTagged.PNG|thumb|center|480px|Կրիայի կմախքը՝ 1 — գանգը; 2 — վզի ողներ; 3 — թիակներ; 4 — ուսոսկր; 5 — արմունկոսկր; 6 — բազկոսկր; 7 — մեծ մատ; 8 — միջնամատ; 9 — ճկույթ; 10 — մարմնի ողներ, 11 — պլաստրոն; 12 — կոնք; 13 — պոչի ողներ; 14 — փոքր ազդրոսկր; 15 — մեծ ազդոսկր]]
[[Պատկեր:London Zoo 00996.jpg|thumb|left|260px|Յուղաբլիթաձև կրիան [[Լոնդոն]]ի կենդանաբանական այգում:]] [[Պատկեր:Hawaii turtle 2.JPG|thumb|left|260px|Ծովային կրիա:]]