«Արյունաստեղծում»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ
'''Արյունաստեղծում''', [[հեմոպոեզ]] ({{lang-gr|αίμα}} - [[արյուն]] և {{lang-gr|ποίησις}} - պատրաստում, ստեղծում), [[մարդ]]ու և [[կենդանի]]ների օրգանիզմում [[օրգանիզմ]]ում արյան [[բջիջբջիջներ]]ներիի առաջացումը, զարգացումն ու հասունացումը։ Արյունաստեղծումը [[անողնաշարավոր կենդանիներ]]ի օրգանիզմում տեղի է ունենում [[խոռոչ]]այինխոռոչային [[հեղուկ]]ներումհեղուկներում և արյան մեջ, մարդու և [[ողնաշարավոր կենդանի]]ների օրգանիզմում՝ հատուկ արյունաստեղծ օրգաններում ([[ոսկրածուծ]], [[փայծաղ]], [[ավշային հանգույց]]ներ, [[ռեթիկուլո-էնդոթելային համակարգ]])։ [[Սաղմ]]նայինՍաղմնային զարգացում|Սաղմնային զարգացման]] վաղ շրջանում արյան մարմնիկները գոյանում են պտղի մեզենքիմում։[[մեզենքիմ|մեզենքիմում]]։ Ներարգանդային կյանքի հետագա շրջանում գլխավոր արյունաստեղծ օրգանը դառնում է [[լյարդ]]ը, իսկ վերջում՝ ոսկրածուծը։ Օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեության պայմաններում անընդհատ տեղի է ունենում արյան բջիջների ստեղծում և ոչնչացում։ Օրինակ՝ [[էրիթրոցիտ]]ների [[կյանք]]ի միջին տևողությունը 100 [[օր]] է, սակայն արյունաստեղծման շնորհիվ նրանց քանակն արյան մեջ մնում է հարաբերականորեն հաստատուն։
== Սաղմնային զարգացում ==
Արյունաստեղծումը [[էրիթրոցիտներ|էրիթրոցիտների]], [[լեյկոցիտներ|լեյկոցիտների]] և [[թրոմբոցիտներ|թրոմբոցիտների]] առաջացման, զարգացման և հասունացման գործընթացն է: Սաղմի արյունաստեղծումն սկսվում է [[դեղնուցապարկ|դեղնուցապարկում]], 6 շաբաթ անց այդ ֆունկցիան իր վրա է վերցնում [[լյարդ|լյարդը]], ներարգանդային կյանքի 4-5 ամսից արյունաստեղծումն սկսվում է ոսկրածուծում: [[Ավշահանգույցներ|Ավշահանգույցներն]] ի հայտ են գալիս 3-րդ ամսում, [[փայծաղ|փայծաղում]] արյունաստեղծումն սկսվում է միայն ծնվելուց հետո:
== Ընթացք ==
Արյան բոլոր տարրերի սկիզբը, այսպես կոչված, [[ցողունային բջիջներ]]ն են, որոնց մեծ մասն արյունաստեղծ օրգաններում գտնվում է հանգստի վիճակում: Ցողունային բջիջներից առաջանում են էրիթրոցիտային, լեյկոցիտային և թրոմբոցիտային արյունաստեղծ ծիլերը, որոնցից, մի շարք փոխակերպումներից հետո, գոյանում են արյան ձևավոր տարրերը (էրիթրոցիտներ, լեյկոցիտներ և թրոմբոցիտներ):
 
Ոսկրածուծի նախնական բջիջների վերջն փոխակերպումը, այսինքն՝ հասունացումը, տեղի է ունենում [[արյունաստեղծ օրգաններ]]ում: Արյան հունի մեջ անցնում են բոլոր ֆունկցիաները կատարելու ունակ հասուն բջիջները: Առողջ օրգանիզմում արյան բջջային կազմը և արյունաստեղծ օրգանները կազմում են մի համակարգ, որը շարժուն հավասարակշռության մեջ է գտնվում, անընդհատ տեղի է ունենում արյան «ծերացած» բջիջների քայքայում և նորերի առաջացում: Նման հավասարակշռությունը կարգավորվում է արյունաստեղծման հատուկ գործոններով՝ հեմոպոետիններով:
 
Արյունաստեղծման վերաբերյալ ներկայումս ընդունված է ունիտար տեսությունը, ըստ որի արյան բոլոր [[բջիջ]]ները սկիզբ են առնում ընդհանուր, չտարբերակված մայր բջջից՝ [[հեմոցիտոբլաստ]]ից։ Շնորհիվ հեմոցիտոբլաստի բարդ բաժանման և վերափոխման արյան մեջ են անցնում լիովին հասունացած բջիջներ՝ [[էրիթրոցիտ]]ներ, [[լեյկոցիտ]]ներ և [[թրոմբոցիտ]]ներ։ Յուրաքանչյուր բջիջ զարգացման ընթացքում ենթարկվում է յուրահատուկ փոխակերպման։ Արյունաստեղծման պրոցեսը կազմված է հետևյալ բաժիններից․
 
1․ [[Էրիթրոպոեզ]]՝ էրիթրոցիտների ստեղծում, տեղի է ունենում ոսկրածուծում։
 
2․ [[Լեյկոպոեզ]]՝ լեյկոցիտների ստեղծում, տեղի է ունենում [[ավշային հանգույց]]ներում, փայծաղում և ոսկրածուծում։
 
3․ [[Թրոմբոցիտոպոեզ]]՝ թրոմբոցիտների կամ արյան թիթեղիկների ստեղծում, տեղի է ունենում ոսկրածուծում։
 
== Կարգավորում ==
Արյունաստեղծման պրոցեսը կարգավորվում է բարդ նյարդա-հումորալնյարդահումորալ ճանապարհներով և սերտորեն կապված է օրգանիզմի [[Նյութափոխանակություն|նյութափոխանակության]], ինչպես նաև ներզատիչ [[ներզատիչ գեղձ|ներզատիչ գեղձերի]]երի և [[ստամոքս-աղիքային համակարգ]]ի գործունեության հետ։ Օրգանիզմում արյան բջիջների, հատկապես էրիթրոցիտների առաջացման համար կարևոր նշանակություն ունեն [[հյուսվածք]]ներումհյուսվածքներում [[Թթվածին|թթվածնի]] մասնակային (պարցիալ) [[ճնշում]]ըճնշումը, սննդի հետ ընդունած որոշ [[սպիտակուց]]ների, [[երկաթ]]ի, [[կոբալտ]]ի, [[ֆոլաթթու|ֆոլաթթվի]], B<sub>6</sub>, B<sub>12</sub>, C վիտամինների և այլ նյութերի յուրացումը։ Վերոհիշյալ նյութերի անբավարարության, զանազան թունավորումների և հիվանդությունների դեպքում առաջանում են արյունաստեղծման խանգարումներ, որոնց հետևանքով փոփոխվում է շրջանառվող արյան բաղադրությունը (տես [[Սակավարյունություն]] և [[Լեյկոզ]])։բաղադրությունը։
 
== Արյունաստեղծման փոփոխություններ ==
Արյան կորստի, արյան մեջ թթվածնի անբավարարության, բորբոքային երևույթների, ինչպես նաև [[վարակիչ հիվանդություններ]]ի ժամանակ արյունաստեղծումն ուժեղանում է: Դա կոչվում է արյան ռեակտիվ փոփոխությունների վիճակ: Որոշ հիվանդությունների (օրգանիզմում երկաթի, [[ստամոքս|ստամոքսի]] հեռացման, որոշ թունավոր նյութերով թունավորման) ժամանակ առաջանում է տարբեր բնույթի սակավարյունություն:
Բացի դրանից, ոսկրածուծում կարող են առաջանալ ախտաբան, գործընթացներ, որոնց հիմնական արտահայտությունը արյան մեջ երիտասարդ (ոչ հասուն) բջջային տարրերի ավելացումն է:
== Ուսումնասիրությունները Հայաստանում ==
Խորհրդահայ բժիշկներ Թ ․Իստամանովան, Հ․ Մարկոսյանը, Ռ․ Հարությունյանը, Ռ․ Դուրինյանը, Է․ Անդրեասյանը և ուրիշներ կատարել են մի շարք կարևոր ուսումնասիրություններ՝ նվիրված արյունաստեղծման պրոցեսների նյարդային և հումորալ կարգավորմանը։
 
{{ՀՍՀ}}
{{ՀԲՀ}}
 
[[Կատեգորիա:ԲժշկությունԱրյուն]]
24 967

edits