«Բեյ­րութ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Առանց խմբագրման ամփոփման
}}
'''Բեյրութ''' կամ '''Պէյրութը''' (արևմտահայերէն) ([[արաբերեն]]՝ بيروت) [[Լիբանան]]ի մայրաքաղաքն ու ամենամեծ քաղաքն է։ Գտնվում է [[Միջերկրական ծով]]ի արևելյան ափին։
 
== Տրամսպորտ և տրանսպորտ==
Խոշոր նավահանգիստ է, երկաթուղային և խճուղային ճանապարհների հանգույց, միջազգային օդանավակայան։ Արդյունաբերական, առևտրա-ֆինան- սական և զբոսաշրջիկության կենտրոն է։ Զարգացած են թեթև, սննդի և մետաղամշակման արդյունաբերությունը։ Արտահանում է ցիտրուսներ, խնձոր, ձիթապտղի յուղ, մետաքսի հումք, բրդեղեն։
 
== Պատմական տեղեկանք ==
Բեյրութ, Բերութա կամ Բերիթ անունով հայտնի է մ․ թ․ ա․18-րդ դարից (այլ տվյալներով՝ մ․ թ․ ա․ 15-րդ դարից), որպես [[Փյունիկիա|փյունիկյան]] քաղաք։ Մինչև մ․ թ․ ա․ III դ․ Բեյրութը ենթարկվել է եգիպտական, խեթական, ասորական և այլ տիրակալներին։ Հելլենա-հռոմեական շրջանում ([[Մ. թ. ա. 3-րդ դար|մ․ թ․ ա․ 3-րդ դար]]- մ․ թ․ [[4-րդ դար]]) եղել է արհեստների և առևտրի խոշոր կենտրոն՝ ինքնավարության և սեփական դրամ կտրելու իրավունքով։ Մեր թվարկության [[635]] թվականին Բեյրութը մտցվել է [[Արաբական խալիֆայություն|արաբական խալիֆայության]] մեջ։ [[12-րդ դար]]ի սկզբից մինչև [[13-րդ դար]]ի (ոչ մեծ ընդհատումներով) ենթարկվել է խաչակիրներին, իսկ [[14-րդ դար|14]]-[[15-րդ դար]]երում՝ եգիպտական [[մամլուքներ]]ին։ 1516 թվականին Բեյրութը նվաճել են [[թուրքեր]]ը, [[17-րդ դար|17]]-[[18-րդ դար]]երում քաղաքը կառավարել են լիբանանյան էմիրները կամ թուրքական նահանգապետը։ 1887-ից Բեյրութը [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] համանուն վիլայեթի կենտրո- նըն էր։ 1918 թվականի հոկտեմբերին [[Անտանտ]]ի զորքերը օկուպացրին Բեյրութը։․ 1920-26-ին Բեյրութը ֆրանսիական ենթամանդատային «Մեծ Լիբանանի պետության», 1926-1943-ին Լիբանանի Հանրապետության, իսկ 1943 թվականի նոյեմբերից անկախ [[Լիբանանի Հանրապետություն|Լիբանանի Հանրապետության]] մայրաքաղաքն է։ [[20-րդ դար]]ի 20-ական թվականներից Բեյրութը ազգային-ազատագրական և հեղափոխական շարժումների կենտրոն է (հայտնի են 1930-ական թվականների, 1943 թվականի, 1958 թվականի ժողովրդական հակսփմպերիալիստական ելույթները)։ ճարտարապետությունը։tԲ-ումtպահպանվել են փյունիկյան, [[Հին Հռոմ|հռոմեական]] և [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդական]] կառույցների մնացորդներ, Զամի ալ-Օմարի մզկիթը (վերակառուցվել է քրիստոնեական եկեղեցուց, 1291-ին), «Պալատական մզկիթը» (XVI դ․ սկիզբ)։
 
== Ժամանակակից Բեյրութը ==
=== Ճարտարապետություն ===
Բեյրութը հիմնականում ժամանակակից քաղաք է, ուղիղ փողոցներով, գեղեցիկ առափնյակով, բազմահարկ տներով, հյուրանոցներով, բանկերով, վիլլաներով։ Կենտրոնում են 3 գլխավոր հրապարակները (ալ-Բուրջ, ան-Նեժմա և Ասսուր), որոնցից հարավ, հարավ-արևելք և արևելք բացվում են լայն փողոցներ՝ փոխարկվելով դեպի այլ քաղաքներ տանող խճուղիների։ ճարտարապետության մեջ գերակշռում են ժամանակակից պարզ ծավալներն ու ձևերը, հարթ պատերին համադրված ապակու առատությունը, տափակ կտուրները՝ հաճախ օգտագործված սրճարանների, ռեստորանների համար։ 1950-1960-ական թվականներին կառույցներից են՝ բանկի շենքը (ճարտ․ Ա․ Սալամ), «Ազարիա» գրասենյակների շենքը (ճարտ․ Մ․ էկոշար), «աս-Սայադ պրեսս» (ճարտ․ Բ․ Հ․ Մակդիսի), Արդարադատության պալատը (ճարտ․ Ֆ․ Թրադ), «Փյունիկիա» հյուրանոցը (ճարտ․ է․ Սթոուն, Ռ․ էլյաս), բազմաբնակարանանոց տներ (ճարտ․ է․ Թաբեթ և ուրիշներ)։
 
=== Հուշարձաններ և թանգարաններ ===
Հուշարձաններից են՝ թուրքական տիրապետության զոհերի հուշարձանը ալ-Բուրջ հրապարակում և Ռիադ աս-Սոլխի հուշարձանը Ասսուր հրապարակում։ Բեյրութը ունի Լիբանանի պետական, ամերիկյան, ֆրանսիական և արաբական համալսարաններ, Ազգային գրադարան, Հնագիտական թանգարան, Լիբանանի արվեստի պատմության ազգային թանգարան, Մուրսոկ (ժամանակակից արվեստի) թանգարան։
 
-րդ դար== Հայերը Բեյրութում ==
{{տես|Հայերը Լիբանանում}}
[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի նախօրեին Բեյրութ քաղաքում ապրել են շուրջ 1500 հայեր, որոնք մեծ մասամբ [[Ադանա]]յից, [[Մարաշ]]ից, [[Եդեսիա]]յից, [[Դիարբեքիր]]ից, [[Ակն]]ից, [[Կոնստանտինոպողիս|Կ.Պոլսից]], [[Բաղդադ]]ից և այլ վայրերից գաղթածներ էին։
[[Հայոց Ցեղասպանություն|Հայոց Ցեղասպանության]] վերապրողների լայն զանգված հաստատվեց այստեղ և Բեյրութը դարձավ Սփյուռքի ամենակարևոր կենտրոնը։ [[Լիբանան]]ի քաղաքացիական պատերազմը քանդեց Բեյրութը։ Բնականաբար տուժեց նաև տեղի հայ գաղութը երբ մեծ թվով բեյրութահայեր փոխադրվեցին [[ԱՄՆ]], [[Եվրոպա]], [[Ավստրալիա]] և այլ երկիրներ։ 1939 թվականին (Ալեքսանդրետի սանջակից) բռնի տեղահանված և արտաքսված հայերը բնակվեցին Բեյրութում։
 
Բեյրութում բնակվում էր շուրջ 180 հազար հայ (1973), հիմնականում՝ արհեստավորներ (կոշկակարներ, դերձակներ, ոսկերիչներ ևն), բանվորներ և մանր առևտրականներ, կան խոշոր առևտրականներ, ձեռնարկատեր արդյունաբերողներ, մեծ թվով մտավորականներ (գրողներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, ճարտարապետներ ևն)։ Բեյրութի առաջին հայկ․ եկեղեցին՝ Ս․Նշանը, սկսել է գործել [[19-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին, իսկ առաջին հայկական դպրոցը՝ [[1902]] թվականին։ Այժմ (1973) Բեյրութում գործում են 50-ից ավելի վեցամյա, թերի միջնակարգ և միջնակարգ հայկական դպրոցներ (Սուրեն Խանամիրյան քոլեջ՝ նախկին Ս․ Նշան վարժարան, Տայ Ավետարանական կեդրոնական բարձրագույն վարժարան, Ս․ Գրիգոր Լուսավորիչ ճեմարան, Վիեննական Մխիթարյան երկրորդական վարժարան, Սահակյան լիսե, Ն․ Փալանջյան ճեմարան, ՀԲԸ Միության Դարուհի Հակոբյան վարժարան, ՀԲԸ Միության Հովա- կիմյան-Մանուկյան վարժարան, Նոր Բարձրագույն վարժարան ևն), բարձրագույնի մակարդակի մեկ ուսումնական հաստատություն՝ Հայկազյան քոլեջը, որտեղ հայերից բացի կրթություն են ստանում արաբ և այլազգի երիտասարդներ։ Հայագիտական ամբիոններ ունեն Հայկազյան քոլեջը, Բեյրութի ամերիկյան-ֆրանսական համալսարանները։ Բեյրութում առաջին հայերեն թերթի հրապարակումից (1921) մինչև 1973 թվականը լույս է տեսել շուրջ 150 անուն պարբերական։ Այժմ հրատարակվում է ավելի քան 20 անուն պարբերական։ Քաղաքի շուրջ 20 հայկ․ տպարաններում տպագրվում են հայերեն պարբերականներ, դպրոցական դասագրքեր, գեղարվեստական, գիտական և այլ գրականություն։ Գործում են 100-ից ավելի հայկական մշակութային («Թեքեյան», «Նոր սերունդ», «Լիբանանահայ գրական շրջանակ», «Համազգային» ևն), երիտասարդական-մար- զական («Հայ մարմնամարզական միություն», «Արարատ», «Հայ երիտասարդաց ընկերակցություն», «Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միություն» ևն), բարեգործական (ՀԲԸՄ Բեյրութի մասնաճյուղը հիմնվել է 1910-ին), հայրենակցական միություններ, քաղ․, կրոնական, կրթական և այլ կազմակերպություններ, ինչպես նաև թատերախմբեր («Վահրամ Փափազյան», «Գասպար Իփեկյան», «Վարդան Աճեմյան», «Թատրոն-67» ևն) ու երգչախմբեր («Գարուն», «Կոմիտաս»)։ [[Արմենպրես]]ը 1967 թվականից ուղղակի հեռատիպային կապ ունի Բեյրութի հետ։ Խորհրդային տարիների գործում է Երևան-Բեյրութ օդային գիծ։
 
Բեյրութում եղել են Սբ.Նշան [[եկեղեցի]]ն ([[1851]]-ից), նրան կից հոգետուն, փոխանորդարան, դպրոց և գերեզմանատուն։ [[Հայ Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ]] համայնքը Բեյրութում ունեցել Սբ. Եղիա եկեղեցին ([[1890]]-ից), Սբ. Հայտնության [[մատուռ]]ը և մի այլ գերեզմանատուն։
 
== Հայտնի հայեր ==
Քաղաքաշինության ասպարեզում Մուհանդիզը (Մանուկ Մանուկյան, [[1841]]-[[1925]]) շուրջ 50 տարի գլխավորել է [[Դամասկոս]]ի և Բեյրութի ճարտարագիտա-ճարտարապետական վարչություններ, Բեյրությում կառուցել ճանապարհներ և հասարակական օգտագործման շենքեր։
 
== Կլիմա ==
| տարի_բ_նվազ = 0.2| տարի_բ_առավ =40.4
}}
 
== Տրամսպորտ և տրանսպորտ==
Խոշոր նավահանգիստ է, երկաթուղային և խճուղային ճանապարհների հանգույց, միջազգային օդանավակայան։ Արդյունաբերական, առևտրա-ֆինան- սական և զբոսաշրջիկության կենտրոն է։ Զարգացած են թեթև, սննդի և մետաղամշակման արդյունաբերությունը։ Արտահանում է ցիտրուսներ, խնձոր, ձիթապտղի յուղ, մետաքսի հումք, բրդեղեն։
 
== Պատմական տեղեկանք ==
Բեյրութ, Բերութա կամ Բերիթ անունով հայտնի է մ․ թ․ ա․18-րդ դարից (այլ տվյալներով՝ մ․ թ․ ա․ 15-րդ դարից), որպես [[Փյունիկիա|փյունիկյան]] քաղաք։ Մինչև մ․ թ․ ա․ III դ․ Բեյրութը ենթարկվել է եգիպտական, խեթական, ասորական և այլ տիրակալներին։ Հելլենա-հռոմեական շրջանում ([[Մ. թ. ա. 3-րդ դար|մ․ թ․ ա․ 3-րդ դար]]- մ․ թ․ [[4-րդ դար]]) եղել է արհեստների և առևտրի խոշոր կենտրոն՝ ինքնավարության և սեփական դրամ կտրելու իրավունքով։ Մեր թվարկության [[635]] թվականին Բեյրութը մտցվել է [[Արաբական խալիֆայություն|արաբական խալիֆայության]] մեջ։ [[12-րդ դար]]ի սկզբից մինչև [[13-րդ դար]]ի (ոչ մեծ ընդհատումներով) ենթարկվել է խաչակիրներին, իսկ [[14-րդ դար|14]]-[[15-րդ դար]]երում՝ եգիպտական [[մամլուքներ]]ին։ 1516 թվականին Բեյրութը նվաճել են [[թուրքեր]]ը, [[17-րդ դար|17]]-[[18-րդ դար]]երում քաղաքը կառավարել են լիբանանյան էմիրները կամ թուրքական նահանգապետը։ 1887-ից Բեյրութը [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] համանուն վիլայեթի կենտրո- նըն էր։ 1918 թվականի հոկտեմբերին [[Անտանտ]]ի զորքերը օկուպացրին Բեյրութը։․ 1920-26-ին Բեյրութը ֆրանսիական ենթամանդատային «Մեծ Լիբանանի պետության», 1926-1943-ին Լիբանանի Հանրապետության, իսկ 1943 թվականի նոյեմբերից անկախ [[Լիբանանի Հանրապետություն|Լիբանանի Հանրապետության]] մայրաքաղաքն է։ [[20-րդ դար]]ի 20-ական թվականներից Բեյրութը ազգային-ազատագրական և հեղափոխական շարժումների կենտրոն է (հայտնի են 1930-ական թվականների, 1943 թվականի, 1958 թվականի ժողովրդական հակսփմպերիալիստական ելույթները)։ ճարտարապետությունը։tԲ-ումtպահպանվել են փյունիկյան, [[Հին Հռոմ|հռոմեական]] և [[Բյուզանդական կայսրություն|բյուզանդական]] կառույցների մնացորդներ, Զամի ալ-Օմարի մզկիթը (վերակառուցվել է քրիստոնեական եկեղեցուց, 1291-ին), «Պալատական մզկիթը» (XVI դ․ սկիզբ)։
 
== Ժամանակակից Բեյրութը ==
=== Ճարտարապետություն ===
Բեյրութը հիմնականում ժամանակակից քաղաք է, ուղիղ փողոցներով, գեղեցիկ առափնյակով, բազմահարկ տներով, հյուրանոցներով, բանկերով, վիլլաներով։ Կենտրոնում են 3 գլխավոր հրապարակները (ալ-Բուրջ, ան-Նեժմա և Ասսուր), որոնցից հարավ, հարավ-արևելք և արևելք բացվում են լայն փողոցներ՝ փոխարկվելով դեպի այլ քաղաքներ տանող խճուղիների։ ճարտարապետության մեջ գերակշռում են ժամանակակից պարզ ծավալներն ու ձևերը, հարթ պատերին համադրված ապակու առատությունը, տափակ կտուրները՝ հաճախ օգտագործված սրճարանների, ռեստորանների համար։ 1950-1960-ական թվականներին կառույցներից են՝ բանկի շենքը (ճարտ․ Ա․ Սալամ), «Ազարիա» գրասենյակների շենքը (ճարտ․ Մ․ էկոշար), «աս-Սայադ պրեսս» (ճարտ․ Բ․ Հ․ Մակդիսի), Արդարադատության պալատը (ճարտ․ Ֆ․ Թրադ), «Փյունիկիա» հյուրանոցը (ճարտ․ է․ Սթոուն, Ռ․ էլյաս), բազմաբնակարանանոց տներ (ճարտ․ է․ Թաբեթ և ուրիշներ)։
 
=== Հուշարձաններ և թանգարաններ ===
Հուշարձաններից են՝ թուրքական տիրապետության զոհերի հուշարձանը ալ-Բուրջ հրապարակում և Ռիադ աս-Սոլխի հուշարձանը Ասսուր հրապարակում։ Բեյրութը ունի Լիբանանի պետական, ամերիկյան, ֆրանսիական և արաբական համալսարաններ, Ազգային գրադարան, Հնագիտական թանգարան, Լիբանանի արվեստի պատմության ազգային թանգարան, Մուրսոկ (ժամանակակից արվեստի) թանգարան։
 
-րդ դար== Հայերը Բեյրութում ==
{{տես|Հայերը Լիբանանում}}
[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի նախօրեին Բեյրութ քաղաքում ապրել են շուրջ 1500 հայեր, որոնք մեծ մասամբ [[Ադանա]]յից, [[Մարաշ]]ից, [[Եդեսիա]]յից, [[Դիարբեքիր]]ից, [[Ակն]]ից, [[Կոնստանտինոպողիս|Կ.Պոլսից]], [[Բաղդադ]]ից և այլ վայրերից գաղթածներ էին։
[[Հայոց Ցեղասպանություն|Հայոց Ցեղասպանության]] վերապրողների լայն զանգված հաստատվեց այստեղ և Բեյրութը դարձավ Սփյուռքի ամենակարևոր կենտրոնը։ [[Լիբանան]]ի քաղաքացիական պատերազմը քանդեց Բեյրութը։ Բնականաբար տուժեց նաև տեղի հայ գաղութը երբ մեծ թվով բեյրութահայեր փոխադրվեցին [[ԱՄՆ]], [[Եվրոպա]], [[Ավստրալիա]] և այլ երկիրներ։ 1939 թվականին (Ալեքսանդրետի սանջակից) բռնի տեղահանված և արտաքսված հայերը բնակվեցին Բեյրութում։
 
Բեյրութում բնակվում էր շուրջ 180 հազար հայ (1973), հիմնականում՝ արհեստավորներ (կոշկակարներ, դերձակներ, ոսկերիչներ ևն), բանվորներ և մանր առևտրականներ, կան խոշոր առևտրականներ, ձեռնարկատեր արդյունաբերողներ, մեծ թվով մտավորականներ (գրողներ, նկարիչներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, ճարտարապետներ ևն)։ Բեյրութի առաջին հայկ․ եկեղեցին՝ Ս․Նշանը, սկսել է գործել [[19-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին, իսկ առաջին հայկական դպրոցը՝ [[1902]] թվականին։ Այժմ (1973) Բեյրութում գործում են 50-ից ավելի վեցամյա, թերի միջնակարգ և միջնակարգ հայկական դպրոցներ (Սուրեն Խանամիրյան քոլեջ՝ նախկին Ս․ Նշան վարժարան, Տայ Ավետարանական կեդրոնական բարձրագույն վարժարան, Ս․ Գրիգոր Լուսավորիչ ճեմարան, Վիեննական Մխիթարյան երկրորդական վարժարան, Սահակյան լիսե, Ն․ Փալանջյան ճեմարան, ՀԲԸ Միության Դարուհի Հակոբյան վարժարան, ՀԲԸ Միության Հովա- կիմյան-Մանուկյան վարժարան, Նոր Բարձրագույն վարժարան ևն), բարձրագույնի մակարդակի մեկ ուսումնական հաստատություն՝ Հայկազյան քոլեջը, որտեղ հայերից բացի կրթություն են ստանում արաբ և այլազգի երիտասարդներ։ Հայագիտական ամբիոններ ունեն Հայկազյան քոլեջը, Բեյրութի ամերիկյան-ֆրանսական համալսարանները։ Բեյրութում առաջին հայերեն թերթի հրապարակումից (1921) մինչև 1973 թվականը լույս է տեսել շուրջ 150 անուն պարբերական։ Այժմ հրատարակվում է ավելի քան 20 անուն պարբերական։ Քաղաքի շուրջ 20 հայկ․ տպարաններում տպագրվում են հայերեն պարբերականներ, դպրոցական դասագրքեր, գեղարվեստական, գիտական և այլ գրականություն։ Գործում են 100-ից ավելի հայկական մշակութային («Թեքեյան», «Նոր սերունդ», «Լիբանանահայ գրական շրջանակ», «Համազգային» ևն), երիտասարդական-մար- զական («Հայ մարմնամարզական միություն», «Արարատ», «Հայ երիտասարդաց ընկերակցություն», «Հայ մարմնամարզական ընդհանուր միություն» ևն), բարեգործական (ՀԲԸՄ Բեյրութի մասնաճյուղը հիմնվել է 1910-ին), հայրենակցական միություններ, քաղ․, կրոնական, կրթական և այլ կազմակերպություններ, ինչպես նաև թատերախմբեր («Վահրամ Փափազյան», «Գասպար Իփեկյան», «Վարդան Աճեմյան», «Թատրոն-67» ևն) ու երգչախմբեր («Գարուն», «Կոմիտաս»)։ [[Արմենպրես]]ը 1967 թվականից ուղղակի հեռատիպային կապ ունի Բեյրութի հետ։ Խորհրդային տարիների գործում է Երևան-Բեյրութ օդային գիծ։
 
Բեյրութում եղել են Սբ.Նշան [[եկեղեցի]]ն ([[1851]]-ից), նրան կից հոգետուն, փոխանորդարան, դպրոց և գերեզմանատուն։ [[Հայ Կաթոլիկ եկեղեցի|Կաթոլիկ]] համայնքը Բեյրութում ունեցել Սբ. Եղիա եկեղեցին ([[1890]]-ից), Սբ. Հայտնության [[մատուռ]]ը և մի այլ գերեզմանատուն։
 
== Հայտնի հայեր ==
Քաղաքաշինության ասպարեզում Մուհանդիզը (Մանուկ Մանուկյան, [[1841]]-[[1925]]) շուրջ 50 տարի գլխավորել է [[Դամասկոս]]ի և Բեյրութի ճարտարագիտա-ճարտարապետական վարչություններ, Բեյրությում կառուցել ճանապարհներ և հասարակական օգտագործման շենքեր։
 
== Քույր քաղաքներ ==