«Սարդեր»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 7298 բայտ ,  6 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (clean up, replaced: → (2) oգտվելով ԱՎԲ)
{{unreferenced}}
{{Տաքսոտուփ
| name = Սարդեր
| image file = Xysticus.spec.6890Spiders Diversity.jpg
| image descr = ՍարդՍարդերի ''Xysticus''թագավորություն
| image title = ՍարդՍարդեր
| regnum = Կենդանիներ
| parent =
| ncbi = 6893
}}
'''Սարդեր''' - [[սարդակերպեր]]ի (Arnanei) [[դաս]]ի [[հոդվածոտանիներ]]ի [[կարգ]]։ Չափերը 0,7–110 մմ, գունավորումը բազմազան է։ Մարմինը կազմված է գլխակրծքից և փորիկից, որոնք միացած են կարճ ցողունիկով։ Գլխակրծքի առջևի մասում՝ մեջքի կողմից տեղադրված է սովորաբար 8 [[աչք]]։ Սարդերն ապրում են ամենուրեք՝ և՛ արևադարձային գոտիներում, և՛ տունդրայում, և՛ շոգ անապատներում ու բարձր լեռներում: Գիշերային գիշատիչներ են: Սնվում են հիմնականում միջատներով (նաև վնասատու) և դրանով օգուտ են տալիս մարդուն: Սարդերը պատկանում են սարդակերպների դասի հոդվածոտանիների կարգին: Հայտնի է մոտ 27 հազար, ՀՀ-ում՝ 300–350 տեսակ: Առավել տարածված են [[խաչասարդ]]ը, տնային, թռչնակեր, [[արծաթ]]ափայլ և այլ սարդեր:
 
== Անատոմիան ==
Վերջավորությունները վեց զույգ են, առաջին զույգի ( խելիցերներ ) ճանկերի վրա բացվում են թունավոր գեղձերի ծորանները, երկրորդ զույգը (պեդիպալպոզներ ) հիմնականում շոշափելիքի օրգաններ են (արուների պեդիպալպոզների ծայրային հատվածը վեր է ածվել զուգավորման օրգանի), մնացած 4 զույգ վերջավորությունները ճանկերով վերջացող քայլող ոտքեր են։
[[Պատկեր:Archindae characters.jpg|մինի|աջից|Սարդի անատոմիան]]
Փորիկի առջևի մասում տեղավորված են շնչառական անցքերը, իսկ ետինում՝ ոստայնագեղձերի թմբիկները կամ գորտուկները (1-4 զույգ)։
Վերջավորությունները վեց զույգ են, առաջին զույգի ( խելիցերներ ) ճանկերի վրա բացվում են թունավոր գեղձերի[[գեղձ]]երի ծորանները, երկրորդ զույգը (պեդիպալպոզներ ) հիմնականում շոշափելիքի օրգաններ[[օրգան]]ներ են (արուների պեդիպալպոզների ծայրային հատվածը վերվերածվել է ածվել զուգավորման օրգանի), մնացած 4 զույգ վերջավորությունները ճանկերով վերջացող քայլող [[ոտքեր|ոտք]]եր են։
Բոլոր սարդերը, բացի ջրային սարդից, ապրում են ցամաքում, ապրելավայրերը շատ բազմազան են։ Հիմնականում գիշերային [[կենդանի]]ներ են։
 
Փորիկի առջևի մասում տեղավորված են շնչառական անցքերը, իսկ ետինում՝ ոստայնագեղձերի թմբիկները կամ [[գորտ]]ուկները (1-4 զույգ)։ Սարդերի մարմինը (երկարությունը՝ 0,7–11 սմ) կազմված է գլխակրծքից և փորիկից, որոնք միացած են կարճ ցողունիկով: [[Աչքեր]]ը (8) տեղադրված են գլխակրծքի առջևի մասում, ոստայնագեղձերի (մոտ 100) թմբիկները՝ փորիկի խոռոչում: Թմբիկներից յուրաքանչյուրը մի քանի անցք ունի, որոնցից արտազատված հեղուկն օդում պնդանում է ու [[թել]]ի տեսք ստանում. սարդն այն կարող է օգտագործել տարբեր նպատակներով: Որոշ տեսակներ իրենց ձվերի համար «բարուրներ»՝ [[բոժոժ]]ներ են հյուսում, իսկ երբ փոքրիկ սարդերը դուրս են գալիս ձվից, [[սարդոստայն]]ը դառնում է նրանց բույնը: Երբեմն սարդոստայնաթելը սանդուղքի դեր է կատարում, երբեմն էլ քամին սարդոստայնն ու նրա մեջ եղած սարդի ձագին քշում, տանում է մեկ այլ տեղ (սարդոստայնը դառնում է օդանավ): Բոլոր սարդերը, բացի ջրային սարդից, ապրում են ցամաքում, ապրելավայրերը շատ բազմազան են։ Հիմնականում գիշերային [[կենդանի]]ներ են։
[[Գիշատիչ]] են, սնվում են գլխավորապես [[միջատներ]]ով։ Սարդն իր բռնած որսը պարուրում է [[սարդոստայն]]ով, այնուհետև վրան մարսողական հյութ արտազատում, որն արագորեն փափկացնում է որսի հյուսվածքները,և այդ վիճակում ներծծում։
 
[[Բաժանասեռ]] են, արուները հաճախ էգերից փոքր են։ [[Ուղղակի զարգացում|Զարգացումն ուղղակի է]], առանց կերպարանափոխության։ Հայտնի է սարդերի մոտ 21 հզ. ([[ՀՀ]]-ում՝ շուրջ 2000) [[տեսակ]]։
 
== Ընդհանուր տեղեկություններ ==
[[Պատկեր:Araneae ru.svg|մինի|ձախից|Սարդի ներքին կառուցվածքը]]
[[Գիշատիչ]] են, սնվում են գլխավորապես [[միջատներ]]ով։ Սարդն իր բռնած որսը պարուրում է [[սարդոստայն]]ով, այնուհետև վրան մարսողական հյութ արտազատում, որն արագորեն փափկացնում է որսի հյուսվածքները,և այդ վիճակում ներծծում։ [[Բաժանասեռ]] են, արուները հաճախ էգերից փոքր են։ [[Ուղղակի զարգացում|Զարգացումն ուղղակի է]], առանց կերպարանափոխության։ Հայտնի է սարդերի մոտ 21 հզ. ([[ՀՀ]]-ում՝ շուրջ 2000) [[տեսակ]]։ Սարդերի շատ տեսակներ ոչնչացնում են վնասատու միջատներին։
 
Լինում են նաև շատ ամուր սարդոստայնաթելեր: [[Հարավային Ամերիկա]]յի բնակիչները ճյուղերից շրջանակ են պատրաստում, քողարկում տերևներով և գիշերը թողնում անտառում: Առավոտյան շրջանակին ամրացված է լինում այնքան հուսալի ցանց, որով հնարավոր է ձուկ որսալ: Այդպիսի ցանցեր հյուսում է 10 սմ երկարությամբ հսկա թավամազ [[սարդ]]ը: Երբեմն թվում է, թե սարդոստայնը լքված է: Իրականում սարդը թաքնվում է մոտակայքում և սպասում: Երբ ցանցն ավար է ընկնում, նա անմիջապես իմանում է. այդ մասին նրան հաղորդում են սարդոստայնաթելի «ազդանշանային» տատանումները, քանի որ սարդոստայնաթելը ձգվում է մինչև սարդի դարանը: Ընդունելով «ազդանշանը»՝ սարդն իսկույն նետվում է դեպի որսը, որը չի կարող ազատվել ցանցից, որովհետև դրա թելերը պատված են կպչուն նյութով: Սարդերի վերջավորությունների (6 զույգ) 1-ին զույգի (խելիցերներ) ճանկերի վրա բացվում են թունավոր գեղձերի ծորանները:
Տնային սարդի և [[խաչասարդ]]ի թույնը կարող է ճանճ սպանել: [[Մարդ]]ու և ընտանի [[կենդանիներ]]ի համար վտանգավոր է մորմը (տարանտուլ): Վերջինիս խայթոցն առաջացնում է ընդհանուր թունավորում: [[ՀՀ]]-ում հայտնի հարավռուսական մորմը հանդիպում է [[Արարատյան դաշտ]]ում. ապրում է քարերի տակ, գետնափոր բներում: Հայտնի են նաև ուրիշ թունավոր սարդեր. օրինակ՝ չոր [[տափաստան]]ներում և [[կիսաանապատ]]ներում տարածված կարակուրտի խայթոցը կարող է [[ձի]] սպանել: Սարդերին հատուկ են շրջապատին հարմարվելու` պաշտպանական [[գույն|գուն]]ավորման, ձևի նմանեցման (միմիկրիա) երևույթները:
 
== Սարդերը և մարդու առողջությունը ==
Սարդերի մեծ մասը մարդկանց խայթում են միայն պաշտպանվելու համար, մինչդեռ կան որոշ տեսակներ, որոնք մարդուն կարող են պատճառել ավելի մեծ վնաս, քան մեղուներն ու մոծակները: Ըստ որոշ տվյալների, մեծ խաչասարդի խայթոցն ավելի թունավոր և վտանգավոր է, քան կարիճինը: Միայն մի քանի տեսակի սարդեր են մարդու համար մահացու վտաբգավոր: Դրանցից [[ՀՀ]]-ում հազվադեպ հանդիպում են կարակուրտը ու մորմը։
 
== Արախնոֆոբիա ==
Արախնոֆոբիա- կենդանաֆոբիայի տեսակ, վախ հոդվածոտանիների նկատմամբ, համարվում է ամենատարածված վախերից: Վախը կարող է հասնել այն աստիճանի, որ մարդը վախենա նույնիսկ սարդի նկարից:
 
== Աղբյուրներ ==
* Старобогатов Ю. И. 1990. ''Система и филогения Arachnida (анализ морфологии палеозойских групп).'' Палеонтологический журнал, 24: 4—17.
* Brignoli, P. M. 1983. A catalogue of the Araneae described between 1940 and 1981. Manchester Univ. Press, Manchester, 755 pp.
* Platnick, N. I. 1989. Advances in Spider Taxonomy 1981—1987: A Supplement to Brignoli’s A Catalogue of the Araneae described between 1940 and 1981. Manchester Univ. Press, Manchester, 673 pp.
* Platnick, N. I. 1990. Spinneret morphology and the phylogeny of ground spiders (Araneae, Gnaphosoidea). Amer. Mus. Novit. 2978: 1—42.
* Platnick, N. I. 1993. Advances in spider taxonomy 1988—1991, with synonymies and transfers 1940—1980. New York Entomol. Soc., New York, 846 pp.
* Platnick, N. I. 1998. Advances in spider taxonomy 1992—1995 with redescriptions 1940—1980. New York Entomol. Soc., New York, 976 pp.
* Platnick, N. I. 1999. Dimensions of biodiversity: targeting megadiverse groups. In: Cracraft, J. and F. T. Grifo (eds.), The Living Planet in Crisis: Biodiversity Science and Policy. Columbia Univ. Press, New York, pp. 33—52.
* Platnick, N. I. 2000. A relimitation and revision of the Australasian ground spider family Lamponidae (Araneae: Gnaphosoidea). Bull. Amer. Mus. Nat. Hist. 245: 1—330. ([http://research.amnh.org/entomology/lamponid интернет-версия])
* Platnick, N. I. 2000—2011. The world spider catalog, version 11.5. American Museum of Natural History. [http://research.amnh.org/iz/spiders/catalog/index.html]
 
Սարդերի շատ տեսակներ ոչնչացնում են վնասատու միջատներին։
Կան մարդու և ընտանի կենդանիների համար վտանգավոր թունավոր տեսակներ, որոնցից [[ՀՀ]]-ում հազվադեպ հանդիպում են կարակուրտը ու մորմը։
 
[[Կատեգորիա:Սարդեր]]