«Հայկական մարզ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 4919 բայտ ,  6 տարի առաջ
չ (clean up, փոխարինվեց: → (33) oգտվելով ԱՎԲ)
Դեռևս նախքան հայրենադարձությունը, հայերի ստվար խմբեր էին բնակվում Շամախու և Թիֆլիսի նահանգներում։ Թիֆլիսը [[1804]]թ. գրեթե ամբողջությամբ հայաբնակ քաղաք էր՝ [[80]] տոկոս [[հայ]] բնակչությամբ։ Այսպիսով, Հայկական մարզում, Արցախում, Սյունիքում, Գարդմանքում ու Ջավախքում (Արևելյան Հայաստանում), ինչպես նաև Թիֆլիսի ու Շամախու նահանգներում, հայերի ընդհանուր թիվը հասնում էր 300.000-ի։ Անդրկովկասի հայությունը, երկար դարեր անց, վերջապես կարողացավ հանգիստ շունչ քաշել և սեփական տարածքում ձեռնամուխ լինել ստեղծարար աշխատանքի։
 
== Ադրբեջանցիների պատմական կեղծարարություններըկեղծարարություններ ==
[[Պատկեր:RedThe bridge,Hall Yerevanof Mirrors in the Palace of the Sardar.jpg|մինի|ձախիցաջից|Երևանի ԿարմիրՍարդարի կամուրջըպալատում]]
'''1.''' [[16-րդ դար]]ի սկզբին [[Պարսկաստան]]ում հաստատվել էր [[Սեֆյաններ|Սեֆյան]] արքայական ընտանիքը: Նրա ներկայացուցիչները սերում էր [[Իրանական Ատրպատական]]ի [[Արդաբիլ (նահանգ)|Արդաբիլ]] քաղաքից։ [[Արաբերեն]] տառադարձմամբ Ատրպատականը («ատր»-կրակ, «պատական» կամ «պայական»՝ հեթանոս) հնչում է որպես Ազարբայեջան (آذربايجان): Երկիրն այդպես է կոչվել հարյուրամյակներ շարունակ՝ սկսած [[7-րդ դար]]ից, և, ըստ էության, դուրս է մղել իրանական ծագում ունեցող «Ատրպատան» եզրույթը: Սա հիմք է տալիս [[ադրբեջանցի]]ներին պնդել, որ շահական Պարսկաստանը ավելի քան [[200]] տարի իշխած Սեֆյան դինաստիայի ([[1502]]-[[1722]]) ներկայացուցիչները ադրբեջանցիներ էին<ref name="j">http://www.erevangala500.com/</ref><ref name="g">http://www.youtube.com/watch?v=oO_kVFlN3TQ</ref>, իսկ Սեֆյան Իրանը՝ ադրբեջանական պետություն։ Սակայն ժամանակակից [[Ադրբեջանի Հանրապետություն]]ը քարտեզի վրա հայտնվել է միայն [[20-րդ դար]]ում՝ Իրանական Ադրբեջանի տարածքներից դուրս՝ կապ չունենալով վերջինիս հետ, թեպետ կոչվել [[Իրանական Ադրբեջան|Իրանի Ադրբեջան]] ([[Ատրպատական]]) նահանգի անունով<ref name="ա"/><ref name="a"/><ref name="b">http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1#ii</ref>։ ''Ադրբեջան'' և ''ադրբեջանցի'' տերմինները ժամանակակից ըմբռնումով սկսել են գործածվել միայն [[1918]] թվականից, երբ պատմական [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյա]] [[Աղվանք]] երկրի տարածքում առաջացավ [[Իսլամ|մուսուլմանական]] Ադրբեջանը: Հետևաբար Սեֆյանների շրջանում՝ [[16-րդ դար|16]]-[[18-րդ դար]]երում, նման հասկացություններ ուղղակի չկային:
[[Պատկեր:Erivanrussianchurch.jpg|մինի|աջից|[[Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի (Երևան)|Երևանի ռուսական սուրբ Նիկոլայ եկեղեցին]]]]
[[Պատկեր:TheRed Hallbridge, of Mirrors in the Palace of the SardarYerevan.jpg|մինի|ձախից|Սարդարի[[Կարմիր կամուրջ (Երևան)|Երևանի Կարմիր պալատումկամուրջը]]]]
[['''2]].''' Թուրքմենական ցեղերից Երևանը գրավելուց հետո Սեֆյան Շահ Իսմայիլը կուսակալության ղեկավար է նշանակում իր հարազատներից մեկին, որը Երևանի անունով կոչվում է Ռևան-ղուլու խան, թարգմանաբար՝ Երևանի ծառա։ Նա դառնում է [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]] առաջին ղեկավարը: Ադրբեջանցիների պնդմամբ՝ [[1512]]թ. թվականին նա ամայի տեղում կառուցել է Երևան բերդաքաղաքը իր անունով կոչել «Ռեվան» կամ «Իրավան», որտեղից գալիս է Երևան անունը<ref name="j"/>։ ՔանիՀետևաբար, քանի որ նա Սեֆյան ադրբեջանական ընտանիքից էր, ուրեմն հիմնել է ադրբեջանական քաղաք<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Այս կեղծ վարկածը ադրբեջանցիները առաջ էին քաշել [[2012]]թ.՝ թվականին՝ բերդի [[500]]-ամյակը նշելու (1512-2012) և միջազգային հանրության ուշադրությունը գրավելու համար<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Իրականում բերդը կառուցվել է Ռևան ղուլու կուսակալից 70 տարի անց՝ [[1582]]-[[1583]]թթ. թվականներին թուրքական բանակի զորահրամանատար Ֆարհադ փաշայի կողմից, երբ [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանյան]] զորքերը տիրացել էին [[Արևելյան Հայաստան]]ին<ref name="ա"/><ref name="a"/><ref name="m">Հայկական սովետական հանրագիտարան</ref>։ Բերդը կառուցվել էր վաղնջագույն հայկական ամրոցի հիմքի վրա: Ըստ [[7-րդ դար]]ի պատմիչ [[Սեբեոս]]ի՝ [[Երևանի բերդ]]ը համառ դիմադրություն է ցույց տվել արաբական զորքերին՝ նրանց արշավանքների ժամանակ (640, 642-643, 650):
[[Պատկեր:Serdar's Palace near Erivan.jpg|մինի|աջից|Սարդարի պալատը]]
[[Պատկեր:Pokhos- Petros.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի (Երևան)|Երևանի սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին]]]]
[[Պատկեր:Surb grigor lusavorich.png|մինի|աջից|[[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Երևան)|Երևանի սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին]]]]
[[1]].Պարսկաստանին տիրած Սեֆյան ընտանիքը սերում էր [[Իրանական Ադրբեջան]]ի Արդաբիլ քաղաքից։ Սա հիմք է տալիս [[ադրբեջանցի]]ներին պնդել, որ շահական Պարսկաստանը ավելի քան [[200]] տարի իշխած Սեֆյան դինաստիայի ([[1502]]-[[1722]]թթ.) ներկայացուցիչները ադրբեջանցիներ էին<ref name="j">http://www.erevangala500.com/</ref><ref name="g">http://www.youtube.com/watch?v=oO_kVFlN3TQ</ref>, իսկ Սեֆյան Իրանը՝ ադրբեջանական պետություն։ Քարտեզի վրա Ադրբեջանի Հանրապետությունը հայտնվել է միայն 20-րդ դ. և կոչվել [[Իրանական Ադրբեջան|Իրանի Ադրբեջան]]ի ([[Ատրպատական]]) անունով<ref name="b">http://www.iranicaonline.org/articles/erevan-1#ii</ref><ref name="ա">http://www.runivers.ru/doc/territory/366679</ref><ref name="a">Большая российская энциклопедия</ref>։
 
[[Պատկեր:Երևանի բերդը 1900-ական թթ..jpg|մինի|Երևանի բերդը]]
[[2]].Երևանը գրավելուց հետո Շահ Իսմայիլը կուսակալության ղեկավար է նշանակում իր հարազատներից մեկին, որը Երևանի անունով կոչվում է Ռևան-ղուլու խան, թարգմանաբար՝ Երևանի ծառա։ Ադրբեջանցիների պնդմամբ՝ [[1512]]թ. նա կառուցել է Երևան բերդաքաղաքը իր անունով կոչել Իրավան<ref name="j"/>։ Քանի որ նա Սեֆյան ադրբեջանական ընտանիքից էր, ուրեմն հիմնել է ադրբեջանական քաղաք<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Այս կեղծ վարկածը ադրբեջանցիները առաջ էին քաշել [[2012]]թ.՝ բերդի [[500]]-ամյակը նշելու և միջազգային հանրության ուշադրությունը գրավելու համար<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Իրականում բերդը կառուցվել է [[1582]]-[[1583]]թթ. Ֆարհադ փաշայի կողմից<ref name="ա"/><ref name="a"/><ref name="m">Հայկական սովետական հանրագիտարան</ref>։
'''3.''' Ըստ ադրբեջանցիների՝ բերդը հիմնադրելիս Ռևան խանը և նրա հաջորդները այն կառուցապատում են [[մզկիթ]]ներով ու պալատներով, շուկաներով ու բաղնիքներով<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Իրականում Երևանի բերդի տարածքում առաջին մզկիթը կառուցվել է միայն [[1725]] թվականին՝ Ռևան ղուլու խանից 200 տարի անց: Կառուցել է օսմանյան զորահրամանատար Ռեջեբ փաշան, երբ օսմանցի թուրքերը դարձյալ գրավել էին Երևանը<ref name="a"/>։ Թուրքական մզկիթը վերածվել է ռուսական եկեղեցու՝ [[Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի (Երևան)|սուրբ Նիկոլայ]]<ref name="m"/><ref>Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>։ Երկրորդ՝ պարսկական մզկիթը կառուցվել է արքայազն Աբբաս-Միրզայի օրոք՝ [[1800]]-ական թվականներին, և կոչվել «Խանի մզկիթ»<ref name="a"/><ref name="m"/>։ Նախախորհրդային Երևանում կար 8 մզկիթ, որոնցից 1-ը կիսավեր է, իսկ մյուսը ([[Կապույտ մզկիթ (Երևան)|Երևանի կապույտ մզկիթ]])՝ վերականգնվել է և հանձնվել [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]]ը: Երևանի տարածքում ևս մեկ հուշարձան, որը կառուցվել է թուրքմենական շրջանում, հանձնվել է [[Թուրքմենստան]]ի դեսպանությանը: Մնացած 6 մզկիթները, ինչպես նաև [[Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի (Երևան)|սուրբ Պողոս-Պետրոս]], [[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Երևան)|սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ]], [[Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի (Երևան)|սուրբ Նիկոլայ]], [[Գեթսեմանի մատուռ (Երևան)|Գեթսեմանի]] և շատ այլ եկեղեցիներ հիմնովին քանդվել են խորհրդային իշխանության ժամանակ՝ [[1920]]-[[1930]]-ական թվականների ընթացքում, ոչ թե [[անկախ Հայաստանի առաջին Հանրապետություն|Հայաստանի]] գոյության տարիներին ([[1918]]-[[1920]]): Ոչնչացվել է նաև Երևանի բերդը:
 
[[Պատկեր:Serdar's Palace near Erivan.jpg|մինի|աջիցձախից|Սարդարի պալատը]]
[[3]].Ըստ ադրբեջանցիների՝ բերդը հիմնադրելիս Ռևան խանը և նրա հաջորդները այն կառուցապատում են [[մզկիթ]]ներով ու պալատներով, շուկաներով ու բաղնիքներով<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Սակայն միայն [[1725]]թ., երբ օսմանցի թուրքերը դարձյալ գրավել էին Երևանը՝ Ռևան-ղուլու խանից [[200]] տարի անց Ռեջեբ փաշան կառուցում է առաջին մզկիթը<ref name="a"/>։ Թուրքական մզկիթը վերածվել է ռուսական եկեղեցու՝ սուրբ Նիկոլաևյան<ref name="m"/><ref>Эривань // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>։ Երկրորդ՝ պարսկական մզկիթը կառուցվել է արքայազն Աբբաս-Միրզայի օրոք՝ [[1800]]-ական թթ., և կոչվել Խանի մզկիթ<ref name="a"/><ref name="m"/>։ Բերդը, ինչպես նաև սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ և սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցիները, քանդվել էին [[1920]]-[[30]]ական թթ. խորհրդային իշխանության ժամանակ։
'''4.''' Ադրբեջանական մամուլը ներկայացնում է ևս մեկ կեղծ փաստարկ, ըստ որի Սարդարի պալատը նույնպես Ռևան խանի օրոք է կառուցվել: Իրանական ժամանակագրական մատյաններում նշվում է, իսկ պեղումներով՝ հաստատվում, որ Ռևան ղուլու խանից մեկ դար անց միայն՝ Ամիրգունա խանի ([[1604]]-[[1628]]) հիմնվել է<ref name="m"/> սարդարի պալատը: Այն իր տեսքը ստացել է Մեհմեդ խանի օրոք (1784–1804)՝ [[1780]]-[[90]]-ական թվականներին<ref name="a"/><ref name="m"/>: Այսինքն՝ Սարդարի պալատը այնպիսին, ինչպիսին պատկերված է, կառուցվել է ռուսական զորքերի կողմից Երևանի ազատագրումից ընդամենը 30 տարի առաջ։ Նրա տեղում այժմ Երևանի գինու և կոնյակի գործարանն է:
 
[[Պատկեր:ErivanrussianchurchPokhos- Petros.jpg|մինի|աջից|[[Սուրբ ՆիկոլայՊողոս-Պետրոս եկեղեցի (Երևան)|Երևանի ռուսական սուրբ ՆիկոլայՊողոս-Պետրոս եկեղեցին]]]]
[[4]].Սարդարի պալատը նույնպես, կառուցվել է ոչ թե Ռևան խանի օրոք, այլ նրանից շատ ավելի ուշ։ Միայն Ամիրգունա խանի օրոք՝ [[1604]]-[[1628]]թթ. հիմնվել է<ref name="m"/> սարդարի պալատը, որը իր տեսքը ստացել է [[1780]]-[[90]]-ական թթ.<ref name="a"/><ref name="m"/>՝ Երևանի ազատագրումից ընդամենը [[30]] տարի առաջ։
[['''5]].''' Ադրբեջանցիների համոզմամբ՝ Երևաննռուսական զորքերի և հայ կամավորական ջոկատների կողմից Երևանը ազատագրելուց առաջ քաղաքն ունեցել է բացառապես ադրբեջանական բնակչություն, իսկ հայերը բնակվել են շրջակա գյուղերում ու արվարձաններում<ref name="j"/><ref name="g"/>։ ԴեռևսՍակայն դեռևս [[15]]-րդ դարում, երբ Երևանը դարձել էր [[Երևանի կուսակալություն|թուրքմենական կուսակալության]] կենտրոն, ուներ 15.,000 զուտ հայկական բնակչություն, իսկկառուցապատված էր եկեղեցիներով ու վանքերով, որոնցից ամենահայտնին [[Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցի (Երևան)|սուրբ Պողոս-Պետրոս]] եկեղեցին էր (այժմ՝ քանդված, տարածքում՝ [[Մոսկվա կինոթատրոն]]): Ամբողջ կուսակալության տարածքում, այդ թվումթվում՝ Կարսի շրջանում, հաշվվում էր մոտ 500.,000 մարդ, որիցորոնցից հայ`հայեր էին 400.,000-ը<ref>Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook</ref>։ [[1603]]-[[1604]]թթ. թվականներին [[Շահ Աբբաս ԱռաջինիԱռաջին]]ի կողմից [[Պարսկաստան]] է բռնագաղթեցվում ավելի քան 300.,000 հայ<ref name="b"/><ref name="m"/><ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires</ref><ref name="c">Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. p. 168. ISBN 0-226-33228-4.</ref>։ Շարունակվող պատերազմների<ref name="b"/>, ինչպես նաև Կարսի շրջանի՝ Թուրքիային միանալուց հետո [[1639]]թ. թվականին ([[Հայաստանի չորրորդ բաժանում]]), հայերի թիվը այդպես էլ չի աճում<ref name="b"/>, և տատանվում է [[40]]-[[50]] հազարի շրջանում<ref name="bա"/><ref name="աb"/>։ ԻսկՄուսուլմանների՝ մուսուլմանների՝ թուրքերի[[թուրքեր]]ի, քրդերի[[քրդեր]]ի, թաթարների[[կովկասյան թաթարներ]]ի ու պարսիկների[[պարսիկներ]]ի ընդհանուր քանակը չէր հասնում 100.,000-ի<ref name="ba"/><ref name="ab"/><ref name="m"/><ref name="c"/>։ Միայն այդ ժամանակահատվածում է, որ Երևանի բերդում բնակվել են մուսուլմաններ:
 
[[5]].Ադրբեջանցիների համոզմամբ՝ Երևանն ունեցել է բացառապես ադրբեջանական բնակչություն, իսկ հայերը բնակվել են շրջակա գյուղերում<ref name="j"/><ref name="g"/>։ Դեռևս [[15]]-րդ դարում, երբ Երևանը դարձել էր թուրքմենական կուսակալության կենտրոն, ուներ 15.000 հայկական բնակչություն, իսկ կուսակալության տարածքում, այդ թվում Կարսի շրջանում, հաշվվում էր մոտ 500.000 մարդ, որից հայ` 400.000-ը<ref>Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook</ref>։ [[1603]]-[[1604]]թթ. Շահ Աբբաս Առաջինի կողմից Պարսկաստան է բռնագաղթեցվում ավելի քան 300.000 հայ<ref name="b"/><ref name="m"/><ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires</ref><ref name="c">Hewsen, Robert H. (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. p. 168. ISBN 0-226-33228-4.</ref>։ Շարունակվող պատերազմների<ref name="b"/>, ինչպես նաև Կարսի շրջանի՝ Թուրքիային միանալուց հետո [[1639]]թ., հայերի թիվը այդպես էլ չի աճում<ref name="b"/>, և տատանվում է [[40]]-[[50]] հազարի շրջանում<ref name="b"/><ref name="ա"/>։ Իսկ մուսուլմանների՝ թուրքերի, քրդերի, թաթարների ու պարսիկների ընդհանուր քանակը չէր հասնում 100.000-ի<ref name="b"/><ref name="a"/><ref name="m"/><ref name="c"/>։
 
==Հայկական մարզի վերացումը==
82 200

edits