«Սահմանում»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 43 բայտ ,  6 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (clean up, փոխարինվեց: ։Ա → ։ Ա oգտվելով ԱՎԲ)
'''Սահմանում''', դեֆինիցիա (լատիներեն definitio), հասկացության բովանդակության բացահայտումը այդ հասկացության մերձավորագույն սեռի և տեսակային տարբերության մատնանշման միջոցով։ Այն [[հասկացություն]]ը, որի բովանդակությունը բացահայտվում է, կոչվում է սահմանվող հասկացություն, իսկ այն, որով բացահայտվում է սահմանող հասկացություն։ Սահմանման առավել կարևոր կանոններն են՝
'''Սահմանում''', դեֆինիցիա (լատիներեն definitio), հասկացության բովանդակության բացահայտումը այդ հասկացության մերձավորագույն սեռի և տեսակային տարբերության մատնանշման միջոցով։ Այն [[հասկացություն]]ը, որի բովանդակությունը բացահայտվում է, կոչվում է սահմանվող հասկացություն, իսկ այն, որով բացահայտվում է սահմանող հասկացություն։ Սահմանման առավել կարևոր կանոններն են՝ ա․ Սահմանումը պետք է լինի համաչափ, այսինքն՝ սահմանվող և սահմանող հասկացությունների ծավալները պետք է լինեն հավասար (հակառակ դեպքում ստացվում է սխալ լայն կամ նեղ Սահմանում), բ․ Սահմանման մեջ չպետք է լինի շրջապտույտ, այսինքն՝ սահմանող հասկացությունը պետք է անկախ լինի սահմանվողից (հասկացությունը չպետք է սահմանվի ինքն իր միջոցով)։ Սահմանմանն առանձնապես խստիվ պահանջներ են ներկայացվում [[մաթեմատիկա]]յում, առհասարակ դեդուկտիվ [[գիտություն]]ներում։ Սահմանման, սեղմ ձևով ներկայացնելով տվյալ հասկացությամբ նշվող օբյեկտի Սահմանումը, դրանով իսկ տալիս է անհրաժեշտ ու բավարար չափանիշ ամեն մի օբյեկտ տվյալ դասի մեջ ներառելու կամ նրանից բացառելու համար։ Լինելով տվյալ օբյեկտի (առարկաների դասի) գիտության ճանաչողության արդյունքների [[ամրագրում]]ը՝ Ս․ միաժամանակ դառնում է հենակետ ճանաչողության հետագա զարգացման համար։ Գիտության մեջ Սահմանման որոշ յուրահատուկ դրսևորումներ, ինչպես նաև Սահմանման որոշ [[գործողություն]]ներ ընդունված է անվանել Սահմանման տեսակներ։ Երբ որպես տեսակային տարբերություն նշվում է օբյեկտի ծագումը, Սահմանում կոչվում է գենետիկական (ծագումնաբանական) Սահմանում (բնագիտության մեջ՝ օպերացիոնալ Սահմանում, որի դեպքում նշվում են հասկացության առարկայի ստացման համար մտային կամ ռեալ գիտափորձի մեջ կատարվող գործողությունները և ընթացակարգը), որը դեդուկտիվ գիտություններում իրացվում է որպես ինդուկտիվ և ռեկուրսիվ։ Երբ հասկացությունը սահմանվում է հավասարության տիպի հարաբերության հիման վրա, դա կոչվում է Սահմանում վերացարկման միջոցով։ Կոնկրետ բառի (ընդհանրապես նշանային արտահայտության) նշանակության բացահայտումը կոչվում է նոմինալ (անվանական) Սահմանում, որի հետ հարաբերության մեջ սովորական Սահմանում կոչվում է ռեալ Սահմանում։ Նոմինալ Սահմանմանը ժամանակակից տրամաբանության մեջ համապատասխանում են իմաստաբանական Սահմանում և շարահյուսական Սահմանում։ Վերջինս (լայն իմաստով) կարելի է դիտել նաև որպես ծագումնաբանական Սահմանման ենթատեսակ։ Այն գործողությունը, որի միջոցով հասկացության Սահմանման փոխարեն մատնանշվում է (խոսքային կամ ոչ խոսքային միջոցներով) այդ հասկացությամբ նշվող օբյեկտը (հասկացության ծավալը), կոչվում է օստենսիվ Սահմանում։ Տարբերվում են նաև բացահայտ և անբացահայտ, ոչ պրեդիկատիվ և այլ Սահմանումներ։ Անբացահայտ Սահմանման դեպքում (կարևորագույն տեղ ունի ձևական տեսություններում, հատկապես [[մաթեմատիկա]]յում) ոչ թե ուղղակիորեն «տրվում է» հասկացության օբյեկտը, այլ ձևակերպվում են նրա հետ գործառության որոշակի կանոնները։ [[Հայ]] հին մտածողներից սահմանման հարցերով զբաղվել են Ղուկաս Վանանդեցին, Սիմեոն Զուղայեցին, Հովհաննես Ջուղայեցին, Հովհան Որոտնեցին և ուրիշներ, առավել հանգամանորեն՝ Դավիթ Անհաղթը, ըստ որի «սահմանումը հակիրճ խոսք է, որը բացահայտում է ենթակա իրի [[բնություն]]ը»։
 
ա․ Սահմանումը պետք է լինի համաչափ, այսինքն՝ սահմանվող և սահմանող հասկացությունների ծավալները պետք է լինեն հավասար (հակառակ դեպքում ստացվում է սխալ լայն կամ նեղ Սահմանում),
 
բ․ Սահմանման մեջ չպետք է լինի շրջապտույտ, այսինքն՝ սահմանող հասկացությունը պետք է անկախ լինի սահմանվողից (հասկացությունը չպետք է սահմանվի ինքն իր միջոցով)։
 
'''Սահմանում''', դեֆինիցիա (լատիներեն definitio), հասկացության բովանդակության բացահայտումը այդ հասկացության մերձավորագույն սեռի և տեսակային տարբերության մատնանշման միջոցով։ Այն [[հասկացություն]]ը, որի բովանդակությունը բացահայտվում է, կոչվում է սահմանվող հասկացություն, իսկ այն, որով բացահայտվում է սահմանող հասկացություն։ Սահմանման առավել կարևոր կանոններն են՝ ա․ Սահմանումը պետք է լինի համաչափ, այսինքն՝ սահմանվող և սահմանող հասկացությունների ծավալները պետք է լինեն հավասար (հակառակ դեպքում ստացվում է սխալ լայն կամ նեղ Սահմանում), բ․ Սահմանման մեջ չպետք է լինի շրջապտույտ, այսինքն՝ սահմանող հասկացությունը պետք է անկախ լինի սահմանվողից (հասկացությունը չպետք է սահմանվի ինքն իր միջոցով)։ Սահմանմանն առանձնապես խստիվ պահանջներ են ներկայացվում [[մաթեմատիկա]]յում, առհասարակ դեդուկտիվ [[գիտություն]]ներում։ Սահմանման, սեղմ ձևով ներկայացնելով տվյալ հասկացությամբ նշվող օբյեկտի Սահմանումըսահմանումը, դրանով իսկ տալիս է անհրաժեշտ ու բավարար չափանիշ ամեն մի օբյեկտ տվյալ դասի մեջ ներառելու կամ նրանից բացառելու համար։ Լինելով տվյալ օբյեկտի (առարկաների դասի) գիտության ճանաչողության արդյունքների [[ամրագրում]]ը՝ Ս․սահմանումը միաժամանակ դառնում է հենակետ ճանաչողության հետագա զարգացման համար։ Գիտության մեջ Սահմանմանսահմանման որոշ յուրահատուկ դրսևորումներ, ինչպես նաև Սահմանմանսահմանման որոշ [[գործողություն]]ներ ընդունված է անվանել Սահմանմանսահմանման տեսակներ։ Երբ որպես տեսակային տարբերություն նշվում է օբյեկտի ծագումը, Սահմանումսահմանում կոչվում է գենետիկական (ծագումնաբանական) Սահմանումսահմանում (բնագիտության մեջ՝ օպերացիոնալ Սահմանումսահմանում, որի դեպքում նշվում են հասկացության առարկայի ստացման համար մտային կամ ռեալ գիտափորձի մեջ կատարվող գործողությունները և ընթացակարգը), որը դեդուկտիվ գիտություններում իրացվում է որպես ինդուկտիվ և ռեկուրսիվ։ Երբ հասկացությունը սահմանվում է հավասարության տիպի հարաբերության հիման վրա, դա կոչվում է Սահմանումսահմանում վերացարկման միջոցով։ Կոնկրետ բառի (ընդհանրապես նշանային արտահայտության) նշանակության բացահայտումը կոչվում է նոմինալ (անվանական) Սահմանումսահմանում, որի հետ հարաբերության մեջ սովորական Սահմանումսահմանում կոչվում է ռեալ Սահմանում։սահմանում։ Նոմինալ Սահմանմանըսահմանմանը ժամանակակից տրամաբանության մեջ համապատասխանում են իմաստաբանական Սահմանում և շարահյուսական Սահմանում։սահմանում։ Վերջինս (լայն իմաստով) կարելի է դիտել նաև որպես ծագումնաբանական Սահմանմանսահմանման ենթատեսակ։ Այն գործողությունը, որի միջոցով հասկացության Սահմանմանսահմանման փոխարեն մատնանշվում է (խոսքային կամ ոչ խոսքային միջոցներով) այդ հասկացությամբ նշվող օբյեկտը (հասկացության ծավալը), կոչվում է օստենսիվ Սահմանում։սահմանում։ Տարբերվում են նաև բացահայտ և անբացահայտ, ոչ պրեդիկատիվ և այլ Սահմանումներ։ Անբացահայտ Սահմանման դեպքում (կարևորագույն տեղ ունի ձևական տեսություններում, հատկապես [[մաթեմատիկա]]յում) ոչ թե ուղղակիորեն «տրվում է» հասկացության օբյեկտը, այլ ձևակերպվում են նրա հետ գործառության որոշակի կանոնները։ [[Հայ]] հին մտածողներից սահմանման հարցերով զբաղվել են Ղուկաս Վանանդեցին, Սիմեոն Զուղայեցին, Հովհաննես Ջուղայեցին, Հովհան Որոտնեցին և ուրիշներ, առավել հանգամանորեն՝ Դավիթ Անհաղթը, ըստ որի «սահմանումը հակիրճ խոսք է, որը բացահայտում է ենթակա իրի [[բնություն]]ը»։
 
Տարբերվում են նաև բացահայտ և անբացահայտ, ոչ պրեդիկատիվ և այլ սահմանումներ։ Անբացահայտ սահմանման դեպքում (կարևորագույն տեղ ունի ձևական տեսություններում, հատկապես [[մաթեմատիկա]]յում) ոչ թե ուղղակիորեն «տրվում է» հասկացության օբյեկտը, այլ ձևակերպվում են նրա հետ գործառության որոշակի կանոնները։ [[Հայ]] հին մտածողներից սահմանման հարցերով զբաղվել են [[Ղուկաս Վանանդեցի]]ն, [[Սիմեոն Ջուղայեցի]]ն, [[Հովհաննես Ջուղայեցի]]ն, [[Հովհան Որոտնեցի]]ն և ուրիշներ, առավել հանգամանորեն՝ [[Դավիթ Անհաղթ]]ը, ըստ որի «սահմանումը հակիրճ խոսք է, որը բացահայտում է ենթակա իրի [[բնություն]]ը»։
{{ՀՍՀ}}
 
Անանուն մասնակից