«Մոծակներ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 29 բայտ ,  6 տարի առաջ
չ
clean up, փոխարինվեց: : → ։ (35) oգտվելով ԱՎԲ
չ (clean up, փոխարինվեց: : → ։ (35) oգտվելով ԱՎԲ)
| ordo = [[Երկթևանիներ]]
| subordo =
| familia = [[Մոծակներ]]
| latin ='''Culicidae'''
| wikispecies =Culicidae
}}
'''Մոծակներ''', [[երկարաբեղիկ երկթևանիներ]] ({{lang-lat|Nematocera}}), [[միջատներ]]ի ենթակարգ։ Հայտնի է 20 հազար, Հայաստանում՝ ավելի քան 20 տեսակ։ Հանդիպում են ամենուրեք, առավել տարածված Են [[Արարատի մարզ|Արարատ]]յան դաշտում, [[Սևանի ավազան]]ում և անտառային շրջաններում։ Զազիրքի ամենակարևոր բաղադրիչն են։
Ունեն երկար, բարակ կնճիթ, որի օգնությամբ ծակում են մաշկը և ծծում [[արյուն]]ը։ էգերը սնվում են բույսերի հյութերով կամ մարդու և կենդանիների արյունով (ծծում է իր մարմնի ծավալից 1,5 անգամ ավելի արյուն), արուները՝ միայն բուսական հյութերով։ Հասուն [[միջատներ]]ն օդային կյանք են վարում, իսկ [[թրթուռ]]ները, [[հարսնյակներ]]ն ապրում են ջրում, խոնավ հողում։
 
Մոծակների ակտիվությունը մեծանում է երեկոյան և գիշերը։ Առավել վտանգավոր են ''[[Culicidae]]'' ընտանիքի [[անոֆելես]] սեռի (մալարիային) մոծակները, որոնք փոխանցում են [[մալարիա]]յի և [[վիրուս]]ային ու ճիճվային հիվանդությունների հարուցիչներ։ [[Ոչ մալարիային մոծակներ]]ը (''Culex pipiens pipiens'') փոխանցում են ավելի քան 50 վարակիչ և մակաբուծային հիվանդություններ ([[դեղին տենդ]], [[տուլարեմիա]] և այլն)։ էգերը ձվադրում են բնական և արհեստական ջրամբարներում (կանգնած և դանդաղահոս ջրերով), ձվերից զարգանում են թրթուրները, որոնք ապրում են ջրում։
 
== Տարածվածություն ==
Մոծակները ամբողջ երկրագնդում լայնորեն տարածված են և հանդիպում են բոլոր մայրցամաքներում, բացի [[Անտարկտիդա]]յից:յից։ <ref name="Mullen2009">{{cite book |first1=Gary |last1=Mullen |first2=Lance |last2=Durden |year=2009 |title=Medical and Veterinary Entomology |publisher=Academic Press |location=London}}</ref> Առավել մեծ է [[մոծակ սովորական]]ի ({{lang-lat|''Culex pipiens''}}) արեալը , որը տարածված է ամենուր որտեղ հանդիպում է մարդը՝ նրա հիմնական զոհը:զոհը։ Տաք և խոնավ արևադարձային շրջաններում մոծակներն ակտիվ են ամբողջ տարվա ընթացքում, իսկ բարեխառն կլիմայով տարածաշրջանների սառը եղանակի ընթացքում՝ նրանք ձմեռում են:են։ Արկտիկական մոծակները տարվա ընթացքում պահպանում են իրենց ակտիվությունը միայն մի քանի շաբաթ, երբ ջերմության ազդեցությամբ սառցադաշտերի վրա կազմավորվում են ջրավազաններ:ջրավազաններ։ Այնուամենայնիվ, այս ընթացքում նրանք հասցնում են բազմանալ հսկայական քանակությամբ. մոծակների խմբերը [[հյուսիսային եղջերու]]ների հոտի յուրաքանչյուր կենդանուց մեկ օրում կարող են ներծծել մինչև 300 մլ արյուն:արյուն։ <ref name=n1>{{cite journal |title=Ecology: A world without mosquitoes |publisher=Nature |doi=10.1038/466432a |author=Fang, Janet |date=July 21, 2010 |journal=Nature |volume=466 |issue=7305 |pages=432–4 |pmid=20651669}}</ref> Մոծակների ձվերը բարեխառն լայնություններում ավելի դիմացկուն են ցրտի բացասական գործոնների հանդեպ, քան տաք կլիմայական գոտիների մոծակների ձվերը:ձվերը։ <ref>{{cite journal |author=Hawley, W. A., Pumpuni, C. B., Brady, R. H. & Craig, G. B. |title=Overwintering survival of ''Aedes albopictus'' (Diptera: Culicidae) eggs in Indiana |journal=[[Journal of Medical Entomology]] |volume=26 |issue=2 |pages=122–129 |year=1989 |pmid=2709388 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hanson, S. M. & Craig, G. B. |title=''Aedes albopictus'' (Diptera: Culicidae) eggs: field survivorship during northern Indiana winters |journal=[[Journal of Medical Entomology]] |volume=32 |issue=5 |pages=599–604 |year=1995|pmid=7473614 }}</ref> Նրանք նույնիսկ կարող են դիմանալ ձյան և բացասական ջերմաստիճանի ազդեցությանը:ազդեցությանը։ Բացի այդ, հասուն առանձնյակները կարող են գոյատևել ամբողջ ձմեռվա ընթացքում՝ համապատասխան բնակության պայմանների առկայության դեպքում (օրինակ՝ բնակելի տների ջերմ և խոնավ նկուղները):։ <ref>{{cite journal |author=Romi, R., Severini, F. & Toma, L. |title=Cold acclimation and overwintering of female ''Aedes albopictus'' in Roma |journal=Journal of the American Mosquito Control Association |volume=22 |issue=1 |pages=149–151 |year=2006 |pmid=16646341 |doi=10.2987/8756-971X(2006)22[149:CAAOOF]2.0.CO;2 }}</ref>
 
=== Տարածման միջոցներ ===
Ամբողջ աշխարհով մոծակների տարբեր տեսակներ տարածվածությունը և նրանց տարածումը մեծ հեռավորությունների վրա, որտեղ նրանք [[աբորիգեն]]ներ չեն համարվում, տեղի է ունեցել մարդու շնորհիվ:շնորհիվ։ Առաջին հերթին` ծովային ուղիներով ճանապարհորդությունների շնորհիվ. մոծակների ձվերը, [[թրթուր]]ները, [[հարսնյակ]]ները տեղափոխվում են ջրով լցված մաշված դողերի կամ պոկված ծաղիկների միջոցով:միջոցով։ Սակայն բացի ծովային տրանսպորտից մոծակները էֆեկտիվորեն սովորել են տեղափոխովել սեփական տրանսպորտային միջոցներով, բեռնատարներով, գնացքներով և նույնիսկ ինքնաթիռներով:ինքնաթիռներով։ Այսպիսով, մոծակների տարածումը դժվար է կառավարել և նույնիսկ կարանտինային միջոցները այնքան էլ արդյունավետ չեն և պրակտիկայում դժվար իրականացվող:իրականացվող։
 
== Ձևաբանական նկարագրություն ==
 
Մոծակները մանր միջատներ են (երկարությունը 4-14 մմ), երկար վերջույթներով և նեղ թափանցիկ թևերով (թևերի բացվածքը՝ 5 -ից 30 մմ):։ Շատ տեսակների մարմինը դեղին է, շագանակագույն կամ մոխրագույն, սակայն կան նաև սև կամ կանաչավուն տեսակներ:տեսակներ։ Փորիկը երկարավուն է՝ բաղկացած է 10 հատվածներից:հատվածներից։ Կուրծքը լայն է փորիկից:փորիկից։ Ոտքերը վերջանում են զույգ ճանկերով:ճանկերով։ Թևերը ծածկված են թեփուկներով, որոնց կուտակումները երբեմն առաջացնում են կետեր:կետեր։ [[Բեղիկներ]]ը բաղկացած են 15 հատվածներից:հատվածներից։ Բերանային համակարգը [[ծակող-ծծող բերանային ապարատ|ծակող-ծծող]] տեսակի է:է։ Էգերի մոտ կնճիթը երկար է և բաղկացած է ծակող մազիկներից, որոնք արուների մոտ բացակայում են<ref name="Паразитология">Паразитология и инвазионные болезни животных / ''М. Ш. Акбаев, А. А. Водянов, Н. Е. Косминков'' и др.; под ред. М. Ш. Акбаева.</ref>:։
 
Բերանային ապարատը թաքնված է շեփորանման ստորին շրթունքի հետևում, որի ներսում գտվում է ստիլետային խարտոցանման մի քանի ծնոտներ (սծ-ստորին ծնոտ և վծ-վերին ծնոտ):։ Ծնոտների օգնությամբ մոծակը ծակում է մաշկը, կնճիթը մտցնում մինչև արյունատար մազանոթներ և նույն բերանի հարմարանքներով ծծում է արյունը:արյունը։
 
''Չշփոթել''` երբեմն հսկայական մոծակներ են համարում [[երկարոտանի մոծակներ]]ի ընտանիքին պատկանող որոշ միջատների, որոնք ոտքերի և թևերի ձևով նման են մոծակկներին:մոծակկներին։
 
== Մոծակների սննդառությունը ==
[[Պատկեր:Mosquito on Flower.JPG|thumb|left|250px|Մոծակը նեկտարով սնվելիս]]
Որպես կանոն, մոծակների արուները և էգերը սնվում են [[նեկտար]]ով ու բույսերի հյութերով, սակայն շատ տեսակների էգերի [[բերանային ապարատ]]ը հարմարված է կենդանի-տերերի [[մաշկ]]ը ծակելուն, նրանց արյունը ծծելու նպատակով ([[Էկտոպարազիտիզմ]]):։ Որոշ տեսակների էգերը նախքան ձվադրելը սննդարար նյութեր ստանում է զոհի արյունից:արյունից։ Շատ այլ տեսակների մոտ էգը արյունով սնվելուց հետո ավելի շատ ձու դնելու կարողություն է ձեռք բերում:բերում։ Սննդի այս երկու աղբյուրները (բուսական նյութերը և կենդանիների արյունը) շաքարի տեսքով ([[ածխաջրեր]]) էներգիայի աղբյուր են հանդիսանում մոծակների համար:համար։ Արյունը պարունակում է ավելի շատ օգտակար սննդանյութեր, ինչպիսիք օրինակ [[լիպիդներ]]ն են. չնայած դրան մոծակներն արյունից առաջին հերթին ստանում են ձվերի պատրաստման համար անհրաժեշտ [[սպիտակուցներ]]ը:ը։ Այսպիսով գոյություն ունի որոշակի մասնագիտացում՝ Էգ մոծակները լիարժեք սննդի վերարտադրության համար սնվում են արյամբ, իսկ արուները՝ չեն սնվում մակաբուծորեն:մակաբուծորեն։ Նմանատիպ պատկեր դիտվում է նաև միջատների այլ ընտանիքների մոտ (օրինակ՝ [[ձիաճանճեր]]):։
 
Մոծակների շատ տեսակների մոտ արյան աղբյուրը տաքարյուն [[Ողնաշարավորներ|ողնաշարավոր կենդանիներ]]ն են՝ [[կաթնասուններ]]ը և [[թռչուններ]]ը:ը։ Բայց որոշ տեսակներ ունակ են սնվելու [[սողուններ]]ի, [[երկենցաղներ]]ի և նույնիսկ [[ձկներ]]ի արյունով: արյունով։
 
Մոծակների հոտառության օրգանները և զգայարանները մասնագիտած են արյան աղբյուր փնտրելու ուղղությամբ. բեղիկների վրա տեղադրված 72 տիպի հոտառական ընկալիչներից առնվազն 27-ը ուղղված են կենդանիների և մարդկանց քրտինքի հետ արտադրվող քիմիական նյութերը հայտնաբերելուն<ref>{{cite journal |author = Elissa A. Hallem |year = 2004 |title = Olfaction: Mosquito receptor for human-sweat odorant |journal = [[Nature (journal)|Nature]] |pmid = 14724626 |volume = 427| issue = 6971 | pages = 212–213| doi = 10.1038/427212a|last2 = Nicole Fox |first2 = A. |last3 = Zwiebel |first3 = Laurence J. |last4 = Carlson |first4 = John R.}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/science/medicine/article7014046.ece |publisher=The Times |location=London |title=Sweat and blood why mosquitoes pick and choose between humans |first=Hannah |last=Devlin |date=February 4, 2010 |accessdate=May 13, 2010}}</ref>:։ [[Ադես]] (''Aedes'') ցեղի մոծակների մոտ զոհին (տիրոջը) որոնելը տեղի է ունենում երկու փուլով՝ օբյեկտին բնորոշ շարժումների և նրա քիմիական ու ֆիզիկական հատկանիշների ընկալմամբ<ref name="Estrada">{{cite book |author=R. G. Estrada-Franco & G. B. Craig |year=1995 |title=Biology, disease relationship and control of ''Aedes albopictus'' |publisher=Pan American Health Organization |location=Washington, D.C. |series=Technical Paper No. 42}}</ref>:։
 
274 653

edits