«Նախիջևանի խանություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
clean up, փոխարինվեց: : → ։ oգտվելով ԱՎԲ
չ (clean up, փոխարինվեց: : → ։ oգտվելով ԱՎԲ)
[[Պատկեր:Նախիջևանի սբ. Գևորգ եկեղեցին.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Նախիջևան)|Նախիջևանի Սբ. Գևորգ եկեղեցին]]]]
[[Պատկեր:Nakhchivan khan palace7.JPG|մինի|աջից|[[Նախիջևանի խաների պալատ]]ը]]
Նախիջևանի խանության ստեղծումը ''նորույթ''<ref name="ց"/><ref name="օ">[http://raa.am/Teghekagir/naxijevan_teghekanq_e.html Հայկական հետազոտությունների ինստիտուտ, Նախիջևան մասին , հայերեն]</ref><ref name="լ">[http://www.yerkramas.org/2012/11/06/pogublennyj-golub-noya/ Երկրամաս ամսագիր, Նոյի աղավնի հոդված]</ref> էր նրա պատմության մեջ. թե՛ դրանից առաջ, թե՛ դրանից հետո նրա տարածքը ամբողջությամբ եղել է [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]]<ref name="ց"/><ref name="օ"/><ref name="m"/> , [[Երևանի խանություն|Երևանի խանության]]<ref name="ց"/><ref name="օ"/>, [[Հայկական մարզ]]ի<ref name="ց"/><ref name="օ"/>, [[Երևանի նահանգ]]ի<ref name="օ"/><ref name="հ">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/71319/%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8C Նախիջևանի մասին հրեական հանրագիտարանում, ռուսերեն]</ref> կամ [[Հայաստանի Հանրապետություն|Հայաստանի Հանրապետության]] անբաժան մասը<ref name="օ"/><ref name="m"> Սովետական Մեծ Հանրագիտարան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ</ref>: [[1725]]թ. թուրք օսմանցիները գրավում են [[Նախիջևան]]ը և վերջ տալիս Երևանի կուսակալությունը ([[1501]]-[[1724]])<ref name="m"/> : Վերջինս մուսուլմանների շրջանում հայտնի էր նաև որպես Չուղուր-Սաադ<ref name="օ"/>: [[1747]] թվականին կուսակալության տարածքը բաժանվում է 2 խանությունների՝ Երևանի և Նախիջևանի<ref name="m"/> : Այդ ձևական միավորը ունենում է ընդամենը 80 տարվա կյանք<ref name="m"/> ՝ [[1827]] թվականին նվաճվելով<ref name="հ"/> ռուսական բանակի և հայ կամավորական ջոկատների կողմից:
 
[[Նախիջևան]]ը, որը հայերն անվանում էին նաև Նախճավան<ref name="ց"/>, հիմնադրվել է մ.թ.ա. [[16-րդ դար]]ում<ref name="լ"/> և ունի 3500 տարվա պատմություն<ref name="լ"/><ref name="ա">[http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=7028#.Uu_JzD2Sw88 Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն]</ref>: Այն [[Մեծ Հայք|Հայոց թագավորության]] անբաժան մաս էր կազմել նրա կազմավորումից՝ [[մ.թ.ա. 6-րդ դար]]ից սկսած<ref name="ց"/><ref name="լ"/>: Նախիջևան և [[Գողթան]] գավառները մտել են [[Մեծ Հայք]]ի [[Վասպուրական]] նահանգի մեջ<ref name="օ"/><ref name="լ"/><ref name="ա"/>: [[9-րդ դար]]ում այն մտնում է [[Բագրատունյաց Հայաստան]]ի տարածքի մեջ՝ սկզբում որպես [[Արծրունիներ]]ի, ապա՝ [[Սյունիներ]]ի, իսկ վերջում՝ [[Բագրատունիներ]]ի կալվածք<ref name="օ"/><ref name="լ"/>: [[12-րդ դար]]ում Նախիջևանը [[Զաքարյան Հայաստան|Զաքարյան]] իշխանապետության կազմում էր, և գավառը [[Վայոց Ձոր]]ի հետ միասին ամբողջությամբ պատկանում էր [[Պռոշյաններ|Պռոշյան]] իշխանական տոհմին<ref name="ց"/><ref name="օ"/>: Նրանց օրոք կառուցվում են տասնյակ եկեղեցիներ ու վանքեր, բերդեր ու ամրություններ<ref name="ց"/>:
[[Պատկեր:Jugha-002l.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Ամենափրկիչ վանք (Նոր Ջուղա)]] ]]
[[Պատկեր:Ագուլիսի սբ.Երրորդություն եկեղեցի.jpg|մինի|աջից|[[Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (Ագուլիս)|Ագուլիսի Սբ.Երրորդություն եկեղեցի]]]]
[[1603]]-[[1604]] թվականներին [[Արևելյան Հայաստան]]ի, այդ թվում՝ [[Նախիջևան]]ի հայությունը պարսից [[Շահ-Աբբաս |Շահ-Աբբաս Առաջինի]] հրամանով գաղթեցվում է [[Պարսկաստան]]<ref name="ն">Վերա Մորեեն, Կրոնական փոքրամասնությունների կարգավիճակը Սեֆյան Իրանում 1617-61, Մերձավոր Արևելքի ուսումնասիրություններ, հատոր 40, համար 2 (1981), 128-129 էջեր, անգլերեն</ref>: Այս գործընթացի արդյունքում Նախիջևանը հայաթափվում է և հայերը կազմում են պատմական այդ գավառի 20-25 տոկոսը: [[18-րդ դար]]ում [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանի]] կայսրուհի [[Եկատերինա II|Եկատերինա 2-րդ Մեծ]]ը նվաճում է [[Հյուսիսային Կովկաս]]ը և արևելահայերին հրավիրում գալ և բնակվել այդտեղ<ref name="ց"/>: [[Արարատյան դաշտ]]ից տեղափոխված հայերը հիմնում են [[Արմավիր]] քաղաքը<ref name="ց"/>, որը մինչ այժմ չի փոխել իր անունը, իսկ Նախիջևանի հայերը՝ [[Նոր Նախիջևան]]ը, որի հիմքում կառուցվել է [[Դոնի Ռոստով]] քաղաքը<ref name="ց"/>: Այդ է պատճառը, որ [[1827]] թվականին Նախիջևանի ազատագրման ժամանակ խանության շուրջ 50.000 բնակիչներից միայն 12.000-ն էր հայ<ref name="m"/><ref name="հ"/>: [[1828]]-[[30]] թվականներին պարսկահայերի ներգաղթի և մուսուլմանական բնակչության մասնակի արտագաղթի արդյունքում հայերի կազմում են մինչև 40-45 տոկոս<ref name="m"/><ref name="հ"/>:
[[Պատկեր:Ցղնայի սբ. Աստվածածին եկեղեցին.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ցղնա)|Ցղնայի Սբ. Աստվածածին եկեղեցին]]]]
[[Պատկեր:Ագուլիսի սբ.Քրիստափոր եկեղեցի.jpg|մինի|աջից| [[Սուրբ Քրիստափոր եկեղեցի (Ագուլիս)]] ]]
[[Պատկեր:Շոռոթի սբ. Հակոբ Հայրապետ եկեղեցին.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Հակոբ Հայրապետ եկեղեցի (Շոռոթ)|Շոռոթի Սբ. Հակոբ Հայրապետ եկեղեցին]]]]
[[Պատկեր:Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին.jpg|մինի|աջից|[[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի (Ագուլիս)|Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցի]]]]
Հարյուրամյակներ շարունակ՝ մինչև [[1603]]-[[1604]] թվականների բռնագաղթը<ref name="ց"/><ref name="ն"/>, հայերը կազմել են Նախիջևանի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը<ref name="ց"/><ref name="օ"/><ref name="յ">[http://armenianhouse.org/aivazyan-a/nakhichevan/places.html Արգամ Այվազյան, Նախիջևանի ԻՍՍՀ հայկական հուշարձանները]</ref>: [[11-րդ դար]]ում [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] կործանումից երկու տասնամյակ անց Նախիջևանը գրավում են սելջուկ-թյուրքերը<ref name="օ"/>: Նրանց իշխանությունը Նախիջևանում տևում է մեկ դար՝ մինչև [[12-րդ դար]]ի վերջ, երբ հայ-վրացական զորքերը [[Զաքարյան]] իշխանների հրամանատարությամբ ազատագրում են այն: [[13]]-[[15-րդ դար]]երում Նախիջևանը ասպատակում են թաթար-մոնղոլական զորքերը, ապա՝ թուրքմենական [[ակ-կոյունլուներ|ակ-կոյունլու]] և [[Կարա-Կոյունլուներ|կարա-կոյունլու]] ցեղերը<ref name="օ"/>: [[1502]] թվականին Նախիջևանը մտնում է [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]] կամ բեկլարբեկության տարածքը, որը մուսուլմանները անվանում էին նաև Չուղուր-Սաադի բեկլարբեկություն<ref name="m"/> : [[1827]] թվականին Նախիջևանը միանում է [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսաստանին]]<ref name="լ"/><ref name="հ"/> և մինչև [[1920]] թվականը ազատվում մուսուլմանական տիրապետությունից: Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Նախիջևանի ու Շարուրի շրջանները պետք է հանձնվեին ''երրորդ պետության:պետության։'' [[1921]] թվականին, անտեսելով Նախիջևանի բնակչության շուրջ 60 տոկոս կազմող հայերին՝ նախ [[Մոսկվայի պայմանագիր|Մոսկվայի]], ապա՝ [[Կարսի պայմանագիր|Կարսի պայմանագրերով]] Նախիջևանը որպես ինքնավար հանրապետություն բռնակցվում է [[Խորհրդային Ադրբեջան]]ին:
[[Պատկեր:Ագուլիսի սբ.Ստեփանոս եկեղեցի.jpg|մինի|ձախից|[[Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ագուլիս)]] ]]
[[Պատկեր:Փառակայի սբ. Կարապետ վանքը.jpg|մինի|աջից|[[Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (Փառակա)|Փառակայի Սբ. Կարապետ վանքը]]]]
274 658

edits