«Ահմադ իբն Հանբալ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 1189 բայտ ,  7 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
| պատկեր = Ահմադ իբն Հանբալ.jpg
| նկարագրում = (իրավագետ, աստվածաբան)
| ծննդյան օր =[[780]] / [[164]] Հիջ.հիջրա
| ծննդավայր = [[Բաղդադ]]
| վախճանի օր = [[855]] / [[241]] Հիջ.հիջրա
| վախճանի վայրը = [[Բաղդադ]]
}}
 
'''Ահմադ իբն ՀանբալըՀանբալ''' ( [[780]] / [[164]] Հիջ.հիջրա – [[855]] / [[241]] Հիջ.հիջրա) ամբողջական անուն՝ {{lang-ar| أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل الشيباني الذهلي}}, {{transl|ar|DIN|''Աբու 'Աբդալլահ Ահմադ իբն Մուհամմադ իբն Հանբալ ալ-Շայբանի ալ-Զահիլի''}}, [[արաբ]] [[մուսուլման]] [[իրավագետ էր]] և [[աստվածաբան]], համարվում է [[սուննի իսլամիիսլամ]]ի 4չորս իրավագիտական դպրոցներից մեկի՝ [[հանբալիականություն|հանբալիականության]] հիմնաֆիրը։հիմնադիր։
 
==Կենսագրություն==
 
Ահմադ իբն Հանբալ Աբու Աբդալլահը ([[780]]-[[855]]) հանբալիների դոգմատիկ-իրավական դպրոցի և կրոնաքաղաքական շարժման հիմնադիրն է։ Ծնվել է [[Բաղդադ]]ում, ուր նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր [[Խորասան]]ից՝ որդու ծննդից ոչ շատ առաջ։ 15 տարեկանից մինչև [[816]] թ.թվականին Ահմադը ուսումնասիրում էր [[հադիսները]] (արաբերեն՝ {{lang-ar|الحديث}}) և ֆիկհը (արաբերեն՝ {{lang-ar|الفقه}}), այցելել էր մուսուլմանական աստվածաբանության գլխավոր կենտրոնները, հանդիպել էր իր ժամանակի գրեթե բոլոր առաջատար ուլեմների՝ այդ թվում Աբու Յուսուֆի և աշ[[Մուհամմադ ալ-Շաֆի|ալ-Շաֆի’իիՇաֆի'ի]]ի հետ։
 
Նրան հաջողվել էր կապեր հաստատել [[Հիջազ]]ի, [[Սիրիա]]յի և [[Իրաք]]ի տրադիցիոնալիստներիավանդապաշտների տարիքավոր սերնդի առավել ազդեցիկ ներկայացուցիչներիներկայացուցիչների՝ հետ՝ ՎաքիՎակի իբն ալ-ՋարրախՋարրահ, Յազիդ իբն Հարուն, Յահյա իբն Մա’ին։Մա'ինի և ուրիշների հետ։ Խորը գիտելիքների և բարեպաշտ ապրելակերպի շնորհիվ նա աստիճանաբար հեղինակություն է ձեռք բերում։ Ահմադ իբն Հանբալի գործունեության գագաթնակետը համընկավ մութազալիտական[[մութազալիականություն|մութազալիական]] քալամի[[քալամ]]ի դեմ ավանդական աստվածաբանության պայքարի ակտիվացման շրջանին։ Խալիֆա [[ալ-ՄամունիՄամուն]]ի կողմից սահմանված «փորձության» (արաբերեն՝ {{lang-ar|مهنة}}) առաջին իսկ տարում, որը ցանկանում էր հասարակությանը պարտադրել մի շարք մութազալիտական դոգմաներ (առաջին հերթին Ղուրանի՝ ստեղծված լինելու մասին դոգման), Ահմադն հայտնվեց փորձության ենթարկվողների հատուկ խմբում։ Երկու տարիտարի՝ ([[833]]-[[834]]) թվականներին, նրան պահում էին բանտում։
 
Խալիֆաներ ալ-Մամունն ու ալ-Մութասիմն անձնական հետաքրքրվա-ծությունհետաքրքրվածություն դրսևորեցին նրա հարցում։ [[Ալ-ՄութասիմիՄութասիմ]]ի հրամանով նա ենթարկվեց խարազանման, սակայն հետո ժողովրդական դժգոհություններից խուսափելու համար ազատ արձակվեց՝ Բաղդադում[[Բաղդադ]]ում ապրելու թույլտվությամբ։ ''Ահմադ իբն Հանբալն առաջին աստվածաբանն էր, որ 2երկու խալիֆների դեմ դուրս գալով՝ հրաժարվեց ընդունել [[Ղուրան]]ի ստեղծված լինելուգաղափարը։լինելու գաղափարը։'' Եվ թեև նրանից հետո ևս մի քանի հայտնի աստվածաբաններ կարողացան դիմանալ փորձությյուններին, ավանդույթը [[սուննի իսլամ|սուննիական]] ավանդականության հաղթանակը կապում է Ահմադ իբն Հանբալի անվան հետ։ Ահմադի՝ որպես «նորարարություններից իսլամի փրկչի» մեծ հեղինակությունը նպաստեց բաղդադյան տրադիցիոնալիստներիավանդապաշտների առավել վճռական մասի՝ նրա շուրջ համախմբմանը։
 
==Գործունեություն==
 
Ծերունազարդ Ահմադ իբն Հանբալը նրանց կողմից ճանաչվեց նոր կրոնա[[կրոն]]ա-[[քաղաքականություն|քաղաքական]] շարժման գաղափարական առաջնորդ և շարժումը կոչվեց նրա անունով։ Կյանքի վերջին տարիներին նրա ազդեցությունն այնքան նշանակալի դարձավ, որ խալիֆախալիֆ [[ալ-ՄութավաքիլըՄութավաքիլ]]ը, որը վերականգնել էր տրադիցիոնալիզմի դիրքերը, բավականին ջանքեր ներդրեց, որպեսզի ստանա նրա աջակցությունը։ Ձևականորեն մերժելով խալիֆայիխալիֆի ընկերութ-յունը՝ընկերությունը՝ Ահմադը համագործակցում էր նրա հետ մութազալիտների[[մութազալիականություն|մութազալիական]]ների դեմ պայքարում։ Խալիֆայի խնդրանքով նա կազմեց Բաղդադի և Բասրայի[[Բասրա]]յի առավել ակտիվ մութազալիտներիմութազալիականների ցուցակը՝ մութազալիտներիմութազալիականների և քալամի այլ հետևորդների դեմ ուղիղ ելույթներ նախաձեռնելով։ Ահմադ իբն Հանբալը մահացավ Բաղդադում՝[[Բաղդադ]]ում՝ իր հետևից թողնելով աշակերտների և հետևորդների մի մեծ խումբ։
 
Ահմադ իբն Հանբալը տրադիցիոնալիստական ուսմունքի գլխավոր համակարգողներից մեկն է։ Մերժելով հավատքի դոգմաների ռացիոնալիստական բացատրությունների հնարավո-րությունը՝ Ահմադն իր ամբողջ ուշադրությունը սևեռեց «այս կյանքի» խնդիրների լուծմանը։ Նա ակտիվորեն մշակում էր «կրոնական պրակտիցիզմի փիլիսոփայություն», որի հիմքում ընկած էր հասարակության կյանքի ճիշտ կազմակերպման ձգտումը։ [[9-րդ դարիդար]]ի [[20]]-[[40]]-ական թթ.թվականների կրիզիսիճգնաժամի արդյունքում հասարակությունում ձևավորված կրոնա[[կրոն]]ա-[[քաղաքականություն|քաղաքական]] իրավիճակը գնահատելով՝ Ահմադն եկավ այն եզրահանգմանը, որ անհրաժեշտ է վերադառնալ այն կարգուկանոնին, որը տիրում էր, իր կարծիքով, «իսլամի ոսկեդարում»` [[Մուհամմադ մարգարե|Մուհամմադ]]ի և նրա հետևորդ-ներիհետևորդների առաջին սերունդների ժամանակ:
 
Ահմադ իբն Հանբալը կարծում էր, որ Ալլահին[[Ալլահ]]ին խոսքով, գործով և մտքերով ծառայելու ճանապարհին մուսուլմանական[[մուսուլման]]ական առաքինության բարձրագույն աստիճանը «հավատն» է ({{lang-ar|الإيمان}}՝ իման, արաբերեն՝ الإيمان)։: Աստվածաբանի ստեղծագործություններում հատուկ ուշադ-րությունուշադրություն է հատկացված «նորարարությունների ծայրահեղ կոնցեպցիաների» (բիդա’,{{lang-ar|بداع}}՝ արաբերեն՝ بداعբիդա') մշակմանը, որի համաձայն այն բոլոր նորարարությունները հավատքում և կյանքում, որոնք հիմնա-վորումհիմնավորում չունեն Ղուրանում[[Ղուրան]]ում և հադիսներում[[հադիսներ]]ում և հաստատված չեն մուսուլմանական հեղինակութ-յուններիհեղինակությունների առաջին 3երեք սերունդների «միասնական կարծիքով» (իջմա’,{{lang-ar|الإجماع}}՝ արաբերեն՝ الإجماع[[իջմա]]'), պետք է դատապարտվեն։ Ահմադի քաղաքական հայացքներն առանձնանում էին պրագմատիզմով։ Մի կողմից նա ճանա-չումճանաչում էր կուրեյշիտներիկուրեյշցիների ցանկացած ներկայացուցչի խալիֆա լինելու իրավունքը, մյուս կողմից՝ հնարավոր էր համարում «մարդկանց մեջ հավատքիհավատի նկատմամբ կասկածներ առաջացնող» խալիֆայի պաշտոնազրկումը։ Նա ճանաչում էր կրոնաքաղաքական պայքարի, «խռովությունների» ({{lang-ar|فطنة}}՝ ֆիտնա, արաբերեն՝ فطنة) թույլատրելի լինելը, կոչ էր անում խռովությունների մեջ մտնելու դեպքում մինչև վերջ պնդել սեփական կարծիքը։ Ահմադը նշում էր, որ աստվածաբանները պետք է ազդեցություն ունենան կառավարչի վրա։
 
Ահմադ իբն Հանբալի պահպանված ստեղծագործությունների մեջ առավել նշանավոր են «Մուսնադը»(արաբերեն՝ ({{lang-ar|المسند}})`՝ ավելի քան [[30]] հազար հադիս և 6 ‘ակիդ'ակիդ պարունակող հավաքածու, «ՔիթաբԱղոթքի աս-Սալաթըգիրքը» (արաբերեն՝ {{lang-ar|كتاب الصلاة}}՝ քիթաբ աս-սալաթ)`՝ նվիրված աղոթքի կանոններին և հասարակությունում աստվածաբանների դերին, «ՔիթաբՊատասխաններ առ-ռադդտարբեր ‘ալա-լհայացքներին ջահմիյաու վա-զ-զանադիկանհերետիսկոսություններին» (արաբերեն՝{{lang-ar| كتاب الرد على الجهمية والزنادقه}}՝ քիթաբ առ-ռադդ 'ալա-լ ջահմիյա ուա-զ-զանադիկա)`՝ բանավիճական ստեղծագործություն, որում Ահմադ իբն Հանբալը մանրամասն շարադրել է աստվածային ատրիբուտների մասին ավանդական պատկերացումները:
 
== Ալ-Հանբալիյյա ==
 
[[Իսլամ]]ը բաժանվում է 2 ուղղության՝ [[սուննի|սուննիզմ]] և [[շիա|շիիզմ]]: Սուննի մուսուլմաններըունեն կրոնաիրավաբանական 4 դպրոց՝ [[Աբուհանաֆիական Հանիֆամազհաբ|հանաֆիական]], [[Մալիք իբնմալիքիական Անասմազհաբ|մալիքիական]], [[Մուհամմադշաֆիական Շաֆիմազհաբ|շաֆիական]] և [[Ահմադ իբնհանբալյան Հանբալմազհաբ|հանբալյան]]:
 
Հանբալիները իրենց անունը ստացել են հիմնադիր Ահմադ իբն Հանբալի անունից: Ի տարբերություն այլ սուննիական մազհաբների` հանբալիականությունը ծագել է որպես կրոնա[[կրոն]]ա-[[քաղաքականություն|քաղաքական]] շարժում և հետո միայն մտել դոգմատիկ-իրավական դպրոց։ Հայտնվելով 9-րդ դարի սոցիալ-քաղաքական սուր ճգնաժամի շրջանում (միհնա, արաբերեն՝ {{lang-ar|المهنة}}՝ միհնա)`՝ հանբալիականությունն իր տեսությունում և պրակտիկայում արտահայտեց տրադիցիոնալիզմի առավել պահպանողական կողմնակիցների ({{lang-ar| أهل الحديث՝ ահլ ալ-հադիս, արաբերեն՝ أهل الحديث) հայացքները, դարձավ նրանց յուրատեսակ ռեակցիան` փոփոխություններ կատարելու հասարակության սոցիալ-քաղաքական և կրոնական կյանքում։
 
Հանբալիականության հիմնադիրները, որոնք իրենց ժամանակակից դարաշրջանն համարում էին մուսուլմանական[[մուսուլման]]ական հասարակության խորը պառակտման շրջան, կրիզիսի հիմնական պատճառը հա-մարումհամարում էին շահադիտական տեսության ({{lang-ar|كلام}}՝ քալամ, արաբերեն՝ كلام) տարածումը՝ դոգմատիկայում և իրավունքում իր ռացիոնալիստական մեթոդներով։ Հանբալիականության գաղափարախոսները առաջ քաշեցին Մարգարեի[[Մուհամմադ մարգարե|մարգարեի]] սուննային՝ որպես հավատքի հեղինակավոր աղբյուրի, դիմելու միջոցով իսլամի մաքրման գաղափարը։ Վաղ հանբալիական ստեղծագործությունները ներկայացնում են սուննայի կոնցեպցիաների զարգացման կարևոր փուլ՝ դրանցում սուննան հայտարարվում է ղուրանական տեքստի համար բացատրություն՝ [[թաֆսիր]] (արաբերեն՝{{lang-ar| السنة تفاسير القرآن,}}՝ աս-սուննա թուֆասսիրու-լ-կուր’անկուր'ան), հադիսների հեղինակությունը նրանք գրեթե հասցրեցին Ղուրանի[[Ղուրան]]ի տեքստի մակարդակին, պնդելով, որ դրանք անհրաժեշտ է հավատով ընդունել՝ ելնելով բի-լա քայֆա սկզբունքից (արաբերեն՝{{lang-ar| بلا كيف}} չհարցնելով «ինչպե՞ս»)։ Սուննայի հեղինակության ստեղծման գործում կարևորագույն քայլ էր այն մուսուլմանի հավատքի իսկության որոշման գլխավոր չափանիշ հայտարարելը ։:
[[Պատկեր:Madhhab Map2.png|մինի|աջից]]
Հանբալիականներն առաջիններից մեկն էին, որ ձեռնամուխ եղան ավանդական դավանանքի համակարգմանը։ Այդ գործընթացը դեռ վաղ շրջանում ([[9]]-[[10 դդ.դար]]եր) արտահայտում գտավ տարբեր ժանրերի մի շարք աշխատանքների ստեղծման մեջ (արաբերեն՝ {{lang-ar|عاقد,}}՝ ‘ակիդներ'ակիդներ, հադիսների հավաքածուներ, հանբալիական հեղինակությունների դատողությունների հավաքածու, հատուկ աստվածաբանական ստեղծագործություններ), որոնցում շարադրվում էին հավատքի[[հավատի հիմքեր|հավատի]] և իրավունքի հիմքերի ավանդական մեկնաբանման ընդհանուր և մասնավոր դրույթները, մուսուլմանական հասարակության պատմությունները, ներկայացված էր ավանդական դոքսոգրաֆիա, ու-սումնասիրվումուսումնասիրվում էին հասարակության սոցիալ-քաղաքական կարևոր հարցեր: Հանբալիականներին բնորոշ են պարզությունը, դոգմատիկ պատկերացումների հասկանալիությունը, դրանց ոչ էլիտար բնույթը` ի տարբերություն, օրինակ, մութազալիտական դոգմաների, որոնք կենտրո-նացածկենտրոնացած են հասարակության կրթված մասի վրա։ Հանբալիականներն հանդես եկան որպես հակառակորդներ Ղուրանի տեքստի և հադիսների՝ ինչպես բառացի, այնպես էլ այլաբանական բացատրությանը, մերժում էին հավատքի դոգմաների ցանկացած ռացիոնալ մեկնաբանման հնարավորությունը։
 
Լինելով աստվածային նախասահմանության անվերապա-հության կողմնակիցներ՝ հանբալիականներն, այնուամենայնիվ, համարում էին, որ մարդու հավատը (արաբերեն՝ ايمان,{{lang-ar|الإيمان}}՝ իման) կախված է նրա կատարած լավ արարքներից։ Մարդկային արարքների՝ որպես նրա կատարելագործման լավագույն պայմանի, ներառումը «հավատի» կատեգորիայի մեջ սահ-մանեցսահմանեց հանբալիականնների սոցիալական ակտիվության բարոյական մոտիվացիան (պատճառաբանություն)։ Հանբալիական գաղափարախոսության կարևոր ասպեկտ դարձավ հավատքի և իրավունքի ասպարեզում ցանկացած նորարարությունների (արաբերեն՝ ({{lang-ar|بداع,}}՝ բիդ’աբիդա') մերժումը, որոնք ուղղակի հիմնավորում չունեն Ղու-րանում և հադիսներում։ Նորարարությունների նկատմամբ անհանդուրժողական հանբալիա-կանները, սակայն, վճռականորեն հանդես եկան ցանկացած ծայրահեղ դրսևորումների դեմ, ինչպես հավատքի, այնպես էլ հասարակության կյանքի պրակտիկ կազմակերպման ոլորտնե-րում։ Հանբալիականները քննադատում էին խռովություններում ({{lang-ar|فطنة}}՝ ֆիտնա) մասնակցությունը՝ հասարակությունում կարգուկանոնի վերականգման լավագույն մեթոդ համարելով նրա ղեկավարների և շարքային անդամների առջև խրատական ելույթներ (արաբերեն՝ {{lang-ar|نصيحة,}}՝ նասիհա) ունենալը։ Հանբալիները պահանջում էին հնազանդվել օրինական կառավարչին, անկախ այն բանից՝ արդար է նա, թե ոչ։ Նրանք պատվիրում էին «հանապազօրյա հաց» հայթայթել ցանկացած թույլատրելի միջոցներով՝ մարդկային բարօրության (կասբ) ձեռք բերման սկզբունքն հակադրելով սուֆիականին՝ «Ալլահին ապավինելուն» (արաբերեն՝ {{lang-ar|توكل,}}՝ թավաքքուլ)։:
 
== Ուսմունքի տարածումը ==
 
Արդեն [[10-րդ դարիդար]]ի առաջին քառորդում, [[հանբալյան մազհաբ|հանբալիականներն]] առաջ քաշեցին ամբողջ մու-սուլմանական[[մուսուլման]]ական հասարակության միավորման գաղափարը։ Այդ ժամանակահատվածում հանբալիական գրականության մեջ ամրապնդվում են «սուննայի կողմնակիցների» էլիտարության և, հետևաբար հենց իրենց՝ հանբալիականների՝ որպես սուննայի կոնցեպցիայի գլխավոր պահա-պաններիպահապանների մասին պատկերացումները։ Հանբալիական հեղինակները կենտրոնացնում են իրենց ուշադրությունը սեփական էթիկա-իրավական պատվիրանների համակարգի ստեղծման վրա,: որինԴրան հետևելը, ըստ իրենց մտահղացման, կապահովեր հավատքի մաքրության պահպանումը և կերաշխավորեր հասարակության կյանքի ճիշտ կազմակերպումը։
 
Թեև հանբալիական իրավական դպրոցը կազմավորվել է 11-րդ դարի սկզբում՝ հանբալիական իրավունքի մասին ընդհանուր աշխատություններն առաջացել են շատ ավելի ուշ։ Դրանցից մեկնմեկը «Քիթաբ ալ({{lang-‘ումդա ֆի ահքամ ալ-ֆիկհը» (արաբերեն՝ ar|كتاب العمدة في أحكام الفقه}}՝ քիթաբ ալ-'ումդա ֆի ահքամ ալ-ֆիկհ) պատկանում է ՄուվաֆֆաքՄուվաֆֆակ ադալ-դինԴին իբն Կուդամին ([[1146]]-[[1223]]), երկրորդը՝երկրորդը ({{lang-ar|السياس الشريعة}}՝ «աս-Սիյաս աշ-Շար’իյան» (արաբերեն՝ السياس الشريعةՇար'իյան),՝ գրվել է [[13-րդ դարումդար]]ում [[Իբն ԹայմիայիԹայմիա]]յի կողմից։ Հանբալիական իրավունքի գլխավոր աղբյուրներն են Ղուրանն[[Ղուրան]]ն ու [[սուննա|Մարգարեի սուննան։սուննան]]։ Հանբալիականներն ընդունում էին հասարակության համաձայնությունը (ալ{{lang-իջմա’ar|الإجماع}}՝ [[իջմա]]')` այն սահմանափակելով Մուհամմադի[[Մուհամմադ մարգարե|Մուհամմադ]]ի հետևորդների և կողմնակիցների առաջին սե-րունդներովսերունդներով: Ձևականորեն մերժելով ցանկացած ռացիոնալ մեթոդները` հանբալիականները փաստորեն օրինականացրին անալոգիայով (ալ{{lang-ar|القياس}}՝ [[կիյաս]]') դատելը։
 
Հանբալիականների գաղափարները գտան [[Իրաք]]ի, [[Խորասան]]ի, [[Սիրիա]]յի, [[Հիջազ]]ի քաղա-քայինքաղաքային բնակչության միջին և ստորին խավերի լայն աջակցությունը և զգալի ազդեցություն ունեցան անդալուսյան տրադիցիոնալիստական դպրոցի վրա։ Ամբողջ միջնադարի ընթացքում հան-բալիականներըհանբալիականները, իրենց վրա վերցնելով սուննիական «ուղղահավատության» կրողների դերը, մեկ անգամ չեն մասսայական քաղաքային շարժումների գլուխ կանգնել։ Նոր ժամանակներում Մարգարեի սուննային դիմելու միջոցով իսլամի «նորացման», նորարարությունների դեմ պայ-քարի գաղափարները վերածնվեցին վահաբիների՝ իսլամական բարենորոգման ներկայացուցիչների կողմից։ Ներկայումս հանբալիական գաղափարախոսությունը լայնորեն օգտագործ-վում է «[[Մուսուլման եղբայրներիեղբայրներ]]ի» կողմից։ Հանբալիականների դոգմատիկ-իրավական դպրոցը պաշտոնապես ընդունված է [[Սաուդյան Արաբիա]]յում։
 
== Գրականություն ==
== Օգտագործված գրականություն ==
 
* Ислам։ Энциклопедический Словарь. Mосква, 1991
 
== Արտաքին հղումներ ==
 
* [http://www.islamicawakening.com/viewarticle.php?articleID=1193& Ահմադ իբն Հանբալ, անգլերեն]
* [http://islamstory.com/ar/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%A3%D8%AD%D9%85%D8%AF Իմամ Ահմադ իբն Հանբալ, արանբերեն]
* [http://library.islamweb.net/newlibrary/showalam.php?ids=12251 Իմամ Ահմադ իբն Հանբալ, արանբերեն][http://www.islamhouse.com/p/68832 Ահմադ իբն Հանբալ, անգլերեն]
 
[[Կատեգորիա:Իսլամագիտություն]]
82 200

edits