Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 56 բայտ, 5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
}}
[[Պատկեր:World.distribution.testudines.1.png|right|thumb|upright=1.3|Աշխարհում կրիաների տարածվածությունը:<br />Սեւ՝ ցամաքային եւ քաղցրահամ ջրերի կրիաների,<br />Կապույտ՝ ծովային կրիաների:]]
'''Կրիաներ''' ([[լատիներեն]]՝ Testudines) [[սողուններ]]ի դասին պատկանող զրահավոր ցամաքային և ջրային կենդանիներ են։ Տարածված են համարյա ամբողջ [[երկրագունդ|երկրագնդ]]ով մեկ։ Հայտնի է, որ կրիաները գոյություն են ունեցել 220 միլիոն տարի առաջ<ref name="Li-etal">{{Harvnb|Li|Wu|Rieppel|Wang|2008}}</ref> և հանդիսանում էեն սողունների դասի ամենահին խումբը, ավելի հին, քան [[մողեսներ]]րիի, [[օձ]]երի կամ [[կոկորդիլոս]]ների խմբերը։
 
Կրիաները սերում են ցամաքային հնագույն, անհետացած սողունների մի ճյուղից՝ [[կատիլոզավր]]երից։ Դարավոր զարգացման ընթացքում նրանցիիցնրանցից շատերն աստիճանաբար հարմարվել են անուշահամ ջրերում ու ծովերում ապրելու պայմաններին։<br />
Ներկայումս հայտնի է կրիաների 210 տեսակ, որոնցից երեքը՝ [[Միջերկրածովյան կրիա|միջերկրածովյան]], [[Կասպիական կրիա|կասպիական]] և [[ճահճային կրիա]]ները՝ հանդիպում են [[Հայաստան]]ի տարածքում։<br />
Կրիաները երկարակյաց կենդանիներ են։ Առանձին տեսակների կյանքի տևողությունը հասնում է մինչև 120 տարվա։տարի։ Ամենաերկարակյացները [[գալապագոսյան կրիա]]ներն են, որոնք անազատության մեջ կարող են ապրել մինչև 170 տարի։
 
== Տեսքը և կազմվածքը ==
[[Պատկեր:SmithTestudoSkeletonTagged.PNG|thumb|center|480px|Կրիայի կմախքը՝ 1 — գանգը; 2 — վզի ողներ; 3 — թիակներ; 4 — ուսոսկր; 5 — արմունկոսկր; 6 — բազկոսկր; 7 — մեծ մատ; 8 — միջնամատ; 9 — ճկույթ; 10 — մարմնի ողներ, 11 — պլաստրոն; 12 — կոնք; 13 — պոչի ողներ; 14 — փոքր ազդրոսկր; 15 — մեծ ազդոսկր]]
[[Պատկեր:London Zoo 00996.jpg|thumb|left|260px|Յուղաբլիթաձեւ կրիան [[Լոնդոն]]ի կենդանաբանական այգում:]] [[Պատկեր:Hawaii turtle 2.JPG|thumb|left|260px|Ծովային կրիա:]]
Կրիաներն իրենց արտաքինով տարբերվում են մյուս կենդանիներից` շնորհիվ պատյանի։ Պատյանը լինումկարող է ունենալ ոսկրային կառուցվածքիկառուցվածք ևկամ լինում էլինել փափուկ, մաշկային՝մաշկային, ինչպես ծովերում բնակվող կրիաների մոտ։
 
Զրահի ձևը թույլ է տալիս պարզելու, թե ինչպիսի կյանք է վարում կրիան։ Կրիաներից շատերն ունեն մեծ, գմբեթանման զրահ, ինչը դժվարացնում է, որ գիշատիչները կարողանան ջարդել այն ջարդեն իրենց երախի մեջ։երախում։ Մի քանի բացառություններից մեկն Աֆրիկյան բլիթանման կրիան է, որի զրահն ունի տափակ ձև, ինչը թույլ է տալիս, որ նա կարողանա թաքնվիթաքնվել ծայռերիժայռերի ծերպերում։ <br />
Ջրային կրիաներից շատերը նույնպես ունեն տափակ, շրջհոսելի զրահներ, ինչը լողալիս նվազեցնում է ջրի դիմադրությունը։ Ի տարբերություն իրենց ցամաքային դանդաղաշարժ ցեղակիցների,` ծովերում ապրող կրիաները հիանալի արագաշարժ լողորդներ են։
 
Կրիաների զրահների գույները լինումտարբեր են տարբեր գույների։լինում։ Սովորաբար, դրանք լինում են դարչնագույն, սև կամ [[ձիթենի|ձիթենու]] կանաչ գույների։ Որոշ դեպքերում զրահըզրահն ունենում է կարմիր, նարնջագույն, դեղին կամ մոխրագույն երանգներ։ <br />
Առանձին ուշադրության են արժանի կրիայի զրահի մեջքի մասի նախշերը, որոնք բազմազան են և տարբեր տեսակների մոտ՝ տարբեր։<br />
=== Չափսերը ===
Ներկայումս ապրող կրիաներից ամենախոշորը մաշկակեղև ծովային կրիան է, որի զրահը հասնում է երկու մետր երկարության, իսկ քաշը կարող է հասնել ավելի քան 900 կիլոգրամի։ Քաղցրահամ ջրերի կրիաները հիմնականում ավելի փոքր են, սակայն հանդիպում են խոշոր նմուշներ, ինչպես, օրինակ, ասիական փափկազրահ կրիան։<br />
Միայն [[Սեյշելյան կղզիներ|Սեյշելներում]] և [[Գալապագոսյան կղզիներ|Կրիայի]] կղզիներում կենդանի մնացած [[Գալապագոսյան կրիա|գիգանտ կրիաները]] կարող են աճել մինչև 130սմ130 սմ երկարության և ունենալ շուրջ 300 կգ քաշ։<br />
Ամենափոքր կրիաների երկարությունն է 8-13սմ։13 սմ։ Դրանցից են, օրինակ, Կանադայից մինչև Հարավային Ամերիկա տարածված մուշկային կրիաները։
 
== Սնունդը ==
Կրիաների սնունդը մեծապես կախված է այն միջավայրից, որտեղ ինքննրանք ապրում է։են։
Ցամաքային և ծովային կրիաներն առավելապես բուսակեր են, բայց ծովային կրիաները երբեմն նաև ձուկ են որսում։ Նրանք ուտում են նաև [[սպունգներ]] և այլ փափկամարմիններ։ Կրիաները կարող են նաև մի քանի ամիս ոչինչ չուտել։
 
== Բազմացումը ==
Բոլոր տեսակի, անգամ ջրում ապրող կրիաները ձվադրում են ցամաքում։ Դնում են 1-ից 400 ձու։ Էգերը ձվերը թաղում են ավազի կամ հողի մեջ և իրենց սերնդի համար այլևս չեն մտահոգվում։ Ձվից դուրս եկած փոքրիկ կրիաներն անմիջապես սկսում են անմիջապես ինքնուրույն կյանք վարել։ Սկզբնական շրջանում սրանքնրանք արագ են աճում, հետագայում աճը դանդաղում է։ Հետաքրքիրն այն է, որ կրիաներն աճում են ողջ կյանքի ընթացքում։ ԿրիաներնԿրիաները ապրումկարող են ապրել շատ երկար, սակայնև միշտհամարվում չէ,են որամենաերկարակյաց այդպես է։սողունները:
 
== Աղբյուրներ ==
362

edits