Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 38 բայտ, 5 տարի առաջ
չ
clean up, փոխարինվեց: : → ։ (40), → (2) oգտվելով ԱՎԲ
[[Պատկեր:Sb-TableImage.png|մինի|Ծարիր]]
{{Նշան|Sb}}
'''Ծարիր''' ( {{lang-lat| Stibium }}), սուրմա, Sb, [[պարբերական համակարգ]]ի V պարբերության V խմբի [[քիմիական տարր]]:։ Կարգահամարը 51 է, [[ատոմական զանգված]]ը՝ 121,75:75։ Ունի երկու կայուն [[իզոտոպ]]՝ ¹²¹Sb (57,25%) և ¹²³Sb (42,75%):։ Արհեստականորեն ստացվել են բազմաթիվ ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից <sup>124</sup>Sb (T1/2=60,2 օր) կիրառվում է γ ճառագայթների և [[նեյտրոն]]ների աղբյուր պատրաստելու համար:համար։ [[Ատոմ]]ի արտաքին թաղանթի [[էլեկտրոն]]ների դասավորությունը 5S²5P³ է:է։
 
== Պատմություն ==
Ծարիրը հայտնի է շատ վաղուց:վաղուց։ Արևելքի երկրներում (այդ թվում նաև [[Հայաստան]]ում) այն կիրառվել է մոտ 5000 տարի առաջ՝ անոթներ և սպասքներ պատրաստելու համար:համար։ Մ. թ. ա. 19-րդ դարում [[Հին Եգիպտոս]]ում [[ծարիրափայլ]]ի փոշին (բնական Sb<sub>2</sub>S<sub>3</sub>), ''mesten'' կամ ''stem'' անվամբ, օգտագործել են հոնքերը սևացնելու համար:համար։ [[Հին Հունաստան]]ում ծարիրը հայտնի էր որպես ''stimi'' և ''stibi'', այստեղից էլ՝ {{lang-lat|stibium}}:։ [[Եվրոպա]]յի մի քանի երկրներում և [[ԱՄՆ]]-ում բացի ''stibium'' անվանումից ընդունված է նաև '''antimonium''' անվանումը:անվանումը։ Ծարիրի և նրա բազմաթիվ միացությունների ստացման եղանակների և հատկությունների մանրամասն նկարագրությունն առաջինը տվել է գերմանացի ալքիմիկոս Վ. Վալենտինը [[1604]] թվականին:թվականին։
 
== Քիմիական հատկություններ ==
Ծարիրի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 5•10<sup>-5</sup>% է (ըստ զանգվածի):։ Ամենատարածված միներալը ծարիրափայլն է՝ Sb<sub>2</sub>S<sub>3</sub>:։ Ծարիրը հայտնի է մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով:ձևափոխություններով։ Սովորական գորշ ծարիրը սպիտակ֊արծաթափայլ մետաղ է, խտությունը՝ 6690 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630,5°C, եռմանը՝ 1635-1645°C: Միացություններում ցուցաբերում է +5, + 3 և -3 արժեքականություն:արժեքականություն։ Սովորական ջերմաստիճանում օդում ծարիրը չի օքսիդանում, հալման ջերմաստիճանից բարձր տաքացնելիս այրվում է՝ առաջացնելով Sb<sub>2</sub>O<sub>3</sub> [[օքսիդ]]ը (սպիտակ ծուխ):։
 
Ակտիվ փոխազդում է [[հալոգեն]]ների հետ՝ տալով եռարժեք [[հալոգենիդ]]ներ:ներ։ Միացություններ է առաջացնում [[արսեն]]ի, [[ծծումբ|ծծմբի]] և [[ֆոսֆոր]]ի հետ (հալելիս), [[ազոտ]]ի և [[Ջրածին|ջրածնի]] հետ՝ չի առաջացնում, [[ծարիրաջրածին]]ը ստացվում է անուղղակի ճանապարհով:ճանապարհով։ Ջրի և նոսր [[թթու]]ների հետ չի փոխազդում:փոխազդում։ Դանդաղ փոխազդում է խիտ [[աղաթթու|աղաթթվի]] և [[ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] հետ՝ առաջացնելով համապատասխանաբար՝ SbCl<sub>3</sub> և Sb<sub>2</sub>(SO<sub>4</sub>)<sub>3</sub> աղերը:աղերը։ Խիտ ազոտական թթվով օքսիդանում է՝ առաջացնելով բարձրարժեք օքսիդ, որը նստում է <sub>x</sub>Sb<sub>2</sub>O<sub>3</sub>•<sub>y</sub>H<sub>2</sub>O բաղադրությամբ։ Թթվածնի հետ ծարիրն առաջացնում է Sb<sub>2</sub>O<sub>3</sub>, Sb<sub>2</sub>O<sub>4</sub> և Sb<sub>2</sub>O<sub>5</sub>
օքսիդները։ Եռարժեք ծարիրի հիդրօքսիդը՝ Sb(OH)<sub>3</sub>, գոյություն ունի միայն ջրային լուծույթում։ Ամֆոտեր է՝ Sb<sup>3</sup>+3OH<math>\rightleftarrows</math>Sb(OH)<sub>3</sub>=H<sub>3</sub>SbO<sub>3</sub><math>\rightleftarrows</math>3H+SbO<sub>3</sub><sup>-3</sup>:։ Հայտնի են բազմաթիվ մետաղների հետ ծարիրի միացությունները՝ ծարիրիդները, որտեղ ծարիրն ունի -3 արժեքականություն:արժեքականություն։ Ծարիրի միջմետաղական միացությունները (AlSb, GaSb, InSb և այլն) կիսահաղորդիչներ են:են։ Բազմաթիվ մետաղների հետ ծարիրն առաջացնում է տարբեր համաձուլվածքներ, որոնց վրա էլ հիմնված է նրա կիրառությունը:կիրառությունը։
 
== Կիրառություն ==
Միացություններն օգտագործվում են օրգանական սինթեզում (օրինակ՝ SbCl<sub>3</sub>, SbCl<sub>5</sub>), [[ռետին]]ի արդյունաբերության մեջ (Sb<sub>2</sub>S<sub>3</sub>, Sb<sub>2</sub>S<sub>5</sub>) և այլ բնագավառներում:բնագավառներում։ Մտացվում է հանքը (սուլֆիդային կամ օքսիդային) մետալուրգիական կամ հրամետալուրգիական եղանակներով մշակելիս:մշակելիս։
 
== Ծարիրը օրգանիզմում ==
Ծարիրի պարունակությունը (100 գ չոր նյութին) [[բույս]]երում 0,006 մգ է, ծովային կենդանիների օրգանիզմում՝ 0,02 մգ, ցամաքային կենդանիների մոտ՝ 0,0006 մգ:մգ։ Ծարիրը կենդանիների և մարդու օրգանիզմ է մտնում [[շնչառական օրգան]]ների կամ ստամոքս¬աղիքային համակարգի միջոցով:միջոցով։ Արտաթորվում է գլխավորապես [[կղանք]]ի, չնչին քանակությամբ՝ [[մեզ]]ի հետ:հետ։ Ծարիրի կենսաբանական դերը հայտնի չէ:չէ։ Ծարիրն ընտրողաբար կուտակվում է [[վահանաձև գեղձ]]ում, [[լյարդ]]ում, [[փայծաղ]]ում:ում։ Ծարիրի սահմանային թույլատրելի քանակությունը 10<sup>-5</sup>-10<sup>-7</sup> գ է՝ 100 գ չոր հյուսվածքին:հյուսվածքին։ Ավելի մեծ քանակների դեպքում ծարիրը պասիվացնում է լիպիդային, ածխաջրային և սպիտակուցային փոխանակության ֆերմենտները (հավանաբար սուլֆհիդրիլային խմբերի մեկուսացման պատճառով):։
 
== Բժշկության մեջ ==
Բժշկության մեջ ծարիրի պատրաստուկները ([[սոլյուսուրմին]] և այլն) օգտագործվում են հիմնականում [[լեյշմանիոզ]]ի և որոշ [[հելմինթոզ]]ների (օրինակ՝ [[շիստոսոմատոզ]]ի) բուժման համար:համար։ Ծարիրը և նրա միացությունները թունավոր են:են։ Սուր թունավորումների դեպքում գրգռվում են շնչառական ուղիների [[լորձաթաղանթ]]ները և [[մաշկ]]ը:ը։ Կարող է առաջանալ [[մաշկաբորբ]], [[աչք]]ի [[շաղկապենի|շաղկապենու]] բորբոքում և այլն:այլն։
 
=== Բուժում ===
[[Անտիդոտ]]ների (ունիտիոլ), [[միզամուղ]] և քրտնաբեր միջոցների կիրառում և այլն:այլն։
 
===Կանխարգելում===
Արտադրական գործընթացների մեքենայացում, արդյունավետ օդափոխություն:օդափոխություն։
 
== Տես նաև ==
266 264

edits