«Սողուններ»–ի խմբագրումների տարբերություն

պատկերների դասավորություն
չ (clean up, replaced: է: → է։ (7), բ: → բ։ (2), ը: → ը։ (16), ի: → ի։ (3), ծ: → ծ։, կ: → կ։ (2), մ: → մ։ (6), ն: → ն։ (10), պ: → պ։, ջ: → ջ։ (3), վ: → վ oգտվելով [[Վիքիպեդիա:ԱվտոՎ...)
(պատկերների դասավորություն)
 
Շնչում են [[թոքեր]]ով:Բեղմնավորումը ներքին է։[[Ձու]]ն պատված է խիտ թաղանթով և հարուստ է սաղմի զարգացման համար անհրաժեշտ պաշարանյութերով,զարգացումը ուղղակի է։Բազմանում են ցամաքում։[[Սիրտ]]ը եռախորշ է,սակայն,ի տարբերություն [[երկկենցաղ]]ների,փորոքում ունի ոչ լիարժեք ձևավորված միջնապատ։Նյարդային համակարգն ավելի լավ է զարգացած,քան երկկենցաղներինը։Ունեն կոպեր։Օձերի և մողեսների որոշ տեսակների կոպերը սերտաճած են և թափանցիկ,կատարում են պաշտպանական ֆունկցիա։Սողունների [[մաշկ]]ը զուրկ է [[գեղձ]]երից,ծածկված է եղջերային թեփուկներով կամ վահանիկներով։Եղջերային ծածկույթը պահպանում է նրանց մարմինը ջրի կորստից,չորացումից և վնասվածքներից։Եղջերային թեփուկները խոչընդոտում են մարմնի աճին,ուստի տեղի է ունենում մաշկափոխություն։
 
[[Պատկեր:AnatomieCaméléon tagged.png|thumb|Քամելեոնի ներքին կառուցվածքը]]
 
[[Պատկեր:Snake-anatomy.svg|thumb|Օձի ներքին կառուցվածքը]]
 
== Մարմնի կառուցվածքը ==
 
[[Պատկեր:Crotalus atrox -Museum of Osteology, Oklahoma City, Oklahoma, USA-29Aug2012.jpg|thumb|Օձի կմախքը]]
 
[[Պատկեր:Crocodilelyd5 simplified.png|thumb|Կոկորդիլոսի կմախքը]]
 
Մողեսի կմախքը կազմված է գանգից,ողնաշարից,կրծքավանդակից վերջույթների և վերջույթների գոտիների բաժիններից։Ողնաշարը կազմված է պարանոցային (8),կրծքային,գոտկային,սրբանային (2) և պոչային բաժիններից։Պարանոցային բաժնի ողերը հոդավորված են,ինչն ապահովում է գլխի շարժումը։Կրծքագոտկային բաժինը կազմված է 22 ողերից։Կրծքային և գոտկային ողերին միացած են կողոսկրերը,որոնց առաջին 5 զույգը փորային կողմում միաձուլվում են կրծոսկրին՝ առաջացնելով կրծքավանդակ։Կրծքավանդակը հատուկ է սողունների մեծ մասին,բացառությամբ օձերի։Օձերի կողերն առջևի մասում ազատ են,իսկ կրիաների կողերը սերտաճել են զրահին։Ուսագոտու,կոնքագոտու,ինչպես նաև վերջույթների կմախքը նման է երկկենցաղների կմախքին։
 
== Մարսողական համակարգը ==
 
[[Պատկեր:Blotched-Blue-Toungue-Alpine-phase.jpg|thumb|Մողեսի լեզուն]]
 
[[Պատկեր:Rosy boa eating.JPG|thumb|right|Օձը կուլ է տալիս մկանը]]
 
Սողունների մեծ մասը գիշատիչներ են,սնվում են [[միջատ]]ներով,[[փափկամարմին]]ներով,[[ձկներ]]ով,[[երկկենցաղներ]]ով,[[թռչուններ]]ով և մանր [[կաթնասուն]]ներով (կրծողներ)։Ատամները միանման են,ծառայում են սնունդը բռնելու և պահելու համար։Բերանի խոռոչի հատակում տեղակայված է շարժում բարակ,ծայրին փոքր-ինչ երկատված լեզուն։Սնունդը բերանից անցնում է կլան,կերակրափող,պարկանման [[ստամոքս]] և ապա՝ աղիներ։Աղիները տարբերակված են,բաժանվում են բարակ և հաստ աղիների։Բարակ աղիքի սկզբնամասում բացվում է լեղածորանը։Սողուններն ունեն [[լյարդ]] և [[ենթաստամոքսային գեղձ]]:Հաստ աղին վերջանում է կոյանոցով,որտեղ բացվում են արտազատական և սեռական օրգանների ծորանները։
 
== Նյարդային համակարգը և զգայարանները ==
[[Պատկեր:Reptile brain uk.svg|thumb|Մողեսի գլխուղեղը]]
 
Սողունների [[նյարդային համակարգ]]ը կազմված է նույն բաժիններից՝ միջակա ուղեղ,որից դուրս են գալիս տեսողական նյարդերը,միջին ուղեղ,որտեղից դուրս են գալիս [[աչք]]ը շարժող մկանների նյարդերը,երկարավուն ուղեղ,որում տեղակայված են կենսական կարևոր կենտրոնները (շնչառության,արյան շրջանառության,մարսողության)։Գլխուղեղն ավելի մեծ է,քան երկկենցաղներինը։Հատկապես լավ են զարգացած առջևի ուղեղի կիսագնդերը։Կիսագնդերի մակերեսին առկա է գորշ նյութի կուտակումներ՝ կեղև։Դրանով է պայմանավորված նրանց անհամեմատ բարդ վարքագիծը՝ հնարավոր է մշակել պայմանական ռեֆլեքսներ։Սողունների երկարավուն ուղեղից դուրս են գալիս 12 զույգ գանգուղեղային նյարդերը։Լավ է զարգացած նաև ուղեղիկ,որը պայմանավորում է ճարպիկ շարժումների կոորդինացումը։
== Բազմացումը և զարգացումը ==
 
Ի տարբերություն [[երկկենցաղներ]]ի,սողունների բազմացումը և զարգացումը կապված չէ ջրային միջավայրի հետ։Սողունների բեղմնավորումը ներքին է։Արուներըէ։ Արուները սերմնաբջիջներ պարունակող սերմնահեղուկը տեղափոխվում է կոյանոցի մեջ։Սերմնաբջիջները բարձրանում են ձվատարով և թափանցում ձվաբջջի մեջ. տեղի է ունենում բեղմնավորում։Բեղմնավորումից հետո զարգանում են ձվերը։Սողունների ձուն խոշոր է,ծածկված է ամուր թաղանթով,հարուստ է սննդանյութերով։Սողունները ձվադրում են տաք տեղերում՝ նեխած աղբակույտերի կամ ավազի մեջ։Սաղմը զարգանում է ձվում եղած սննդանյութերի հաշվին։Ձվերից դուրս են գալիս լիարժեք ձևավորված օրգանիզմներ։Որոշ սողուններ ձվակենդանածին են՝ ձվերը մնում են ձվատարում մինչև զարգացման ավարտը,և ձագերը ձվերից դուրս են գալիս անմիջապես ձվադրման պահին։Կան նաև կուսածին (ձուն զարգանում է առանց բեղմնավորման) և կենդանածին ձևեր (իժ)։ՀՀ-ում տարածված է ժայռային մողեսների կուսածին 4 տեսակ։
 
[[File:Anolis carolinensis by Melinda Shelton 01.jpg|thumb|Բեղմնավորում]]
 
[[File:Crocodile Egg Diagram.svg|thumb|Սողունների սաղմի զարգացումը]]
 
[[Պատկեր:VaranusHeart1.png|thumb|Մողեսի սիրտը]]
 
[[Պատկեր:Blutkreislauf Reptilien-es.svg|thumb|Մողեսի արյունատար համակարգը]]
 
== Պատկերներ ==
[[Պատկեր:Gecko-oeil.jpg|thumb|Մողեսի աչք]]
<gallery>
[[Պատկեր:Crocodilelyd5 simplified.png|thumb|Կոկորդիլոսի կմախքը]]
[[Պատկեր:Blotched-Blue-Toungue-Alpine-phase.jpg|thumb|Մողեսի լեզուն]]
[[Պատկեր:Rosy boa eating.JPG|thumb|right|Օձը կուլ է տալիս մկանը]]
[[Պատկեր:Reptile brain uk.svg|thumb|Մողեսի գլխուղեղը]]
[[Պատկեր:AnatomieCaméléon tagged.png|thumb|Քամելեոնի ներքին կառուցվածքը]]
[[Պատկեր:Snake-anatomy.svg|thumb|Օձի ներքին կառուցվածքը]]
[[FileՊատկեր:Anolis carolinensis by Melinda Shelton 01.jpg|thumb|Բեղմնավորում]]
[[FileՊատկեր:Crocodile Egg Diagram.svg|thumb|Սողունների սաղմի զարգացումը]]
[[Պատկեր:VaranusHeart1.png|thumb|Մողեսի սիրտը]]
[[Պատկեր:Blutkreislauf Reptilien-es.svg|thumb|Մողեսի արյունատար համակարգը]]
[[Պատկեր:Gecko-oeil.jpg|thumb|Մողեսի աչք]]
</gallery>
 
[[Կատեգորիա:Սողուններ]]
51 924

edits