«Բուսաբանություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

չ
clean up, replaced: : → ։ (40) oգտվելով ԱՎԲ
(կաղապարներ +)
չ (clean up, replaced: : → ։ (40) oգտվելով ԱՎԲ)
{{Բուսաբանություն}}
'''Բուսաբանություն''' ( {{lang-grc|βοτανικός}} - «բույսերին վերաբերող» և βοτάνη - «խոտ, բույս»), [[կենսաբանություն|կենսաբանության]] մի բաժին, [[գիտություն]] [[բույս]]երի մասին:մասին։
== Ուսումնասիրության առարկան ==
[[Պատկեր:Beli-hibiskus.jpg|thumb|left|250px|[[Հիբիկուս]]]]
Բուսաբանությունը ընգրկում է մեծ քանակությամբ խնդիրներ` բույսերի արտաքին և ներքին կառուցվածքի օրինաչափությունները ([[մորֆոլոգիա]] և [[անատոմիա]]), [[բույսերի դասակարգում]]ը և [[սիստեմատիկա]]ն, բուսատեսակների [[պատմական զարգացում]]ը ([[էվոլյուցիա]]), ազգակցական կապերը ([[ֆիլոգենեզ]]), տարածումը` տարածական բաշխումը [[Երկիր|Երկրի]] մակերեսին ([[բույսերի աշխարհագրություն]]), բուսածածկի կառուցվածքը ([[ֆիտոցենոլոգիա]] կամ [[երկրաբուսաբանություն]]), բույսերի հնարավոր մշակումը արտադրության մեջ ([[տնտեսական բուսաբանություն]]):։
Ըստ ուսումնասիրման օբյեկտի բուսաբանության մեջ առանձնացնում են`
*[[ֆիկոլոգիա]] ([[ալգոլոգիա]]) - գիտություն [[ջրիմուռներ]]ի մասին
*[[միկոլոգիա]] - գիտություն [[սնկեր]]ի մասին
*[[լիխենոլոգիա]] - գիտություն [[քարաքոսեր]]ի մասին
*[[բրիոլոգիա]] - գիտություն [[մամուռներ]]ի մասին և այլն:այլն։
Բուսական աշխարհի [[միաբջիջ օրգանիզմ]]ների ուսումնասիրությունը կատարում է [[միկրոբիոլոգիա]] գիտությունը:գիտությունը։ Բույսերի հիվանդություններով զբաղվում է [[բուսախտաբանությունը]] ([[ֆիտոպաթոլոգիան]]):։
Բուսաբանական հիմնական սկզբունքը դա [[բույսերի սիստեմատիկա]]ն է, որով բուսական աշխարհի բազմաթիվ [[տեսակ]]ները միմյանց հետ համեմատելով բաժանում են ըստ [[տաքսոն]]ների (դասակարգում), առաջ է քաշվում նրանց [[անվանակարգում]]ը ([[նոմենկլատուրա]]), պարզվում է նրանց ազգակցական կապերը և փոխհարաբերությունները ([[ֆիլոգենետիկա]]):։<br />
Որոշակի տարածքի ուսումնասիրված բուսատեսակների ամբողջությունը անվանվում է [[ֆլորա]], իսկ դրանով զբաղվող գիտությունը` [[ֆլորիստիկա]]:։ Առանձին տեսակների, ցեղերի և ընտանիքների [[արեալ]]ները որոշող գիտությունը` [[ֆիտոխորոլոգիա]]:։ [[Ծառ]]երը և [[թփեր]]ը ուսումնասիրող գիտությունը անվանվում է [[ծառագիտություն]] ([[դենդրոլոգիա]]):։<br />
Սիստեմատիկայի հետ սերտորեն կապված է նաև [[բույսերի մորֆոլոգիա]]ն, որը ուսումնասիրում է բույսերի [[ձևաբանություն]]ը, նրանց անհատական ([[օնտոգենեզ]]) և պատմական զարգացումը ([[ֆիլոգենեզ]]):։ Նեղ իմաստով` մորֆոլոգիան ուսումնասիում է բույսերի արտաքին ձևը և նրա մասերը, իսկ լայն իմաստով այն ընգրկում է [[բույսերի անատոմիա]]ն, որն ուսումնասիրում է բույսերի ներքին կազմությունը, [[սաղմնաբանություն]]ը ([[էմբրիոլոգիան]]) և [[բջջաբանություն]]ը ([[ցիտոլոգիա]]ն), որը ուսումնասիրում է [[բուսական բջիջ]]ը:ը։ Մորֆոլոգիայում ևս առանձնացվում են մի շարք բաժիններ, ինչպիսին են օրինակ` [[օրգանոգաֆիա]]` բույսերի օրգանների նկարագրություն, [[պալինոլոգիա]]` բույսերի [[փոշեհատիկ]]ների և [[սպոր]]ների ուսումնասիրություն, [[կարպոլոգիա]]` [[պտուղ]]ների տեսակների նկարագրում և դասակարգում, [[տերատոլոգիա]]`բույսերի կառուցվածքային շեղումները և անոմալիաները: Առանձնացնում են բույսերի համեմատական, էվոլյուցիոն, էկոլոգիական մորֆոլոգիաներ: <br />
Բույսերի փոխհարաբերությունը ապրելու միջավայրի հետ ուսումնասիրում է [[բույսերի էկոլոգիա]]ն: Նեղ իմաստով էկոլոգիան ուսումնասիրում է բույսերի վրա արտաքին պայմանների ազդեցությունը և միջավայրով պայմանավորված` բույսերի բազմազանությունը:բազմազանությունը։ Երկրի մակերեսին բույսերը ձևավորում են որոշակի [[համակեցություն]]ներ կամ [[ֆիտոցենոզ]]ներ ([[անտառ]]ներ, [[տափաստան]]ներ, [[սավաննա]]ներ և այլն):։ Այս համակեցությունների ուսումնասիրմամբ զբաղվող գիտությունը անվանվում է [[երկրաբուսաբանություն]] կամ [[ֆիտոցենոլոգիա]] (որոշ երկրներում նաև` [[ֆիտոսոցիոլոգիա]]):։ Կախված ուսումնասիրության առարկայից երկրաբուսաբանության մեջ առանձնացվում է` [[անտառագիտություն]], [[ճահճաբանություն]] և այլն:այլն։ Առանձնացվում է նաև [[բիոգեոցենոլոգիա]]ն, որը ուսումնասիրում է [[բուսածածկ]]ի, [[կենդանական աշխարհ]]ի, [[հող]]ի և հողառաջացնող [[ապար]]ների միջև եղած փոխհարաբերությունները:փոխհարաբերությունները։ Այս համակարգը անվանվում է [[կենսաերկրացենոզ]]:։<br />
Երկրի մակերեսին բույսերի բաշխման ուսումնասիրմամբ զբաղվում է [[բույսերի աշխարհագրություն]]ը:ը։ Բույսերի [[բրածո]]ների ուսումնասիրմամբ զբաղվում է [[պալեոբուսաբանություն]]ը կամ [[ֆիտոպալեոնտոլոգիա]]ն, որի տվյալները մեծ նշանակություն ունեն սիստեմատիկայի, մորֆոլոգիայի և բույսերի պատմական աշխարհագրություն համար:համար։ <br />
Բույսերի տնտեսական դերը ուսումնասիրում է [[տնտեսական բուսաբանություն]]ը:ը։ Սրա հետ սերտորեն կապված է [[էթնոբուսաբանություն]]ը, որը ուսումնասիրում է տարբեր [[էթնիկական խումբ|էթնիկական խմբերի]] կողմից բուսատեսակների օգտագործումը:օգտագործումը։<br />
[[Պատկեր:Canon ibnsina arabic.jpg|thumb|right|200px|[[Ավիցեննա]]յի [[«Բշկագիտության կանոն»]]-ը]]
[[Բույսերի ֆիզիոլոգիա]]ն և [[բույսերի կենսաքիմիա]]ն ոչ միշտ են համարում բուսաբանության բաժիններ, քանի որ բուսական [[օրգանիզմ]]ում կատարվող պրոցեսները շատ դեպքերում համընկնում են կենդանիների օրգանիզմում կատարվող պրոցեսների հետ և ուսումնասիրվում են նույն [[մեթոդ]]ներով:ներով։ Սակայն բույսերի կենսաքիմիան և ֆիզիոլոգիան առանձնանում են որոշակի հատկանիշներով, որոնք պայմանավորված են միայն բուսական օրգանիզմին բնորոշ առանձնահատկություններով:առանձնահատկություններով։<br />
[[Բույսերի գենետիկա]]ն հաճախ համարում են հենց [[գենետիկա]]յի մի բաժինը, չնայած որ, նրա որոշ ուսումնասիրությունները կապված են [[բիոսիստեմատիկա]]յի, [[բույսերի էկոլոգիա]]յի և [[երկրաբուսաբանություն|երկրաբուսաբանության]] հետ:հետ։<br />
Վերը նշված բուսաբանության բաժինների միջև սահմանները, որոշակի առումով պայմանական են, քանի որ նրանց մեթոդները, տվյալները, ուսումնասիրման առարկաները հաճախ համընկնում են:են։
 
== Բուսաբանական անվանակարգում ==
Բացի կենսաբանության մեջ ընդունված անվանակարգման, բուսաբանությունը, ինչպես կենսաբանության բոլոր ենթաբաժինները, լրացուցիչ կերպով [[տեսակ]]ը բաժանում է [[տարատեսակ]]ի, [[ենթատեսակ]]ի և [[ձև]]ի:ի։ Ընդունված է [[բուսաբանական անվանակարգում]]ը անվանել` [[բինար նոմենկլատուրա]], իսկ [[կենդանաբանական անվանակարգում]]ը` [[բինոմինալ նոմենկլատուրա]]:
== Բուսաբանության պատմությունը ==
{{տես|Բուսաբանության պատմություն}}
*[[Արիստոտել]]ի աշխատությունները,
*Արիստոտելի աշակերտ [[Թեոֆրաստ]]ի «[[Բույսերի պատմություն]]»-ը ( {{lang-grc|Περὶ φυτῶν ἱστορίας}}, {{lang-la|Historia plantarum}} ), որտեղ նկարագրված է շուրջ 500 բույսերի տեսակներ, տրված է դասակարգման հիմքերը և բույսերը բաժանված են ըստ [[կենսական ձև]]երի, տրված է ֆիզիոլոգիայի հիմքերը, [[ծաղիկ|ծաղկի]] կառուցվածքը,
*[[Պլինիուս Ավագ]]ի «[[Naturalis Historia]]»-ն որտեղ նա նկարագրել է շուրջ 1000 տեսակի բույսեր:բույսեր։
*[[Այուրվեդա]]ն հնդկական աշխատություն, որը դասվում է մ.թ.ա առաջին հազարամյակին
*Պարսիկ [[Աբու Ալի Իբն Սինայի]] ([[Ավիցեննա]]) «Բշկագիտության կանոն»-ը
*Գերմանացի [[բնագետ]] և [[փիլիսոփա]] [[Ալբերտ ֆոն Բոլշտեյն]]-ի ([[Ալբերտ Մեծ]]) աշխատությունները:աշխատությունները։
Միջնադարյան մուսուլմանական աշխարհից հայտնի է [[Աբու Հանիֆա Դինավարի]]ի (828-896) «Բույսերի գիրք»-ը, [[Իբն Բասսալ]]ի «Հողերի դասակարգում»-ը և այլն:այլն։ 13-րդ դարի սկզբում [[Աբու-ալ-Աբբաս ալ-Նաբաթի]]ն և [[Իբն ալ-Բայթար]]ը նույնպես գրել են բուսաբանության մասին:մասին։
 
=== Վաղ Ժամանակակից բուսաբանություն ===
[[Լեոնարդ Ֆուքս]]ը (1501–1566), [[Օտտո Բրունֆելս]]ը (1489-1534) և [[Հիերոնիմ Բո]]կը (1498–1554) համարվում են ժամանակակից բուսաբանական գիտության հիմնադիրները:հիմնադիրները։
=== Ժամանակակից բուսաբանություն ===
Բուսաբանությունը, որպես գիտություն, ձևավորվել է XVII–XVIII դարերում:դարերում։ Ստեղծվեցին առաջին «չոր այգիները»՝ [[հերբարիում]]ները, ապա կազմվեցին [[բուսաբանական այգի]]ներ:ներ։ Իտալացի բժիշկ-բուսաբան Ա. [[Ցեզալպինո]]ն «Բույսերի մասին» իր գրքում դասակարգեց բույսերը:բույսերը։ Շվեյցարացի բուսաբան Կ. [[Բաուհին]]ը ստեղծեց երկանուն անվանակարգություն՝ յուրաքանչյուր բույս անվանելով 2 բառով, որոնցից մեկը ցույց է տալիս բույսի [[ցեղ]]ը, մյուսը՝ [[տեսակ]]ը:ը։ Այդ անվանակարգը հետագայում օրինականացրեց Կ. [[Լիննեյ]]ը, որը գործում է մինչև օրս:օրս։ Բույսերի կարգաբանության վրա որոշիչ նշանակություն ունեցավ Չ. [[Դարվին]]ի էվոլյուցիոն տեսությունը:տեսությունը։<br />
====Բուսաբանական գիտությունը Հայաստանում====
Մեր օրերում [[Հայաստան]]ի հարուստ ու հետաքրքիր բուսական աշխարհով զբաղվում են դեռևս 1939 թ-ին բացված [[Բուսաբանության ինստիտուտ]]ի և Բուսաբանական այգու գիտնականներն ու մասնագետները:մասնագետները։ Հայտնի բուսաբաններ են Ա. [[Թախտաջյան]]ը, Հ. [[Մաղաքյան]]ը, Դ. [[Բաբայան-Տետերևնիկովա]]ն, Պ. [[Ղանդիլյան]]ը, Գ. [[Դավթյան]]ը, Լ. [[Օսիպյան]]ը և ուրիշներ:ուրիշներ։
 
== Հայտնի բուսաբաններ ==
*[[Թեոֆրաստ]] (371 – 287 ՔԱ), բուսաբանության հայրը
*[[Լեոնարդո դա Վինչի]] (1452–1519), իտալացի գիտնական, ինժեներ, անատոմ, նկարիչ, քանդակագործ, բուսաբան, երաժիշտ, գրող
*[[Արմեն Թախտաջյան]] (1910-2009), հայ աշխարհահռչակ գիտնական, 20-րդ դարի էվոլյուցիոն բուսաբանության, բույսերի սիստեմատիկայի ամենանշանավոր դեմքերից մեկը, բույսերի դասակարգման «Թախտաջյանական համակարգի» ստեղծողը:ստեղծողը։
==Օգտագործված աղբյուրներ ==
* Ботаника - статья из Большой советской энциклопедии {{ru}}
274 658

edits