«Բնակչություն»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 6223 բայտ ,  7 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (Bot: Migrating 98 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q33829 (translate me))
 
'''Ազգաբնակչություն''' տերմինը, ի տարբերություն նախորդի, վերաբերում է միայն պետության բնակչությանը։
 
Ծնելիության և մահացության հետևանքով բնակչության սերունդների նորացման և հերթափոխման գործընթացը անվանում են '''բնակչության վերարտադրություն''': Աշխարհի բնակչության վերարտադրության գործընթացը տեղի է ունենում բացառապես բնակչության բնական շարժի միջոցով: Բնակչության '''բնական շարժը''' բնակչության թվի փոփոխությունն է (աճը կամ նվազումը), որը տեղի է ունենում բնական եղանակով՝ ծննդի ու մահի հետևանքով։ Բնակչության բնական վերարտադրության (շարժի) ցուցանիշներն են՝ ''ծնելիությունը, մահացությունը'' և դրանց տարբերությունը` ''բնական աճը'': Դրանք հաշվարկվում են ինչպես ''բացարձակ ցուցանիշներով'' (ծնվածների և մահացածների թվով), այնպես էլ ''հարաբերական ցուցանիշներով''` տոկոսներով (%, յուրաքանչյուր 100 մարդու հաշվով) կամ պրոմիլեներով (‰, յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով)։ Ի տարբերություն ամբողջ աշխարհի, առանձին երկրների և տարածաշրջանների բնակչության թվի աճը և սերունդների հերթափոխումն ու նորացումը տեղի են ունենում ոչ միայն բնական շարժի, այլ նաև '''մեխանիկական շարժի''' հաշվին: Այսինքն` տվյալ երկիր կամ տարածաշրջան ժամանածների և այնտեղից մեկնածների թվաքանակների տարբերության արդյունքում փոփոխվում են դրանց բնակչության թիվը, բնական շարժի և կազմի ցուցանիշները:
 
Ծնելիության ու մահացության ցուցանիշների տարբերությամբ պայմանավորված է բնակչության բնական '''վերարտադրության ռեժիմը (վարքը)''': Առանձնացնում են բնակչության վերարտադրության երեք ռեժիմ՝ պարզ, ընդլայնված և նեղացված։ '''Պարզ վերարտադրության''' դեպքում ծնելիության և մահացության ցուցանիշները հավասար են, այսինքն բնակչության թիվը չի փոփոխվում և բնական աճ չկա։ '''Ընդլայնված վերարտադրության''' դեպքում ծնելիության ցուցանիշը գերազանցում է մահացության ցուցանիշին, և տեղի է ունենում բնակչության թվի աճ։ '''Նեղացված վերարտադրության''' դեպքում մահացության ցուցանիշը գերազանցում է ծնելիության ցուցանիշին, և բնակչության թիվը նվազում է։
 
Աշխարհի երկրներն ըստ բնակչության վերարտադրության ցուցանիշների կարելի է բաժանել երկու հիմնական տիպերի։
'''Առաջին տիպին''' են պատկանում [[Եվրոպա]]յի և [[Հյուսիսային Ամերիկա]]յի տնտեսապես զարգացած [[Պետություն|երկրները]]։ Այդ երկրներին բնորոշ է բնական աճի միջինից (1,1% կամ 11‰) համեմատաբար ոչ բարձր ցուցանիշները։ Բնակչության բնական աճը բացասական է (նեղացված վերարտադրություն), և արդյունքում տեղի է ունենում բնակչության թվի նվազում` '''դեպոպուլյացիա'''։ Եթե նման վիճակը պահպանվում է երկար տարիներ, այն ընդունված է գնահատել որպես '''ժողովրդագրական ճգնաժամ'''։
 
Բնակչության վերարտադրության ''' երկրորդ տիպին են պատկանում''' [[Ասիա]]յի, [[Աֆրիկա]]յի և [[Լատինական Ամերիկա]]յի զարգացող երկրները։ Այդ երկրներին բնորոշ են ծնելիության և բնական աճի միջինից բարձր ցուցանիշները և մահացության համեմատաբար ցածր կամ չափավոր ցուցանիշներ (20‰-ից ոչ պակաս)։ Եթե այժմ աշխարհում միջին հաշվով մեկ ընտանիքում հաշվվում է 3-4 երեխա, ապա [[Աֆրիկա]]յի և [[Ասիա]]յի հետամնաց [[ագրարային]] երկրներում՝ 6-7 երեխա։ Արդյունքում բնակչության բնական աճը լինում է դրական (ընդլայնված վերարտադրություն), իսկ երբ բնակչության թիվը գերազանցում է ընդլայնված վերարտադրության նորման խոշոր չափերով, այդ երևույթը կոչվում է «ժողովրդագրական պայթյուն»:
 
'''Ժողովրդագրական քաղաքականությունը''' վարչական, տնտեսական, քարոզչական և այլ միջոցառումների համակարգ է, որոնց օգնությամբ [[Պետություն|պետությունն]] իր համար ցանկալի ուղղությամբ ներգործում է բնակչության բնական շարժի (ամենից առաջ ծնելիության) վրա։
 
Բնակչության թվի և կազմի վերաբերյալ հավաստի տեղեկություններ ստանալու համար աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններում պարբերաբար (հինգ կամ տասը տարին մեկ) կազմակերպվում են ընդհանուր '''մարդահամարներ'''։
 
[[Կատեգորիա:Բնակչություն]]