«Տունդրա»–ի խմբագրումների տարբերություն

Ավելացվել է 656 բայտ ,  7 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
չ (r2.7.2) (Ռոբոտը ավելացնում է․: sw:Tundra)
[[Պատկեր:800px-Map-Tundra.png|thumb|right|300px|ՏունդրանՏունդրայի աշխարհիտարածման քարտեզի վրաշրջանները]]
<small><big>'''Տունդրա''' ֆիններեն բառը նշանակում է ''լեռնային ամայի վայր'': Ավելի ուշ այդպես սկսել են անվանել նաև հյուսիսային անտառազուրկ հարթավայրային շրջանները: Տունդրան համարվում է երկրագնդի [[Բնական գոտիներ|բնական գոտիներից]] մեկը:
 
<br />[[Եվրասիա]] մայրցամաքում տունդրան զբաղեցնում է հսկայական մի տարածք, որը լայն շերտով ձգվում է հյուսիսային ծովերի ափերի երկայնքով:
== Տարածման շրջաններ ==
<br />Սառը, անբարենպաստ կլիմայի պատճառով տունդրայում անտառներ բոլորովին չկան: Անտառների համար հատկապես կործանարար են [[Արկտիկայից]] փչող ուժեղ ու սառը փոթորկալից քամիները:
[[Պատկեր:Greenland scoresby-sydkapp2 hg.jpg|thumb|right|Տունդրան [[Գրենլանդիա|Գրենլանդիայում]]]]
<br />Չնայած տունդրայում անտառներ չկան, բայց այնտեղ շատ անտառաբույսեր են աճում, օրինակ` թթուհատին, մռամոշին, հապալասենին, մամուռները: Գիտնականները ենթադրում են, որ հնում, ինչ-որ ժամանակ, տունդրայի տարածքում անտառներ եղել են: Սակայն հետո վրա են հասել սառնամանիքները, և անտառները նահանջել են, իսկ որոշ անտառաբույսեր հարմարվել են նոր պայմաններին:Տունդրայում աճում են նաև գաճաճ ուռենիներ ու կեչիներ: Անտառում խոտերն ու մամուռները թաքնվում են ծառերի տակ, իսկ տունդրայում, ընդհակառակը, ծառերը փռվում են գետնին և սառը քամուց պատսպարվում մամուռների հետևում:<br />
[[Հյուսիսային կիսագունդ|Հյուսիսային կիսագնդում]] այս գոտին տարածվում է [[Եվրասիա|Եվրասիայի]] և [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային Ամերիկայի]] ծայր հյուսիսային ափամերձ շրջաններում, [[Գրենլանդիա|Գրենլանդիայի]] առափնյա շրջաններում և որոշ այլ կղզիներում:
Տունդրայում կան բազմաթիվ գետեր, գետակներ ու ճահիճներ: Առատ ջրի շնորհիվ ջրային շատ թռչուններ` սագերը, բադերը, կարապները, սուզահավերը, սիրում են ամռանը բնակվել տունդրայում: Բայց ձմռան մոտ նրանք թռչում են հեռու հարավ. չէ՞ որ տունդրայի որոշ շրջաններում ձմռանը 50 աստիճանից ցածր սառնամանիքներ են լինում:<br />
 
Սակայն, չնայած այդպիսի ցրտերին, տունդրայում բնակվողներ կան նաև ձմռանը, թեև` ոչ շատ: Դրանք են հյուսիսային եղջերուն, բևեռաղվեսը, բևեռային բուն, կաքավը և մանր կրծողները:<br />
[[Հարավային կիսագունդ|Հարավային կիսագնդում]] այն տարածվում է [[Անտարկտիդա]] մայրցամաքի [[Անտարկտիկա (թերկաղի)|Անտարկտիկա թերկաղզու]] ծայր հյուսիսային շրջաններում և որոշ կղզիներում:
Անցյալում տունդրայում ո'չ տուն կար, ո'չ քաղաք: Տեղացի բնակիչներն զբաղվում էին որսորդությամբ և ընտանի հյուսիսային եղջերուների բուծմամբ: Կերակրվելու համար եղջերուն միշտ պետք է տեղից
 
տեղ գնա. երբ մի տեղում ուտում-վերջացնում է ողջ եղջերվամամուռը, անցնում է մյուսին: Այդպեսը մարդը ևս ստիպված էր քոչել նրա հետ: Եղջերուի միսն ուտում են, եղջերվասահնակներով տեղից տեղ փոխադրվում, իսկ եղջերվենուց պատրաստում տաք հագուստ և, նույնիսկ, կացարան:<br />
== Կլիմա ==
Այժմ, գյուղատնտեսության զարգացման շնորհիվ, տունդրայի հարավային շրջաններում բանջարեղեն են աճեցնում ու կաթնատու անասուններ բուծում: Տունդրայում կառուցվել են երկաթուղիներ ու խճուղիներ, արդյունաբերական մեծ քաղաքներ: Չէ՞ որ տունդրայում էլ կան օգտակար հանածոներ` ածուխ, երկաթ, նիկել պղինձ, գազ և այլն:<br />
[[Պատկեր:Ru200008050084.jpg|thumb|right|Տունդրան [[Ռուսաստան|Ռուսաստանում]]]]
Տունդրան յուրացնելը դժվար է ոչ միայն դաժան կլիմայի, այլև հավերժական սառցույթի պատճառով: Ամռանը տունդրայում հողը փափկում է փոքր խորությամբ միայն, որից ցած սառած գետինն է. դա լուրջ խոչընդոտ է շինարարության համար: Բայց մարդը հաղթահարում է նաև այդ արգելքը:
Տունդրայում կլիման մեձանտարկտիկական է: Նրա հարավային սահմանը համընկնում է հուլիսյան +10°C [[Իզոթերմ|իզոթերմի]] հետ:
</small>
 
Ամռանը զով է: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը +10°C-ից ցածր է, իսկ բացարձակ առավելագույնը հասել է +21°C-ի:
 
Ձմռանը միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -20 -50°C-ի սահմաններում:
 
Տեղումների տարեկան քանակը 200 - 300 մմ. է: Այստեղ տեղումները գերազանցում են գոլորշունակությանը:
 
== Հողեր ==
[[Պատկեր:Tundra_looking_south_toward_Brooks_Range,_Alaska.jpg|thumb|right|Տունդրան [[Ալյասկա (նահանգ)|Ալյասկայում]]]]
Տունդրային բոնորոշ է հողի բազմամա սառցույթը: Ամռանը հողի ընդամենը 0,5 - 1,5 մետրանոց շերտ է հալվում, որին անվանում են գործունյա շերտ:
 
Հողի սառցույթի շնորհիվ հալոցքային ջրերը չեն ներծծվում, իսկ ցածր ջերմաստիճանների պայմաններում` չեն գոլորշանում և ձևավորում են ճահճային, տորֆաճահճային և տունդրագլեյան հողեր:
 
== Բուսական աշխարհ ==
<br />Սառը, անբարենպաստ կլիմայի պատճառով տունդրայում անտառներ բոլորովին չկան: Անտառների համար հատկապես կործանարար են [[Արկտիկայից]] փչող ուժեղ ու սառը փոթորկալից քամիները:
 
Տունդրայում տարածված են այն բույսերը, որոնք չունեն խորը գնացող արմատներ, ինչպիսիք են [[Մամուռներ|մամուռներն]] ու [[Քարաքոսեր|քարաքոսերը]]:
 
Բուն կամ միջին տունդրայում աճում են նաև [[Բևեռային կակաչ|բևեռային կակաչ]], բևեռային բոշխ, թթուհատին, մռամոշին և այլ հատապտուղներ, իսկ տունդրայի հարավային մասում, որտեղ գործունյա շոերտը ավելի հզոր է, աճում են թփուտային գաճաճ ծառեր` գաճաճ կաղնի, բևեռային ուռենի, հապալասենի, կեչի և այլն:
 
== Կենդանական աշխարհ ==
Տունդրայի բոնորոշ կենդանիներից են կրծողները, հյուսիսային եղջերուն, բևեռային նապաստակը, աղվեսը, բուն, [[Բևեռային արջ|արջը]], գայլը, կաքավը և այլն:
 
Ամռանը այստեղ իրենց «հանգիստն» են անցկացնում բազմաթիվ թռչուններ (կերն առատ է, եղանակը` զով), որոնք մերձափնյա ժայռոտ կղզիներում ստեղծում են «թռչնաշուկաներ»:
 
== Յուրացում ==
Տունդրան յուրացնելը դժվար է ոչ միայն դաժան կլիմայի, այլև հավերժական սառցույթի պատճառով:
 
Այս գոտում հիմնականում զբաղվում են եղջերվապահությամբ և ձկնորսությամբ:
 
== Օգտակար հանածոներ ==
Տունդրայում հայտնաբերված են [[Ածուխ|ածխի]], [[Երկաթ|երկաթի]], [[Նիկել|նիկելի]], [[Պղինձ|պղնձի]], [[Գազ|գազի]] և այլն օգտակար հանածոների հսկայական պաշարներ:
 
 
 
 
 
== Արտաքին հղումներ ==
{{Commons|Category:Tundra|Տունդրա}}
 
221

edits