Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Սալոնիկ)

HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սուրբ Սոֆիայի տաճար (այլ կիրառումներ)

Սալոնիկի Սուրբ Սոֆիայի տաճար (հուն․՝ Ἁγία Σοφία), խաչագմբեթ քրիստոնեական տաճար, որը գտնվում է Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում և սրբագործված է Սուրբ Սոֆիայի անունով: Գտնվում է Սալոնիկի թեմի տնօրինության տակ, որն էլ իր հերթին ենթակա է հույն ուղղափառ եկեղեցուն և Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքությանը[2]:

Սուրբ Սոֆիայի տաճար
հուն․՝ Αγία Σοφία
Holy Wisdom Salonica 2.jpg
Հիմնական տվյալներ
Տեսակեկեղեցի
ԵրկիրՀունաստան Հունաստան
ՏեղագրությունՀունաստան Հունաստան, Կենտրոնական Մակեդոնիա, Սալոնիկ
ԴավանանքՈւղղափառություն
ԹեմՍալոնիկի թեմ
Ներկա վիճակՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ
Մասն էPaleochristian and Byzantine monuments of Thessaloniki?
Ժառանգության կարգավիճակգրանցված հնագիտական տարածք Հունաստանում և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության մաս
ՆվիրվածՀոլի Ուիսդոմ
ԱնվանվածՀոլի Ուիսդոմ
Ճարտարապետական նկարագրություն
Ճարտարապետական ոճԲյուզանդական ճարտարապետություն
Կառուցման սկիզբ690
Կառուցման ավարտ730
Հիմնադրված7-րդ դար[1]
Առաջին հիշատակում8-րդ դար
Մակերես0,82 հեկտար

Սուրբ Սոֆիայի տաճարը իր տեսակով համարվում է պատկերամարտական ժամանակաշրջանի եկեղեցու հազվագյուտ օրինակ, որտեղ համատեղված է խաչագմբեթավոր եկեղեցու և բազիլիկի հատկանիշները:

1988 թվականին Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ներառվել է Հունաստանում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում, որպես քաղաքի վաղքրիստոնեական և բյուզանդական եկեղեցիների համալիրի մաս[3]:

ՊատմությունԽմբագրել

5-րդ դարի առաջի կեսին ներկայիս տաճարի տեղում վեր է խոյացել Սուրբ Մարկոսին նվիրված վաղքրիստոնեական հնգագավիթ բազիլիկը: Հարակից շինությունների հետ միասին ավելի քան 8000 քառակուսի մետր տարածքում ձևավորվել է կրոնական կառույցների համալիր[4]: Այս եկեղեցին ավերվել է 618-620 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում տեղի ունեցած երկրաշարժի արդյունքում: Վերջինիս ավերակների տեղում էլ 690-730 թվականներին կառուցվել է այժմյան տաճարը[4]: Կրոնական այս կառույցի մասին առաջին գրավոր հիշատակումը դա 795 թվականի Թեոդորոս Ստուդիտիսի նամակն է[5]:

Տաճարի շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են Լեոն Գ Իսավրոս կայսեր կառավարման տարիներին, ում օրոք Բյուզանդական կայսրությունում սկսվեց պատկերամարտությունը: Այն ուղղված էր պատկերապաշտության՝ սրբապատկերների պաշտամունքի դեմ, սակայն նրա հիմքում ընկած էր նաև աշխարհիկ և եկեղեցական շահագործման դեմ պայքարը։ Սրանով է պայմանավորված այն, որ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը որմնանկարների հարցով աղքատիկ է:

 
Մզկիթի վերածված Սուրբ Սոֆիայի տաճարը

Բյուզանդական ժամանակահատվածում տաճարը շրջապատված էր բազմաթիվ վարչական և կրոնական շինություններով: Յան Կամենյատան փորձելով նկարագրել Սալոնիկի եկեղեցին 10-րդ դարում, գրում է, որ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ժամանակաշրջանի ամենահայտնի եկեղեցիներից մեկն էր[6]:

1357 թվականին տաճարում թաղվել է արքեպիսկոպոս Գրիգորիոս Պալամասը, ով շուտով դասվել է հույն ուղղափառ եկեղեցու սրբերի շարքին[7]: 10-րդ դարում Սուրբ Սոֆիայի տաճարը դարձավ Սալոնիկի թեմի մայր տաճարը: Խաչակիրների կողմից քաղաքի գրավումից հետո Սալոնիկի թագավորության պայմաններում այն գործել է, որպես կաթոլիկ մայր տաճար: 11-րդ դարի կեսին տաճարը վերակառուցվել է[4]: Դրա արևմտյան մասում կառուցվել է ընդարձակ գավիթ: Մուտքի հին դարպասներն ապամոնտաժվել են, իսկ գավիթի արևելյան պատը զարդարվել է որմնանկարներով:

1430 թվականին Սալոնիկը գրավվել է թուրքերի կողմից: Այդ օրից մինչ 1523 թվականը տաճարում շարունակվել է քարոզվել քրիստոնեական ուսմունքը, բայց դրանից հետո այն վերածվել է մզկիթի (ինչպես և քաղաքի մյուս եկեղեցիները): Թուրքերը փոխել են եկեղեցու արտաքին տեսքը՝ ճակատը փոխարինվել է սյունասրահով, զանգակատունը՝ մինարեով, իսկ հետագայում կանգնեցվել է երկրորդ մինարեն՝ օսմանյան ճարտարապետական ոճով: Տաճարի ներքին կահավորումը չի ավերվել, պարզապես ծածկվել է սպեղանիով: Դա է պատճառը, որ եկեղեցու պատերին պահպանվել են միջնադարյան խճանկարները: 1890 թվականին բռնկված հրդեհը մեծ վնասներ է հասցրել կառույցին: 1907-1910 թվականներին թուրքերն իրականացրել են հրդեհի արդյունքում վնասված տաճարի վերակառուցումը:

Բալկանյան առաջին պատերազմի արդյունքում 1912 թվականին Սալոնիկն անցել է Հունաստանին և տաճարը վերադարձվել է քրիստոնյաներին: Օսմանյան մինարեները քանդվել են, իսկ զանգակատունը վերադարձվել է իր նախասկզբնական տեսքին: Եկեղեցին գործել է հույն ուղղափառ եկեղեցու և Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքության ենթակայության տակ: Ժամանակակից Սալոնիկում տաճարը տեղակայված է քաղաքի պատմական կենտրոնում՝ Սուրբ Սոֆիայի անունը կրող փողոցի և հրապարակի առջևում:

Ճարտարապետական առանձնահատկություններԽմբագրել

 
Տաճարի ներքին կառուցվածքը

Սուրբ Սոֆիայի տաճարի երկարությունը կազմում է 42, իսկ լայնությունը՝ 35 մետր: Գմբեթի տրամագծի երկարությունը 10 մետր է, իսկ խաչի բարձրությունը՝ մոտ 16 մետր[8]: Տաճարի ճարտարապետական ոճում համատեղված են գմբեթավոր եկեղեցու և բազիլիկի հատկանիշները:

Գմբեթը տեղադրված է առագաստի վրա, որը հենված է սյուներին: Այս տարածությունում տաճարը բաժանված է երեք ճարտարապետական նավերի, թեև կողմնային նավերը չեն համապատասխանում ափսիդներին՝ տաճարի շիսաշրճանաձև ելուստներին[9][10]:

Ըստ գմբեթաձև ոճից դեպի խաչավոր բազիլիկի անցումը բնութագրող ճարտարապետական տարրերի՝ նկատելի է այն, որ թմբուկ՝ գմբեթը պահող հիմքը, ունի ուղղանկյունի ձև: Գմբեթը պահում են կիսագլանաձև խանդակները:

Սուրբ Սոֆիայի տաճարի ճարտարապետական կառուցվածքի մեջ նկատելի են մի շարք թերություններ, ինչը բացատրվում է նրանով, որ ամենայն հավանականությամբ ճարտարապետը դեռ չէր յուրացրել բազիլիկատիպ եկեղեցիների շինարարության նոր ոճը: Օրինակ՝ տաճարի հիմնական գմբեթը չունի շրջանի տեսք և գրեթե քառանկյունաձև է՝ կլորաձև անկյուններով:

Այն ընդհանուր առմամբ ունի գավառական տեսք: Սուրբ Սոֆիայի տաճարն իր կառուցվածքով ներկայացնում է 6-րդ դարի ճարտարապետական ավանդույթների վերականգնումը: Ըստ հայտնի արվեստագետ Վեռա Լիխաչյովի՝ Սուրբ Սոֆիայի տաճարը Բյուզանդիայի կայսր Հուստինիանոս I-ի կոստանդնուպոլիսյան շինության կրկնօրինակն է, իսկ առաջին հերթին այն նման է Սուրբ Իրինայի եկեղեցուն, որը ներկայումս գտնվում է Թուրքիայի Հանրապետության տարածքում[10]:

Սեղանի բեմի կառուցվածքում տեսանելի են նոր ճարտարապետական ձևերը, փոփոխությունները և այլն:

Աստվածածին Հիսուս Քրիստոսը հրեշտակներով շրջապատված Հովհաննես Մկրտիչ

ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կարգավիճակԽմբագրել

  ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգություն ,
օբյեկտ № 456
ռուս..անգլ..ֆր.

1987 թվականի հունվարի 15-ին Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ներառվել է Հունաստանում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկի թեկնածուների մեջ, որպես Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքի վաղքրիստոնեական և բյուզանդական հուշարձանների համալիրի մաս:

1988 թվականի սեպտեմբերին Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի պահպանման միջազգային խորհրդի կողմից Սուրբ Սոֆիայի տաճարը հայտարարվել է, որպես հնարավոր թեկնածու: Նույն թվականին Բրազիլիայում անցկացվող Համաշխարհային ժառանգության կոմիտեի 14-րդ նստաշրջանի ընթացքում ճարտարապետական հուշարձանների այս համալիրը, այդ թվում և Սուրբ Սոֆիայի տաճարը ներառվել են Հունաստանում Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում՝ 456 համարի ներքո:

Տե՛ս նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=1661
  2. Ներկայումս անվանապես պատկանում է Սալոնիկի թեմին, որը գտնվում է հույն ուղղափառ եկեղեցու ենթակայության տակ, Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն և Հելլենական եկեղեցու սուրբ սինոդի անդամների ցանկ
  3. «Սալոնիկի վաղքրիստոնեական և բյուզանդական հուշարձաններ»։ unesco.org։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-01-29-ին։ Վերցված է 2010-05-05 
  4. 4,0 4,1 4,2 Պապախաձիս Ն. Թեսալոնիկեի հուշարձաններ. — MOLHO. — 159 с. — ISBN 960796405-5
  5. Թեոդորոս Ստուդիտիս, հույն եպիսկոպոսություն և եկեղեցապատմություն // Patrologia Graeca, vol. XCIX, col. 918
  6. Յան Կամենյատա Թեսալոնիկեի գրավում // Բյուզանդական փաստագրություն. — 1957.
  7. Գրիգորիոս Պալամաս // ուղղափառ հանրագիտարան. — 2007. — Т. 13. — ISBN 5-89572-022-6.
  8. Կոմեչ Ա.Ի. 6-12-րդ դարերի բյուզանդական ճարտարապետությունը // Հին ռուսական ճարտարապետությունը 10-րդ դարի սկզբին և 12-րդ դարի վերջին: Բյուզանդական ժառանգություն և անկախ ավանդույթներ. — Наука, 1987. — 319 с.
  9. 7-8-րդ դարերի բյուզանդական արվեստը // Արվեստի համընդհանուր պատմություն. — М.: Արվեստ, 1961. — Т. 2, գիրք առաջին.
  10. 10,0 10,1 Լիխաչյովա Ա.Վ. 4-15-րդ դարերի բյուզանդական արվեստ. — Մոսկվա: Արվեստ, 1981. — С. 87.

ԳրականությունԽմբագրել

Արտաքին հղումներԽմբագրել