Սաադի

Պարսիկ բանաստեղծ

Աբու Մուհամմեդ ադ-Դին իբն Աբդ Ալլահ Սաադի Շիրազի (պարսկերեն՝ سعدی, մոտ 1210[1], 1213[2], 1175[3] կամ մոտ 1184[4][5], Շիրազ, Ֆարս, Խորեզմի թագավորություն[5][6] - դեկտեմբերի 9, 1292[7][8], Շիրազ, Իրան[8]), պարսիկ բանաստեղծ-մորալիստ։

Սաադի
պարսկերեն՝ ابومحمد مُصلِح‌الدین بن عَبدُالله سعدی شیرازی
Sadi in a Rose garden.jpg
Ծնվել էմոտ 1210[1], 1213[2], 1175[3] կամ մոտ 1184[4][5]
ԾննդավայրՇիրազ, Ֆարս, Խորեզմի թագավորություն[5][6]
Վախճանվել էդեկտեմբերի 9, 1292[7][8]
Վախճանի վայրՇիրազ, Իրան[8]
ԳերեզմանMausoleum of Saadi Shirazi
Գրական անունՍաադի
Մասնագիտությունպոեզիա, գրականություն
Լեզուպարսկերեն
Ազգությունպարսիկ
ԿրթությունAl-Nizamiyya of Baghdad? (1226)
Ժանրերիսլամական միզտիցիզմ,
էթիկա
Ուշագրավ աշխատանքներԳուլիստան և Բուստան
Սաադի Վիքիքաղվածքում
Commons-logo.svg Sa'di Վիքիպահեստում

ԿենսագրությունԽմբագրել

Սաադիի կյանքը կարելի է բաժանել 3 փուլի՝ դպրոցական (1205 - 1226), թափառական (1226 - 1256) և շեյխական։ «Սաադի» մականունը ստացել է աթաբեկ Ֆարս Սաադա իբն Զանգիի (1195 - 1226) անունից, ում մոտ ծառայում էր նրա հայրը և ով մասամբ դաստիարակել է Սաադիին։

Հենց Սաադա անվամբ էլ իբն Ղանգի Մուսլիխ ադ-Դինը ընդունվում է Բաղդադի Նիզամիա մեդրեսեն։ Սովորել է սուֆիական շեյխերի մոտ և փորձել է մտնել նրանց ասկետական իդեալների մեջ։ Սովորելու տարիներին էլ սկսել է ստեղծագործել, և նրա այդ ժամանակաշրջանի բանաստեղծությունները լի են կյանքի պատանեկան սիրով։ Արդեն ծերության տարիներին նա խոստովանել է, որ սիրել է երաժշտությունը, չնայած իր հայտնի ուսուցիչ Աբուլ-Ֆարաջ Ջուզիի հակառակ համոզմունքների։

Մոնղոլների հարձակումը Իրանի վրա պատճառ դարձավ, որ Սաադին լքի հայրենիքը և իր կյանքի հետագա 30 տարիները անցկացնի տարբեր իսլամադավան երկրներում, սակայն օտարության մեջ։ Կարծիք կա, որ Սաադին 14 անգամ (որից մեծ մասը ոտքով) ուխտագնացություն է կատարել դեպի Մեքքա։ Արաբական դասական լեզվի հիանալի իմացության շնորհիվ նա Դամասկոսում դառնում է քարոզիչ, հետո որպես վանական մեկնում է Երուսաղեմի անապատներից մեկը։ Այնտեղ նա գերի է ընկնում խաչակիրների մոտ, ովքեր նրան տեղափոխում են Տրիպոլի, և նա որպես բանվոր աշխատում է ամրոցի շինարարությունում։ Այնտեղից նրան որպես ստրուկ գնում է մի հարուստ՝ Ալեպպո քաղաքից և ամուսնացնում իր տգեղ և անկիրթ աղջկա հետ։ Չդիմանալով այդպիսի կյանքին՝ Սաադին փախչում է Հյուսիսային Աֆրիկա։

Դեգերելով ամբողջ Փոքր Ասիայով, նա հանգրվանում է իր ծննդավայր Շիրազում և իր որդու՝ Աբու-Բեքրի հովանավորությամբ մինչև կյանքի վերջ բնակվում է վանքում։

ՍտեղծագործությունԽմբագրել

Սաադին գրել է շատ բանաստեղծություններ և արձակ ստեղծագործություններ՝ որպես սովորեցնող օրինակներ բերելով հենց իր թափառական կյանքի փորձը։ Զգալով աշխարհի անցողիկությունը և ունայնությունը՝ նա փաստորեն համաձայնվել է իրեն նախորդող սուֆիական հայացքներ տեր մյուս բանաստեղծների հետ։ Այդպիսիք էին ինչպես նրան նախորդող, այնպես էլ նրանից հետո ստեղծագործած պոետներ Ֆարիդադդին Աթթարը, Ջալլալէդդին Ռումին, շեյխ Աբդ ալ-Քադիր ալ-Ջիլանին և ուրիշներ։

Լավ ճանաչելով մարդկանց ու մարդկային բնությունը՝ նա միաժամանակ գրում էր, որ ոչ բոլորն են ընդունակ հեռանալու աշխարհից, վարելու միանձնյա կյանք և բացառապես տրվելու հոգևոր պատկերացումներին։ Դրա համար նա աշխարհիկ կյանք վարողներին խորհուրդ է տալիս վարել ասկետական կյանք։ Այսինքն ապրել աշխարհի մեջ, սակայն չտրվել աշխարհայինին, հասկանալ դրա անցողիկությունը և ամեն րոպե պատրաստ լինել կորցնելու երկրային ունեցվածքը։

1257 թվականի գրել է «Բոստան» պոետական տրակտատը, որը պոետական զգացմունքների խորությամբ և հոգևոր իդեալների նկարագրվող բարձրությամբ համարվում է սուֆիական գրականության մեծագույն գործերից մեկը։ Այդուհանդերձ Սաադիի լավագույն գործը համարվում է «Գյուլիստան» ստեղծագործությունը։ Այն մեծ ժողովրդականություն է վայելում և դարձել է յուրաքանչյուր պարսիկի սեղանի գիրք՝ ուսումնասիրվելով նաև նրանց դպրոցական ծրագրում։ «Գյուլիստանը» լի է բազմապիսի առակներով և ասույթներով։

Սաադիի հիմնական վաստակն այն է, որ նա իր գազելներում կարողացել է միաձուլել սուֆիստական և սիրային թեմաները։ Յուրաքանչյուր երկ կարելի է դիտարկել ինչպես սիրային, այնպես էլ փիլիսոփա-դիդակտիկ տեսանկյունից։ Նրա ստեղծագործության շարունակող է համարվում մեկ այլ պարսիկ հայտնի բանաստեղծ Հաֆեզը։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 10, էջ 105  
  1. 1,0 1,1 Encyclopædia Iranica / N. Sims-Williams, A. Ashraf, H. Borjian, M. AshtianyUSA: Columbia University, 1982. — ISSN 2330-4804
  2. 2,0 2,1 https://www.biografiasyvidas.com/biografia/s/sa_di.htm
  3. 3,0 3,1 https://www.albin-michel.fr/le-jardin-de-roses-9782226172945 — P. 9.
  4. 4,0 4,1 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6251801j/f14.item
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 https://archive.org/details/essaisurlepote00massuoft — P. 6.
  6. 6,0 6,1 6,2 Gershevitch I., Yarshater E., Frye R. N., Jackson P., Avery P. The Cambridge History of IranCambridge University Press, 1968. — Vol. 5. — P. 595.
  7. 7,0 7,1 7,2 Gershevitch I., Yarshater E., Frye R. N., Jackson P., Avery P. The Cambridge History of IranCambridge University Press, 1968. — Vol. 5. — P. 597.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 AA.VV. Encyclopaedia of Islam, Encyclopédie de l’Islam (ֆր.) — 1913. — Vol. 8. — P. 719.