Պռոշաբերդ, բերդ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառում (այժմյան Վայոց ձորի մարզի Գլաձոր գյուղից 6-7կմ հյուսիս)։ Գտնվում է զառիվեր լանջերով անմատչելի լեռան վրա։

Coa Illustration Elements Building Castle.svg
Պռոշաբերդ
Պռոշաբերդ15.JPG
Տեսակմշակութային արժեք[1] և ամրոց
ՏեղագրությունՎայոց ձորի մարզ, Հայաստան
Վարչական միավորԳլաձոր[1]
ԵրկիրՀայաստան
Կառուցված13-րդ դար
ԿառուցողՊռոշ իշխան
Կոորդինատներ: 39°40′5.8800001000076″ հս․ լ. 45°20′39.840000100001″ ավ. ե. / 39.668300000027777230° հս․. լ. 45.34440000002777538° ավ. ե. / 39.668300000027777230; 45.34440000002777538
Proshaberd Վիքիպահեստում

Կառուցել է Պռոշ իշխանը 13-րդ դարում, ուստի տեղացիներն այն սովորաբար անվանել և այժմ էլ անվանում են «Պռոշա բերդ», «Պռոշ իշխանի բերդ»։ Բոլորաբերդը եղել է իշխանանիստ, գրավել է լեռան գագաթի 1-1,5 հա տարածությամբ հարթությունը, ունեցել է բազալտաշար ամուր պարիսպ և ջրմուղ, որի խողովակները նշմարվում են մինչև այսօր։ Պահպանվել են պարիսպը և բուրգերը։ Բերդի ներքին պաշտպանական կառույցները, զինանոցները, զորանոցները, ինչպես և Պռոշյան իշխանների պալատը ավերվել են, թաղվել հողի հաստ շերտի տակ։ Արևելյան կողմում կա կանգուն մատուռ է, իսկ 1-2 կմ հարավ-արևմուտք գտնվում է Սպիտակավոր Ս.Աստվածածին վանքը։

ՊատմությունԽմբագրել

Պարսից խանը հարձակվում է Պռոշաբերդի վրա։ Բազմաթիվ անհաջող գրոհներից հետո նա որոշում է պաշարել բերդը։ Անցնում է մի ամիս, երկու ամիս, բայց ամրոցը անսասան է մնում։ Խանը հասկանում է, որ պետք է կտրել ամրոց մտնող ջուրը, բայց նրա զինվորները ոչ մի կերպ չեն կարողանում գտնել աղբյուրը։ Այդ ժամանակ մի իմաստուն մարդ խորհուրդ է տալիս յոթ օր ծարավ պահել մի ջորի։ Այդպես էլ անում են։ Երբ կենդանուն բաց են թողնում ամրոցի մոտակայքում, նա սկսում է ջուր փնտրել։ Հողի տակ խոնավություն զգալով՝ փորում է և գտնում ամրոցին ջուր մատակարարող խողովակաշարը։ Ջուրը կտրելուց հետո ամրոցի պաշտպանները ստիպված անձնատուր են լինում։

ՀիշատակություններԽմբագրել

1. Ամրոցի առաջին հիշատակությունը տվել է Սյունյաց տան պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը՝ խոսելով Աթաշխուղայի արշավանքի մասին.

  «Հասնելով Վայոց Ձոր գավառի մեջտեղը, Եղեգիս և Մոնզան գետերի միջև գտնվող քարաժայռերով պատած բլրի մոտ, տեղի ամրության պատճառով, մեծ արյունահեղություն սրեցին»
- Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն (թարգմանություն, ներածությունը և ծանոթագրություննները Ա.Ա. Աբրահամյանի), Երևան, 1986 թվական, էջ 107
 


  «Իսկ մյուսներին հետապնդեցին և նրանց մի մասին հասնելով մի բերդաժայռի ստորոտում, նեղ ձորակի մեջ՝ այնտեղ կոտորեցին: ...Հենց այնտեղն էլ կոչվեց Անգեղաձոր: Եվ այստեղից արշավելով վրա հասան երեք երեք հարյուր մարդու Ոստինք և Արտաբույնք կոչված գետախառնման տեղում, որտեղ նրանց էլ խողխողեցին. ... Եվ պարսիկներն այնտեղից մի փոքր անցան դեպի ձորաբերանը, որը ձախ կողմից մի քիչ վեր նայում է Ցախացքար կոչված սուրբ վանքին ...»
- Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն (թարգմանություն, ներածությունը և ծանոթագրություննները Ա.Ա. Աբրահամյանի), Երևան, 1986 թվական, էջ 108
 


2. Ղևոնդ Ալիշանը գրում է.

  «...յարեւմտից Սրկղօնից լերանց, կայ ամայի Պաշքէնտ[2][3][4], ունենալով ի հարաւոյ նույնպէս ամայի և աւերակ բերդ համանուն՝ ի միջոցի կրկին ոստոց լերանց»
- Ղևոնդ Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1986 թվական, էջ 129
 


  «...բլուրն այն մեծամեծ վիմօք պատեալ և ամրացեալ՝ այժմեան աւերակն է Պաշքէնտ բերդի և նոյն դարձեալ Բոլորաբերդ կոչեցեալ երբեմն...»
- Ղևոնդ Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1986 թվական, էջ 130
 


3. Ամրոցի անվան հիշատակությունը պահպանվել է 1475 թվականին գրված Աբրահամ Ծաղկողի Ավետարանում[5]: Ձեռագրի հիշատակարանում այն պատկերազարդվել է Թանատ-Գլաձոր վանքից ոչ հեռու գտնվող Բոլոր-բերդում[6]:

Ամրոցի նկարագրությունԽմբագրել

ԴիրքԽմբագրել

Բոլորաբերդ ամրոցը կառուցված է գլխավոր մայրուղուց դեպի արևելք՝ առանձին բլուրի ժայռացից գագաթին: Հանդիսացել է իշխանական «Կաստել» դղյակ-ամրոց[7] տիպի պաշտպանական կառույց:

Ամրոցը տեղադրված է Սրկղունք ձորահովտի Թաքեադոնդուրան բարձրադիր լեռան գագաթին (2912 մ)[8][9]: Բլուրը գերիշխող դիրք ունի շրջապատի նկատմամբ, որի բարձունքից պարզ եղանակին լավ երևում է Եղեգիս գետի հյուսիսային հոսանքի ամբողձ գետահովիտը և ամրոցից մոտ 7 կմ հյուսիս-արևմուտք գտնվող Սմբատաբերդ դղյակ ամրոցը: Բոլորաբերդի դիրքը ընտրված է այնպես, որ մոտ 10-12 կմ շառավիղ ունեցող շրջանագծի մեջ ներառվում են Նորաշեն, Եղեգնաձոր, Ագարակաձոր, Սմբատաբերդ ամրոցները:

Լեռան շրջանաձև ստորոտը ողորկ է, բուսական ծածկույթից զուրկ, թեքադիր բարձրանում է վեր, ուր հատվում էզանգվածային, առանձին խմբավորված ժայռաբեկորներին: Բոլոր կողմերից անմատույց ժայռածերպերն անմատչելի են դարձնում դեպի գագաթ վերելքը: Մոտեցման միակէ առավել հարմար կողմը հյուսիս-արևելքից է, որտեղ ժայռազանգվածները խմբավորված են լեռան բուն գագաթին և դրանով իսկ հնարավոր են դարձնում համեմատաբարանարգել մոտեցումը մինչև գագաթի շրջանը:

Օգտագործվել է տեղանքի առանձնահատուկ աշխարհագրությունը, բնական խոչընդոտների անկորուստ օգտագործումը՝ նորակերտ արգելք պատնեշների հետ սերտորեն կապկցված: Գագաթը շրջափակող ձեռակերտ պարսպապատերը կարծես լրացնում են ժայռապատնեշների տարբեր մակարդակների վրա ընթացող և դեպի գագաթը աստիճանաձև բարձրացող բնական պատերի ամբողջական համակարգը: Պռոշաբերդի ներսի տարածությունը պարագծով քիչ հարթեցված և հարմարեցված է աշխարհիկ կառույցների շինարարության համար, իսկ միջին հատվածը թողնված էբնական օրինաչափ ձևով, որտեղ հսկայածավալ բազալտե ժայռաքարերը անկանոն լցված են իրար վրա:

ՆկարագրությունԽմբագրել

Բոլորաձև ամրոցի պարսպապատերի փակ օղակից դուրս կառուցվել է պարսպի առանձին կանգնած մի գոտի, որի մնացորդները պահպանվել են մոտ 13 մ երկարությամբ ր 2.5-3 մ բարձությամբ:

Ամրոցի բոլորապատերից ներս ընկած տարածքը զբաղեցնում է մոտավորապես 1.5 հա տարածություն և մինչև պարսպապատերի պահպանված վերին մակարդակը լցված է բնականից տափանված հողով ու քարակույտերով: Ամրոցի հատակագծում յոթանիստ բազմանկյուն է, որի հարավ-արևելյան կողմը 90° կազմում և միակն է, որն ամրացված չէ բուրգով: Պահպանված ամրոցապատերի ընդհանուր երկարությունը մոտ 120 մ է:

Պարսպապատերից ներս՝ արևմտյան և հարավային կողմերում, առկա է աշխարհիկ կառույցների սենյակների դասավորություն, որոնք համարյա չեն պահպանվել, ջրամբարի մոտ տեղադրված ձվածիր կառույցը, մուտքից քիչ հյուսիս-արևմուտք՝ այժմ էլ պահպանված երդիկավոր ուղղանկյուն սենյակի կտրվածքը:

Բոլորաբերդի բոլոր կառույցները իրականացված են տեղական մոխրակապտավուն բազալտե որձաքարերից: Պատերը շարված ենկիսամշակ, միջին չափերի, առավելապես հորիզոնական ուղղությամբ տեղադրված ուղղանկյուն քարերից, կրաշաղախի միջնաշերտով: Պահպանված արտաքին պատերի միջին բարձրությունը 6-7 մ է: Պատը եռաշերտ է: Ամրոցապատերի և աշտարակների արտաքին և ներքին մակերևույթների քարերի ներսուղղված պոչերը բավական երկար են և սուրանկյուն: Ամրոցի հարավ-արևելյան, հյուսիս-արևմտյան և արևմտյան պահպանված պարսպապատերի արտաքին մակերևույթների շարվածքի ձևը խիստ տարբերվում է մնացյալ շարվածքներից: Կիրառվել է «եղևնաձև» կամ «ձկան ողնաշար» կոչված շարվածքը, որը իրականացվում է հորիզոնական առանցքից մոտավորապես 45° թեքությամբ տեղադրված և իրար նկատմամբ հակառակ թեքությունունեցող քարերով[10]: Այն կիարռվում է պատի հատվածի ամբողջ երկարությամբ և կրկնվում է երկու կամ երեք մակարդակներով:

Ամրոցապատերի արտաքին վերին հատվածներում պահպանվել ենփոխուղղահայաց դասավորությամբ գոտիներ, ընդ որում հորիզոնական քարերի բլոկները երեք հաջորդական շարքով են՝ մեկը մյուսի վրա, իսկ դրանք փակող ուղղահայաց դասավորությամբ գոտին՝ մեկը:

Սրբատաշ քարերով իրականացված միակ մասը ամրոցի հարավ-արևմտյան թաղակապ մուտքն է: Ամրոցի մուտքը դիրքորոշված է դեպի հարավ և գտնվում է բազմանիստի ամենաերկար, ուղղագիծբերդապարսպի արևմտյան անկյան մոտ: Ռազմավարական նկատառումներից ելնելով օգտագործված էմուտքի առանցքի նկատմամբ 90° դեպի արևելք դիրքորոշված սլաքաձև թաղով սրահ-անցուղին, որը նպատակ ուներ դժվարացնել և ծուղակի մեջ գցել գլխավոր մուտքից ներս խուժած թշնամուն: Սրահը կառուցված է կոպտատաշ բազալտե քարերով: Սրբատաշ կամարակապ մուտքի լայնությունը 2 մ է, իսկ ամբողջական վերականգնված բարձրությունը՝ 6 մ:

Ամրոցի բուրգերը հինգն են, որոնցից պահպանվել են չորսը՝ երկուսի քիչ դուրս արտահայտված, սնամեջ, ձվածիր, իսկ երկուսը՝ կիսշրջանաձև, հոծ: Առաջին երկուսը հանդիսացել ենհսկիչ դիտաշտարակներ, որտեղից լավ տեսադաշտ էբացվում դեպի ամբողջ ձորահովիտը: Այս բուրգերի սնամեջ հատվածները կրկնում են արտաքին ձվածիր հորինվածքը և քողարկված են փլատակներով: Բուրգերի պատերի շարվածքը իրականացված է բերդապատերի շարվածքի նույնությամբ, իսկ հաստությունը տատանվում է 180-200 սմ-ի միջև:

Բերդի մուտքից քիչ արևելք գտնվում է թաղակապ, հատակագծում ուղղանկյուն, երդիկավոր կառույցի համեմատաբարլավ պահպանված շինությունը: Հողի մակարդակը ժամանակի ընթացքում այնքան է բարձրացել, որ այժմ թաղակապ կառույցի ծածկը արտաքինից հավասարվել է տեղանքին: Շինություն ներս մտելը դարձել է անհնարին: Հյուսիսային և հարավային կողմերից ունեցել է լուսամուտներ, իսկ արևմուտքից՝ մուտք: Այս կառույցից մոտ 15 մ հյուսիս, բլրի ժայռագագաթի հակադիր կողմում գտնվում է հատակագծում կլոր, 2 մ տրամաչափով և կտրվածքում դեպի հատակը լայնացող, մոտավորապես 2.5 մ բարձրությամբ ջրամբարը: Այն կառուցված է բազալտե կիսամշակ քարերի անկանոն շարվածքով, որի ներսի մակերեսին մնացել է սվաղի ծածկույթի մի փոքր հատված: Ջրամբարի հատակը նույնպես լցված է քարերով և հողով, բայց նչա չափերը և հորինվածքը պարզորոշ ընկալվում են:

Ամրոցապատերի ներսում պահպանված հատվածներից են նաև արևելյան երկարությամբ ընթացող սենյակների հետքերը:

Այլ տեղեկատվությունԽմբագրել

Պռոշաբերդի արևմտյան կողմում, հարթավայրի վրա, փոքրիկ ձորակի ափին նկատելի են հին բնակատեղիի հետքերը՝ փոսերի ձևով: Ենթադրվում է, որ նրանք Բոլորաբերդ գյուղի ավերակներն են[11][12]:

Բլրի արևելյան կողմում պահպանվել են նաև փոքր մատուռի ավերակները:

Բնության հուշարձանԽմբագրել

Պռոշաբերդի բնապատկերները՝ որպես բնապատմական բնության հուշարձան, գրանցված է Բնապահպանության նախարարության պետական հուշարձանների ցանկում, որտեղ ներառվել է 2008 թվականի օգոստոսի 14-ին ընդունված «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին» ՀՀ Կառավարության որոշման համաձայն[13][14]։

ՊատկերներԽմբագրել

Տես նաևԽմբագրել

ԾանոթագրություններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 Monuments database — 2017.
  2. Պաշկէնտ կամ Բաշքյանդ գյուղը համապատասխանում է պատմական Սրկղունք կամ Սրկղոնք ավանին, որի դիմաց նույնանուն լեռն է, որը հետագայում վերանվանվել է Թեքեդոլդուրան կամ Թաքեագեոնգուրան
  3. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ 1, էջ 604
  4. Գարեգին կաթողիկոս Հովսեփյան, Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք Հայոց պատմության մեջ, Լիբանան, 1969 թվական, էջ 19-20
  5. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր թիվ 2634
  6. Ա. Ն. Ավետիսյան, Հայկական մանրանկարչության Գլաձորի դպրոցը, Երևան, 1971 թվական, էջ 139
  7. Կաստելը բյուզանդական ամրոցի տիպ է, որը նարկայացնում է հատակագծում քառակուսի կամ ուղղանկյուն, չորս պարսպապատերի մեջ ներփակված և անկյուններում բուրգերով ամրացված պաշտպանական կառույց: Այս տիպը անկյուններում բուրգերով ամրացված բազմանիստ պաշտպանական կառույցի նախատիպն է:
  8. Այվազյան Ա. Ա., Նախիջևանի վիմագրական ժառանգությունը, հատոր Զ, Ճահուկ-Շահապոնք գավառ, Երևան, 2010 թվական, էջ 140-154
  9. Պ. Ավդալբեգյանի «Հայաստանի Հանրապետության քարտեզի (Երևան, 1982 թվական)» գագաթը անվանվում է Շատիվանք
  10. Гольдштейн А.Ф., Башни в горах. 1977 г., с. 26
  11. Հ. Եղիազարյան, Ազիզբեկովի շրջանի կուլտուրայի հուշարձանները, Երևան, 1960 թվական, էջ 44
  12. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան»-ում Բոլորաբերդ գյուղը տեղագրված է Գնիշիկ գյուղից 4-5 կմ արևելք, Վարդաբլուր լեռան լանջին, որի գագաթին նույնպես ամրոցի ավերակներն են պահպանվել Վարդաբլուր անունով: Այն կապ չունի Թաքեադոնդուրան լեռան ստորոտի արևմտյան մասում պահպանված բնակավայրի հետ
  13. «Հայաստանի Հանրապետության բնության հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին»։ www.arlis.am։ 14 oգոստոսի 2008 թվական։ Վերցված է 2015-11-30 
  14. «Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանության նախարարություն, Բնության հուշարձանների ցանկ»։ www.mnp.am։ Վերցված է 2015-11-30