Պղնձամոլիբդենային արդյունաբերություն

Պղձամոլիբդենային արդյունաբերություն, գունավոր մետալուրգիայի ենթաճյուղ, որը ներառնում է զուտ պղնձի, պղինձ ու մոլիբդեն պարունակող հանքանյութի արդյունահանումը, հարստացումը, պղնձի ու մոլիբդենի մետալուրգիական մշակումը։ Հայաստանը եղել է պղնձի արտադրության և օգտագործման բնօրրաններից, սակայն պղնձագործությունը զարգացել է ընդհատումներով։ Պղնձի արդյունահանումն ու մշակումը որոշ չափով աշխուժացել է XVIII դարի վերջին- XIX դարի սկզբին (հատկապես Ալավերդու պղնձաձուլարանի գործարկմամբ)։ Պղնձագործությունը դարձել է արհեստագործության աչքի ընկնող բնագավառ, իսկ XIX դարի վերջին քառորդում՝ արտադրության մասնագիտացված ճյուղը։ XX դարի սկզբին այն ներգրավվել է մոնոպոլիստական կապիտալի ոլորտը, որտեղ գերակշռում էր ֆրանսիական կապիտալը։ 1913 թվականին Հայաստանում արտադրվել է Ռուսաստանում արդյունահանվող պղնձի 1/5 մասը, որը գրեթե ամբողջությամբ արտահանվել է։ 1918-1920-ական թվականներին պղնձի արդյունահանումն ու մետալուրգիան նորից անկում ապրեցին։ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո սկսվեց պղնձամոլիբդենային արդյունաբերության վերականգնումն ու զարգացումը, աճեց արտադրանքի ծավալը, բարձրացավ հանրապետության հարավի (Ղափան) տնտեսական նշանակությունը։ Էլեկտրոլիզի, վայերբարսների, գլանման արտադրությունների կազմակերպման շնորհիվ պղնձի մետալուրգիայի ցիկլը դարձավ ավարտուն, մետալուրգիան օրգանապես կապվեց էլեկտրատեխնիկական, սարքաշինական, ռադիոտեխնիկայի արդյունաբերության հետ՝ դառնալով այդ ճյուղերի զարգացման հումքային բազան։ 1930-1940-ական թվականներին ԽՍՀՄ-ում (Քաջարանում և Ագարակում) հայտնաբերվեցին պղնձամոլիբդենային հարուստ հանքավայրեր և 1950-ական թվականներին կազմակերպվեց մոլիբդենի խտանյութերի արտադրությունը, որն ունի միութենական նշանակություն։ Հատկապես կարևոր է Քաջարանի հանքավայրի դերը, որտեղ համեմատաբար փոքր տարածքի վրա կենտրոնացված են պղնձի ու մոլիբդենի մեծ պաշարներ, որոնք արդյունահանվում են բաց եղանակով։ 1983 թվականին ՀԽՍՀ պղձաբոլիբդենային արդյունաբերությունները ներկայացնում էին Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը (տես Պղնձամոլիբդենային կոմբինատ Զանգեզուրի), Ագարակի պղձամոլիբդենային կոմբինատը, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատը (տես Լեռնամետաւուրգիական կոմբինատ Ալավերդու), և Երևանի կաբելի գործարանի գլանման արտադրամասը, որոնք (բացի արտադրամասից) ներառնում էին Ղափանի, Շամլուղի, մասամբ Ախթալայի փակ և Քաջարանի ու Ագարակի պղնձամոլիբդենային բաց հանքերը, Ղափանի, Քաջարանի, Ախթալայի հարստացուցիչ ֆաբրիկաները։ tԱրդյունահանվողtպղնձի խտանյութը մշակվում է Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատում, իսկ մոլիբդենի խտանյութն առաքվում է որպես պատրաստի արտադրանք։ Վերջինս, համապատասխան մշակումից հետո, օգտագործվում է հիմնականում լեգիրված, հրակայուն և բարձրորակ այլ պողպատ արտադրելու համար։ Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատի հիմնական արտադրանքը պղնձի ձուլածոները (վայերբարսներ) և կատոդային պղինձն են։ Ծծմբային անհիդրիդի կորզմամբ այստեղ թողարկվում է նաև ծծմբական թթու, իսկ վերջինից՝ պղնձարջասպ (օգտագործելով դրսից ստացվող երկրորդային պղինձը)։ Որպես ուղեկցող արտադրանք ստացվում է ոսկի, արծաթ, սելեն, թելուր, որոնք կուտակվում են պղնձի էլեկտրոլիզի ընթացքում առաջացող խարամում։ Արտադրվող վայերբարսների մեծ մասը Երևանի կաբելի գործարանում գլանվում և վերածվում է էլեկտրալարի, կաբելի, պղնձյա ժապավենի։ Դրանք օգտագործվում են մեքենաշինական-սարքաշինական ձեռնարկություններում և էներգետիկ տնտեսության մեջ, իսկ ապրանքային կատոդային պղնձի որոշ մասը՝ զուտ պղնձից կամ դրա համաձուլվածքներից շինվածքներ արտադրելու համար։ Տեխնիկական առաջընթացի, աշխատանքի ու արտադրության կազմակերպման կատարելագործման շնորհիվ ԽՍՀՀ պղնձամոլիբդենային արդյունաբերության բոլոր ձեռնարկությունները շահութաբեր են։

Արտաքին հղումներԽմբագրել

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։